Кіріспе

1950 жылы жазылған Роберт А. Хайнлайнның романы "Көктегі фермер" – американдық жазушы Роберт А. Хайнлайнның 1950 жылғы ғылыми фантастикалық романы. Роман Юпитердің Ганимед атты серігіне, қайта жаратылу үрдісіндегі планетаға отбасымен бірге көшіп бара жатқан жасөспірім баланың басынан өткен оқиғаларды баяндайды. Хайнлайнның жасөспірімдерге арналған туындыларының ішінде романның қысқартылған нұсқасы "Сателлит сақшысы" деген атпен "Boys' Life" журналында (1950 жылғы тамыз, қыркүйек, қазан, қараша айларында) бөлім-бөлім жарияланды. Роман 2001 жылы "Ретро-Хьюго" сыйлығымен марапатталды. Романның басты кейіпкері "Жердің жасыл төбелері" әніне және оның авторы Рислінгке жасаған сілтемелері кейбір зерттеушілерді оны Хайнлайнның "Болашақ тарихы" сериясының бір бөлігі деп санауға алып келді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Болашақта, Жерде тым көп адам болып, азық-түлік мұқият үлестіріледі. Өспірім Уильям (Билл) Лермер әкесі Джордж жесір болғаннан кейін онымен бірге тұрады. Джордж Юпитердің серігі Ганимедтегі шаруашылық колониясына көшіп кетуге шешім қабылдайды. Молли Кенионға үйленген соң Джордж Билл және Моллидің қызы Пеггимен бірге "майлы кемеге" (Mayflower) аттанады. Жолда Билл метеор олардың бөліміне тигенде, жапсырма жасап, төсектестерін уланудан құтқарады. Сапар барысында барлық балалар сабаққа қатысады, ал ұзақ сапардың көңілсіздігімен күресу үшін жолаушылар арасындағы скауттар отряд құрады. Ганимедке келгенде, жаңа келгендерді жағымсыз тосынсыр күтеді. Келген топ колонияның қабылдай алатынынан әлдеқайда көп. Топырақ тас пен лава ағындарын ұнтақтап, содан кейін мұқият дайындалған органикалық материалмен араластырып жасалады, ал тас ұнтақтағыштар жетіспейді. Кейбіреулер бұл әділетсіздік деп шағымданады, ал Билл болашақ көршілерінен – өнімді фермер мен оның үлкен, еңбекқор отбасынан білім алуға шақыруды қабылдайды, ал әкесі Лейда қаласында инженер болып жұмысқа орналасады. Пегги төмен қысымға бейімделе алмай, ауруханада герметикалық бөлмеде қалуға мәжбүр болады. Лермерлер өз үйлерінде қайта қосылғанда, Пеггиге арналған герметикалық бөлмесі бар үй салады. Бір күні Юпитердің барлық ірі серіктерінің сирек кездесетін тізілімінен қатты жер сілкінісі болады. Пеггидің бөлмесі жарылыс кезінде зардап шегеді. Сонымен қатар, Ганимедтің "жылу тұзағын" ұстап тұрған механизмдер істен шығып, температура тез төмендей бастайды. Джордж не болғанын түсінеді және отбасын қалаға қауіпсіз жерге жеткізеді. Басқалары қауіпті сезінбей, үйде қалады немесе қалаға кешігіп шығады; отаршылардың үштен екісі жер сілкінісінен немесе суықтан қаза табады. Лермерлер Жерге қайтуды ойлайды, бірақ Пегги қайтыс болғаннан кейін қалып, жаңадан құруға шешім қабылдайды. Колония жағдайы біртіндеп жақсарады. Бір экспедиция Ганимедтің көбірек аймақтарын зерттеуге аттанады. Билл де пісіруші болып барады. Зерттеу кезінде ол және оның досы Хэнк ежелгі өркениеттің артефактілерін табады, соның ішінде үлкен металл мыңаяқты сияқты аяқтары бар жер көлігін. Бұл Биллдің ішекқыншасы жарылғанда пайдалы болады. Кестеге сәйкес, шаттл топтың қалған бөлігін алып, жоғалған екеуінсіз кетеді. Хэнк ежелгі көлікті қалай басқару керектігін біліп, Биллді келесі қону алаңына жеткізеді. Биллді ауруханаға алып кетеді. Операциядан кейін оянғаннан кейін Билл Джорджбен болашағы туралы әңгімесін еске алады: мектепке Жерге оралу немесе қалу. Ол сыртқа шығып, аспанға қарайды. Медбике оны тауып, өз орнына қайтуын ескертеді, ол: "Мен өз орнымдамын. Мен қаламын!" дейді.

