Кіріспе

Шығыс Австралиядан келген балшықтар тұқымдасының құсы. Дауысты шахтер (Manorina melanocephala) – балшықтар тұқымдасына жататын Meliphagidae құсы, және ол шығыс және оңтүстік-шығыс Австралияға ендемик. Бұл шахтер – сұр түсті құс, қара басы, қызғылт сары мүсік және аяқтары, көздің артында ерекше сары дақ және құйрық қауырсындарында ақ ұштары бар. Тасманиялық түршесінің қанатындағы сары жолақ күштірек, ал құйрығының ұшы кеңірек ақ. Еркек, ұрғашы және жас құстар сыртқы түрінде ұқсас, бірақ жас құстар қоңыр сұр түсті. Атауынан көрініп тұрғандай, дауысты шахтер – ән, шақыру, сөгіс және дабылдың кең ауқымын қамтитын, әсіресе жас құстардың дауыстауы үздіксіз болатын дауысты түр. Manorina туысының төрт түрінің бірі, дауысты шахтердің өзі төрт түршеге бөлінеді. Тасманиялық M. m. leachi түршесінің бөлінуі ұзақ уақыттан бері сақталып келеді, ал материктегі құстар 1999 жылы тағы да бөлінді. Фара Норт Квинслендтен, Жаңа Оңтүстік Уэльс және Виктория арқылы Тасмания мен Оңтүстік Австралияның оңтүстік-шығысына дейінгі кең аймақта таралған дауысты шахтер, негізінен құрғақ, ашық эвкалипт ормандарында мекендейді, онда төменгі қабаттағы бұталар жоқ. Бұларға дақтанған эвкалипт, қорап және темір эвкалипт басым ормандар, сондай-ақ төменгі қабат бұталары жойылған деградацияланған ормандар жатады, мысалы, жақында өртенген аумақтар, егістік және мал өсіру аймақтары, жол бойындағы қорғау аймақтары, қала маңындағы саябақтар мен ағаштар мен шөптері бар бақшалар, бірақ тығыз бұталарсыз. Оның ареалындағы көптеген жерлерде, әсіресе адамдар басым мекендерде дауысты шахтер популяциясының тығыздығы айтарлықтай артты. Нектар беретін бақша өсімдіктерінің, мысалы, үлкен гүлді гревиллеялардың танымал болуы оның көбеюіне ықпал еткен деп есептелген, бірақ зерттеулер қазір дауысты шахтердің негізінен эвкалипттер басым болатын ашық кеңістіктерді құрайтын ландшафттық дизайндардан пайда тапқанын көрсетіп отыр. Дауысты шахтерлер әлеуметтік және аумақтық; олар бірлесіп тамақтанады, жуынады, ұялайды, көбейеді және аумақты қорғайды, бірнеше жүз құстан тұратын колониялар құрайды. Әрбір құстың "белсенділік кеңістігі" болады, ал белсенділік кеңістіктері үстіртіп жатқан құстар "котериялар" деп аталатын қарым-қатынастарды құрайды, олар колонияның ең тұрақты бірліктері болып табылады. Құстар сонымен қатар жыртқыштарға қарсы шабуыл жасау сияқты нақты әрекеттер үшін "коалициялар" деп аталатын уақытша топтарды құрайды. Топтың бірігуіне дауыстар ғана емес, сонымен қатар ұшу, дене тіркейісі және бет-әлпеттер ретінде жіктелетін ритуалдық көрсетілімдер де көмектеседі. Бұл құс күн бойы қуу, тоқу, ұрысу, сөгіс және жыртқыштарға қарсы шабуылдарға ұшырайды. Ағаштардың шатырында, сабақтарында, бұтақтарында және жерде тамақтанатын дауысты шахтер негізінен нектар, жеміс және жәндіктермен қоректенеді. Ол көбінесе эвкалипт жапырақтарын шолып жейді және өзіне қажеттінің көп бөлігін манна, бал шырыны және жапырақтардан жиналған ерп арқылы алады. Дауысты шахтер жұптасу кезінде ерекше мінез-құлық танытпайды, бірақ жұптасу – бұл қызу, әлеуметтік оқиға. Ол жыл бойы көбейеді, терең кесе тәрізді ұя салып, екі-төрт жұмыртқа салады. Аналық ғана жұмыртқаларды жабатып шығарады, бірақ жиырмаға жуық еркек көмекшілер ұядағы және жас ұяшықтарды күтіп бағады. Дауысты шахтерлер көбею сәттілігін арттыру үшін әртүрлі стратегияларды қолданады, соның ішінде бірнеше ұрықтар және жыртқыштарға қарсы топтық шабуылдар. Дауысты шахтерлердің санының өсуі адамның әсерінен зардап шеккен ландшафттардағы құстардың түрлілігінің азаюымен байланысты. Оның аумақтық болуы оны орын ауыстырудың тиімді шешімі емес екенін білдіреді, және дауысты шахтер қазіргі уақытта Австралияда қорғалатын түр болып саналатынына қарамастан, оны жою ұсынылып отыр.

