Кіріспе

Құс түрі

Көзілдіршін (Somateria fischeri) – Аляска және Солтүстік-Шығыс Сібірдің жағалауларында көбейетін ірі теңіз үйрегі. Көзілдіршіннің ұзындығы 52–57 см (20–22 дюйм) шамасында болады, ол жалпы үйректерден сәл кішідірек. Аталықтары қара денелі, ақ арқалы, сары-жасыл басты және түрге атын берген үлкен дөңгелек ақ көзшеліктерімен ерекше көзге түседі. Аталықтың дауысы әлсіз, ал аналықтың дауысы қатаңрақ болады. Аналықтары қоңыр түсті құс, бірақ оларды өлшемі мен дене құрылысы бойынша басқа үйректерден, көзілдіршін түрінен басқа, оңай ажыратуға болады. Жақсырақ көзбен қарағанда көзшеліктері анық көрінеді, бұл оның анықталуына көмектеседі. Жасы жетпеген құстар мен түсі өзгерген аталықтары аналықтарына ұқсас. Биноминалды атау неміс ғалымы Иоганн Фишер фон Вальдхаймның құрметіне берілген.

Тарату

Қазіргі уақытта көздікті ейдэрлер Аляска жағалауында, Ресейдің шығыс бөлігінде және Беринг теңізінде кездеседі. Аляскада екі, ал Ресейде бір көбею популяциясы бар. Тарихи түрде Аляскада көбеюге қатысатын ейдэрлердің саны көп болған, бірақ соңғы кезде Ресейдегі популяция әлдеқайда ірі. Қазіргі уақытта АҚШ-тағы популяция шамамен 3000–4000 ұя салатын жұптан тұрады.

Көздікті ейдэрлер теңізде, жағалаудан және 63° солтүстік ендігінен солтүстікке қарай қанаттарын жаңартады. Олар көбею жерлерінен тыс жерлерде сирек кездесетіндіктен, олардың Беринг теңізіндегі қыстау орындары 1995 жылы спутниктік телеметрияның көмегімен ғана анықталды.

Қорғау мәртебесі

1993 жылы АҚШ-тың жойылып бара жатқан түрлер туралы заңы бойынша көзілдірік ейдр қауіпті түрлерге жатқызылды, бірақ Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) Қызыл тізімінде «Ең аз алаңдатушы» санатында қалпы отыр. Қызыл тізім оны осы санатта ұстап тұрады, себебі көзілдірік ейдр таралған аймақ өлшемі немесе популяцияның өсу динамикасы критерийлеріне сай келмейді. АҚШ-тың Балық және жабайы табиғат қызметі көзілдірік ейдрді бастапқыда Аляскадағы көбелектеп өрбуге қабілетті популяциясының 96%-дан астамға төмендеуіне байланысты қауіпті деп жариялаған. Осы жарияланумен және 1991 жылғы Көшпелі құстар туралы шарттың заңдық күшіне енуімен, оны спорттық немесе күн көріс үшін аулау арқылы кез келген түрде ұстау заңсыз болып табылады.

Өмірбаян

Суға шомылып азықтанатын қаз сияқты, көздікті ейдэр су астында жүзіп және суға сүңгіп, тамақ іздейді. Ол көптеген суға шомылатын қаздардан гөрі су астында ұзақ уақыт тұра алады деп саналады. Теңізде негізінен моллюскалармен, ал көбейтілу орындарында су жәндіктерімен, шаяндармен және өсімдіктермен қоректенеді. Көктемгі көшуге дейін қыстау жерлерінде еркектердің демонстрациясы және аналықтардың таңдауы арқылы жұптар құрылады. Ұя салу орындарына жеткенде, аналықтар өсімдіктермен және қауырсынмен төселген, көлге жақын жердегі биік қырлы жерге ұя салады. Ұялар келесі жылдары да қолданылуы мүмкін. Аналықтар жұмыртқаларды және балапандарды жеке инкубациялайды және күтіміне жауапты. Олар әдетте зәйтүн түсті, бежевый жұмыртқадан үштен алтыға дейін шашады. Жұмыртқалар 24 күндей инкубацияланады және балапандар шайқасқаннан кейін аналық оларды суға алып шығады. Аналық балапандарды қорғайды, бірақ олар өздері тамақтанады. Көздікті ейдэрлер мұндай ірі құстар үшін өте жылдам дамиды; олардың ұшуына шамамен 53 күн немесе одан да аз уақыт қабылдайды.

Қауіптер

Болашақта көздік ейдр популяциясына қауіп төндіретін бірнеше фактор бар, оның ішінде климаттың өзгеруі және тіршілік ортасының жойылуы. Тарихи тұрғыдан алғанда, олардың ареалы Аляска мен Ресейдің жағалауынан әлдеқайда кеңірек болған. Бұрын ол Нушагак түбегінен Бароуға дейін, тіпті Канада шекарасына жуық жерлерге дейін созылған. Көздік ейдрлер адамдарға қол жеткізу қиын суық аймақтарда тіршілік ететіндіктен, олардың негізгі тіршілік ортасының жойылуы климаттың өзгеруіне байланысты туындады. Тешекпук көлі маңында мұнай және газ өндіруге мүмкіндік тууы олардың тіршілік ортасына болашақта қауіп төндіретін фактор болып табылады, ал Тешекпук көлі әлемдік маңызы бар маңызды құстар мекені ретінде жақсы белгілі.