Таксономия

Ағылшын орнитологы Джон Латэм 1801 жылы шығармасында «Supplementum Indicis Ornithologici, sive Systematis Ornithologiae» шулы кеншіні төрт рет сипаттады, бірақ олардың барлығы бір құс екенін білмегендей көрінді: шаңғыратып жатқан аражегіш (Merops garrulus), қара баслы қарға (Gracula melanocephala), капотты аражегіш (Merops cucullatus) және ақ маңдайлы аражегіш (Merops albifrons). Алғашқы жазбаларда, аңшылар атуға дайындалғанда олжаны қорқытып жіберуге бейім екені айтылған. 1792 және 1797 жылдар аралығында оны Томас Уотлинг суреттеді, ол «Порт Джексон суретшісі» деп белгілі топтың мүшесі болды. Джон Гулд «Австралия құстары туралы нұсқаулықта» (1865) Merops garrulus атауын бастапқы сипаттама ретінде қарастырып, оны Myzantha garrula деп қайта атады, сондай-ақ «әңгімешіл балжегіш» деген жалпы атау берді, «шаңғыратып жатқан балжегіш» деген балама атауын атап өтті. Ол Тасмания отарлаушылары оны «кенші» деп, ал Жаңа Оңтүстік Уэльстің аборигендері «кобайгин» деп атағанын айтты. «Кью-Кью-Ганг» – Блю Маунтинс аймағындағы аборигендердің жергілікті атауы. 19 ғасырдың басында Австралия орнитологтары Латэмнің 1801 жылы алғаш тізімдегеніне байланысты Manorina melanocephala атауын қолдана бастады. Бұл қолдану Халықаралық зоологиялық номенклатура кодексінің әріптік талаптарына сәйкес келмеді, сондықтан 2009 жылы Халықаралық зоологиялық номенклатура комиссиясы M. garrula атауын ресми түрде жойып, қазіргі атауды сақтап қалды. Melanocephala түрінің атауы ежелгі грек сөздерінен – melas «қара» және kephale «бас» сөздерінен шыққан, оның қара бас киесіне сілтеме жасайды. Басқа да кең таралған атауларға «Микки кенші» және «әскер құсы» жатады. Шығыс Тасманияда кездесетін leachi қосымша, барлығы төрт түр танылған. 1999 жылы Ричард Шодде материктік популяцияны үш түрге бөлді: titaniota – Квинслендтегі Кейп-Йорк түбегінен Мареебаға дейін, lepidota – Орталық Квинслендтен және Nyngan батысындағы ішкі Жаңа Оңтүстік Уэльстен, ал melanocephala – Оңтүстік-Шығыс Жаңа Оңтүстік Уэльс, Виктория және Оңтүстік Австралиядан. Түрлер арасында аралық белгілерді көрсететін кең аймақтар бар. Бұл популяциялардың таксономиялық статусын нақтылау үшін қосымша зерттеулер қажет. Шулы кенші – Meliphagidae отбасына жататын балжегіштердің ірі отбасындағы Manorina туысының төрт түрінің бірі. Manorina туысының қалған үш түрі – қара құлақты кенші (M. melanotis), сары тамақты кенші (M. flavigula) және қоңыраулы кенші (M. melanophrys). Туыстың ең айқын ерекшеліктерінің бірі – көздерінің артындағы жалаңаш сары тері, бұл оларға ерекше «көзі қиық» көрініс береді. Туыс ішінде шулы, қара құлақты және сары тамақты кеншілер Myzantha кіші туысын құрайды.

Сыртқы келбеті

Дауысты шахтер – денесінің ұзындығы үлкен, қанаттарының ені – , салмағы – . Аталық, аналық және жас құстардың түсі шамамен бірдей: арқасы, құйрығы және кеудесі сұр, ал батысы ақ, мойны мен артқы мойнында, сондай-ақ кеудесінде ақ жиектері бар; маңдайы мен қабағы ақ; басының үстінен қара жолақ өтеді, саңырауқұлағы ашық қызғылт сары, ал көзінің артында сары теріден ерекше белгісі бар; құйрығының ұшы ақ; бүктелген қанатында тар, зәйтүн сары жолақ; аяқтары мен табандары қызғылт сары. Жас құсты жұмсақ қауырсындары, басының қара түсінің қоңыр реңі, арқасының сұр түсі және көзінің артындағы сарғыш-сұр терісінен ажыратуға болады. Дауысты шахтер сыртқы түрімен сары кеуделі шахтер мен қара құлақты шахтерге ұқсас; оның маңдайы ақ, ал басы қара, ал екіншілерінің басы сұр.

Географиялық өзгерістер

Дауысты шахташының ареалындағы мөлшерінің өзгеруі Бергманның ережесіне сәйкес келеді; атап айтқанда, құстардың дене мөлшері климаты суық аймақтарда ірілеу болады. Ауадағы жыртқыштарға арналған ескерту шақыруы – жоғары, бүкір сыбызғымен ұқсас дыбыстардың тізбегі. Жоғары жиілікті дабыл шақырулары – төмен және кескілеген «хурр» дыбыстарының тізбегі, олар төмен және жоғары қарқындылық деңгейлерінде естіледі. Тар диапазондағы шақыру құс жыртқыш бар екенін хабарлағанда және өзінің орналасқан жері туралы ақпаратты шектейтін жағдайларда қолданылады, ал кең диапазондағы дабыл назар аудару үшін қолданылады және ұжымдық қорғаныс мінез-құлқын тудыруы мүмкін. Бұл шақырулар жеке құстарда әртүрлі болады, ал зертханалық сынақтар шулы шахташылардың әртүрлі құстардың шақыруларын ажырата алатынын көрсетті. Сондықтан, бұл түрдің күрделі әлеуметтік құрылымының маңызды бөлігі болуы мүмкін. Байланыс немесе әлеуметтік ынталандыру шақырулары – алысқа тасымалданатын төмен дыбыстар. Жеке құстар азық іздегенде «чип» шақыруларын береді, ал ұядағы балалар анасы ұяға жақындағанда шақыру жиілігі артады. Тағы бір көрнекі шақыру, «яммер» деп сипатталған, ашық томсық, қанатты желбірету көрсетілімдері кезінде айтылатын жылдам ырғақты дыбыстар тізбегі. Дауысты шахташы «таңғы ән» деп аталатын ән айтады – мамырдан қаңтарға дейін таңертеңгі сағаттарда айқын, сыбызғымен ұқсас дыбыстардан тұратын ұжымдық ән. Бұл құбылыс ауылдық жерлерде де байқалды. Жаңа Оңтүстік Уэльстің Оңтүстік-Батыс беткейлеріндегі далалық зерттеулер шулы шахташының болуы жәндіктермен қоректенетін құстардың санының азаюымен сәйкес келетінін көрсетті, мысалы, фантаилдер, сыбызғылар, тыныш емес ұшқыштар (Myiagra inquieta) және басқа да балжегіштер, ал бұл азаю су мен қоректік заттарға қолжетімділігі жақсы жерлерде айқын байқалды. Үлкен гүлдейтін гревиллея сорттарының көбеюі шулы шахташылардың көп болуына әсер етеді деген гипотеза бар, бірақ соңғы зерттеулерде халық санының өсуіне ең маңызды факторлар ретінде ашық, сирек ағаштар өсетін жерлердің көбеюі және эвкалипт түрлерінің болуы анықталды. және тұрақты нектар көзі көшпес түрлерге артықшылық бере алады. Викторияның орталық бөлігіндегі қораптық темір қабық аймағында жүргізілген далалық зерттеулер шулы шахташылардың саны сары гумнің (Eucalyptus leucoxylon) болуымен байланысты екенін көрсетті, ол жыл сайын гүлдер (және нектар) береді. Дауысты шахташылардың көптігі, ең алдымен, тіршілік ортасының құрылымымен анықталады. Дауысты шахташылардың ареалы айтарлықтай кеңеймегенімен, осы ареалдағы халықтың тығыздығы айтарлықтай артты. Шулы шахташылардың жоғары тығыздығы Оңтүстік Квинслендтегі қалың астыңғы бұталы ормандарда немесе ормандар мен ауылшаруашылық жерлерінің шетінде жиі тіркеледі. Бұл жерлердің көпшілігінде орманды басқару үшін пайдаланылатын кең жол желілері, демалыс аймандары және жаяу жүру жолдары бар, және бұл тазартылған кеңістіктердің орманның шулы шахташыларының көп болуына әсер ететіні анықталды. Жол тығыздығының жоғары болуы шулы шахташылардың санының жоғары болуымен байланысты. Викториядағы далалық жұмыстар шулы шахташылардың қалдық ормандарға шеттерінен еніп, орманды аймақтарда көбірек енуін көрсетті. Бұл минералды кендерден бос аймақтарды қамту үшін қажетті орманды мекендеу аумағының мөлшеріне әсер етеді. Булок орманды қалпына келтіру жобалары, қызыл құйрықты қара какадудың (Calyptorynchus banksii) тіршілігіне маңызды болатын шегір ағашының бір түрі, әдетте тез өсетін эвкалипттермен бірге отырғызылды. Шулы шахташылардың саны эвкалипттер гектарына 16-ға дейін (6,4 акр) отырғызылған булок ормандарында көбірек болды. Дауысты шахташылардың болуымен бірге орманды аймақта кездесетін басқа құстардың саны мен түрлері де айтарлықтай өзгерді.

Өсіру

Дауысты шахтер стереотиптік ұсыну тәсілін қолданбайды; көрсетулер "қууды" қамтиды, онда аталық аналыққа қашықтықтан секіріп немесе ұшып келеді, ал ол қашса, ол оны агрессивті түрде қуалайды. Аналық "қанаттарын бүгіп көрсету" арқылы, қанаттары мен құйрығын жайып, дірілдетіп, қанаттарын иіп, басын төмен қаратып көрсетеді. Аталық тік немесе көлденең "бүркіт көрсетуін" жасай алады, қанаттары мен құйрығын кең жайып, бірнеше секунд бойы қозғалмай ұстайды. Жұптасу жиі және көзге түседі, аталық және аналық екі құс та бірнеше құстармен жұптасады, ал колонияның басқа мүшелері жұптасқан жұптарға кедергі келтіреді. Дауысты шахтер жыл бойы көбейеді, ең белсенді кезеңі шілдеден қарашаға дейін, бірақ ең жоғары шағы маусымдық өзгерістерге байланысты, жас тәрбиелеуге қолайлы жағдайлар туғанда жұмыртқа салудың күрт өсуімен сипатталады. Ұя тікенді немесе жапырақты ағаштарда салынады, және дауысты шахтерлер көбінесе эвкалипттерде, сондай-ақ ваттл, араукария, банксия, бурсария, гибискус, омыртқа, мелалеука, питоспорум, шинус және жакарандаларда ұялайды. Олар ұя салу үшін жиі көлденең бұтақтардың ұшына жақын, тығыз жапырақтарды жақсы көреді. Ұя орнына қолдау көрсету – өсімдіктің ерекшеліктеріне немесе орналасуына қарағанда, қолайлы ұя орнының басты шарты болуы мүмкін. Ұяны тек аналық құс салады, ол терең, тостаған тәрізді болып, бұтақтар мен шөптерден, сондай-ақ басқа өсімдік материалдарынан, жануарлардың түктерінен және өрмек торынан тоқылады. Кейде ұяға адам жасаған материалдар, мысалы, жіп, мата қиқымдары және қағаз кіреді. Оның іші жүнмен, шашпен, қауырсынмен, гүлдермен немесе өсімдіктердің пухымен қапталады және процессиялық гусеницаның кокондарынан алынған талшықтардан тоқылған дөңгелек кілемшемен төселеді. Аналық шахтер ұя орнына жақын жердегі жерде жүріп, материал жинайды. Ұя салуға тек аталықтар ғана көмектеседі, және көптеген құстар белгілі бір ұямен байланысты болғанымен, кейбір аталықтар барлық уақытын бір ұяға арнайды, ал басқалары көмектесуді бес немесе алты ұяға бөліп береді. Бір зерттеуде ұяға келген көмекшілердің саны мен ұяның сәттілігі немесе сәтсіздігі арасында ешқандай байланыс болмағаны анықталды. Дауысты шахтерлер көбейту сәттілігін арттыру үшін әртүрлі стратегияларды қолданады, соның ішінде бірнеше ұя салу, маусымның басында жұмыртқа салу, шатырдың төменгі жағында ұя салу және жыртқыштарды топтап қуу; алайда, бұл шаралар ұяның сәтсіздікке ұшырауына кепілдік бермейді, себебі дауысты шахтердің ашық орманды мекендемесінде көптеген түрлі жыртқыштар бар.

Тамақтандыру

Бұл шулы шахташы негізінен нектар, жеміс-жидектер және жәндіктермен қоректенеді, ал кейде ұсақ бауырымен жорғалаушылармен немесе қосмекенділермен тамақталады. Ол ағаштарда да, жерде де тіршілік етеді, ағаш шатқаларында, діңгектері мен бұтақтарында, сондай-ақ жерде тамақтанады. Ол жыл бойы отардың аумағында тамақ іздейді, әдетте бес-сегіз құстан тұратын топтарда, бірақ гүлдейтін ағаштардың (мысалы, банксия) жанында жүздеген құс жиналады. Шулы шахташы гүлдерден тікелей нектар жинайды, нектарға қол жеткізу үшін басын төңкеріп ілінеді немесе жіңішке бұтақтарға екі аяғымен мінгендей болып, акробатикалық тәсілдер қолданады; ол жемістерді ағаштардан немесе жерге түскен жерден жинайды; омыртқасыздарды іздеп ұстайды немесе аулайды; жәндіктерді іздеу үшін жапырақтарды шолып қарады. Ол эмудың (Dromaius novaehollandiae) және шығыс сұр кенгурудың (Macropus giganteus) құрғақ нәжісін айналдырып, ішіндегі жәндіктерді іздеп жегені де анықталды. Қала маңындағы бақшаларда тамақ іздеген құстарды зерттеу барысында шулы шахташы банксия, гревилея және эвкалипт түрлерінде, ал гүлдегенде каллистемонда, басқа өсімдіктерге, соның ішінде экзоттарға қарағанда көбірек уақыт өткізетіндігі байқалды. Көптеген уақыт эвкалипт жапырақтарын шолып қарауға жұмсалды, ал эвкалипт ағаштары бар жерлерде шулы шахташылардың саны айтарлықтай көп болды. Бұл шулы шахташы өзінің тамақтану қажеттіліктерін эвкалипт ағаштарының жапырақтарынан жиналған манна, бал шырыны және лерп арқылы толықтай қамтамасыз ете алады. Шулы шахташының тамақтануын егжей-тегжейлі зерттеулер оның әртүрлі тағамдарды жейтінін көрсетеді: жәндіктер; жәндіктер (жапырақ қоңыздары, құмырсқалар, иіс шығаратын құрттар, көбелектер мен көбелектердің дернәсілдері); нектар (Jacaranda mimosifolia, Erythrina variegata, Lagunaria patersonia, Callistemon salignus, Callistemon viminalis, эвкалипттер Argyle алмасы, қант құрт, сары құрт, сұр темір қабығы және сұр құрт, Banksia ericifolia, B. integrifolia, B. serrata, Grevillea aspleniifolia, G. banksii, G. hookeriana, G. juniperina, G. rosmarinifolia және гүлденген квинт); сұлы, бидай және бұрыш ағашының тұқымдары; тұздық, тұздық және балдыр жемістері; бақалар мен кесірткелер; және басқа да заттар, мысалы, нан, ет және ірімшік қалдықтары. Бір түрдегі әртүрлі оқыту әдістерін көрсеткен алғашқы зерттеуде шулы шахташы азық іздеген ресурсына байланысты әртүрлі танымдық стратегияларды қолданатыны анықталды. Нектар іздегенде, ол қозғалмайды, бірақ тез тозады, сондықтан шулы шахташы қоршаған ортаның ерекшеліктерін анықтап, кеңістіктік естелікке негізделген стратегияны қолданады – бұл стратегия жаңа ортада тиімді және құстың іс-әрекетіндегі өзгерістерге әсер етпейді. Омыртқасыздарды іздегенде, ол жәндіктердің қозғалу ережелерін үйреніп, басқаша стратегия қолданады (тәжірибе арқылы омыртқасыздарды табуда жақсарады). Екі түрлі стратегия әр түрлі азық-түлік жағдайларына дұрыс жауап бере алатын бейімделген танымдық механизмдердің бар екенін көрсетеді.

Қорғау мәртебесі

Молынан таралған кең ареалында, шулы кенішшінің сақтауға қатысты ең аз алаңдатушы түр екені ескеріледі. Көптеген орман құстарының күрт азаюына шулы кенішшінің тигізген рөлі, оның ұқсас азық іздеу қажеттіліктері бар жойылып бара жатқан түрлерге әсері, және жәндіктермен қоректенетін құстардың қалдық орманнан қуылтуына байланысты жапырақтардың зақымдану деңгейі, құстардың түрлік әртүрлілігін қалпына келтіру стратегиясы шулы кенішшілер популяциясын басқаруды ескеруі керек. Кейбір мекенді қалпына келтіру және өсімдіктерді қайта өсіру жобалары, олардың қалауын табатын ашық эвкалипт мекенін құру арқылы, шулы кенішшінің мәселесін беймәлім түрде күшейте берді. Көптеген жаңарту жобаларының басты назарында, қалдық орман участаларын байланыстыратын тіршілік ортасы дәліздерін құру және эвкалипттерді жылдам өсетін көмекші түр ретінде пайдалану тұрды. Екі тәсіл де экологиялық тұрғыдан құнды, бірақ шулы кенішшінің көбеюіне мүмкіндік береді, сондықтан консервациялық шаралар эвкалипттермен бірге бұталы өсімдіктерді отырғызу арқылы өзгертілуде, сондай-ақ өсімдік дәліздерінде тар шығыңқылар, бұрыштар немесе ағаштардың жиынтық топтарын жасаудан аулақ болу керек. Оңтүстік жотасында жүргізілген зерттеу шулы кенішшілердің екі қанатты жапырақтары бар акациялар басымдығымен сипатталатын аймақтардан қашуға бейім екенін көрсетті. Сондықтан авторлар мүмкіндігі болса, өсімдіктерді қайта өсіру жобаларына екі қанатты жапырақтары бар акация түрлерінің кемінде 15% және бұталы жер асты өсімдіктерін қосуды ұсынды. Шулы кенішшілерді басқа жерге көшіру олардың қалдық мекендерінде көптеп кездесуіне шешім бола алмайды. Викторияда жүргізілген зерттеуде құстарды белгілеп, басқа жерге көшіргенде, колониялар қазірде қоныстанбаған аумаққа қоныс тепті, бірақ көп ұзамай бастапқы аумақтарына оралды. Көшірілген құстар жаңа аумаққа бейімделмеді. Олар жергілікті кенішшілердің популяциясына сіңірілмеді, керісінше, көшіруден кейінгі алғашқы 50 күн ішінде басқа кенішшілер мекендейтін, сырттай қолайлы мекендер арқылы шаңқау жолымен жылжыды. Радиожабдықталған екі құс ұсталған жеріне қайтып келді. Шулы кенішшілер Австралия бойынша қорғалып, оларды жою үшін рұқсат қажет болса да, оларды жою олардың әсерін азайтудың ең гуманды және практикалық әдісі ретінде қарастырылуда, әсіресе мекенді қалпына келтірумен бірге, құстардың кең ауқымды түрлеріне сәйкес ету үшін.