Қабылдау

Грофф Конклин "Аспандағы фермер" романы "жасөспірімдерге арналған роман ретінде жоспарланғанымен, бұл кітап ересектерге арналған ғылыми-фантастика жанрындағы айдың ең жақсы туындыларының бірі, шытырман оқиғасы және айту стиліндегі шынайылық деңгейі жоғары. Ол балаларға арналған емес" деп жазды. Бучер мен Маккомас "Фармерді [1950] жылдың жалғыз есейген ғылыми-фантастикалық романы" деп атап, оны "планетааралық колонизацияның технологиялық және адамдық мәселелерін егжей-тегжейлі зерттеген еңбек" деп сипаттады. Деймон Найт бұл романды "әдеттегі Хайнлайн стиліндегі, керемет, толық және оқуға жеңіл туынды" деп бағалады. П. Шейлер Миллер романды еш ойланбастан ұсынды, Хайнлайнның "детальдарға назар салуы бұрынғыдан да әсерлі" екенін айтты. Джек Уильямсон Хайнлайнның жасөспірімдерге арналған романдарын қарастырғанда, "Аспандағы фермер" романының "жасөспірімдерге арналған туынды үшін өте шынайы" екенін атап өтті. Ол оны "білім беру романы" деп сипаттап, басты кейіпкердің "өз оқиғасын ашық, әңгімелесу стилінде баяндайтынын" айтты.

Негізгі тақырыптар

Кітап 19 ғасырғы американдық шекара және фермерлік қоныстану тақырыптарын көптеген жағдайларда әдейі көтеріп, бірақ жергілікті американдықтарды қудалаудың моральдық жағынан айыпты болмайды. Атап айтқанда, Ганимедте алғашқы алма ағашын өсіріп, басқа колонизаторларға тұқымдар берген кейіпкер "Джонни Appleseed" деп танылады (және өзінің қымбат ағашын жағып, отбасын суықтан сақтайды).

Ғылыми мәліметтер

Адамдарға Ганимедте өмір сүруге мүмкіндік беретін "жылу тұзағы" – парниктік эффектінің адам жасаған іске асырылуы, бірақ оның механизмі ешқашан түсіндірілмейді. Бұл эффекті шын мәнінде үлкен көлемдегі супер парниктік газдарды босату арқылы қол жеткізуге болады, бұл тұрақты қуат көзі қажет етпейді, сондықтан кітапта сипатталғандай апаттың әсері болмайды. Жарияланғаннан кейін ондаған жылдар өткен соң, Юпитердің магнит сферасы Ганимедті және басқа Галилей серіктерін Жердің Ван Аллен сәулелену белдеуінің аналогына орап, олардың беттерін иондаушы сәулеленудің күшті жаңбырына ұшырататыны анықталды. 1995 жылы "Галилео" ғарыш кемесінің ұшуы Ганимедтің магнитосферасы бар екенін көрсетті, бірақ қорғау әсері әлсіз; беткі сәулелену қарқындылығы бірнеше ай ішінде өлімге әкелуі мүмкін деп есептеледі. Кітапта сипатталғандай, Юпитердің төрт негізгі серігінің бір-бірімен қатар тұруы шындықта ешқашан болмайды. Үш ішкі Галилей серігі бір-бірімен резонанста болады, сондықтан олардың екеуі бір сызықта келсе, үшіншісі әрқашан басқа бағытта болады және көбінесе Юпитердің қарама-қарсы жағында орналасады. Кітапта Ганимедтің Жердің гравитациясының 1/3-іне тең деп жазылған, бірақ шындығында ол 1/7-сі ғана. Хайнлайн сондай-ақ Ганимедтің беті Ай сияқты жанартаулық тау жыныстарынан тұрады деп болжаған. Кейінгі зерттеулер Ганимедтің қабығының шамамен 90 пайызы мұз немесе қыраудан тұратынын, ал астыңғы жағында мұхит бар екенін көрсетті. Роман "Space Cadet" романында сипатталған планетааралық бейбітшілікті сақтау ұйымы – "Space Patrol" туралы айтады. Бастапқыда "Boys' Life" скаут журналында жариялану үшін жазылғандықтан, Билл Лермердің скауттардағы қатысуы жиі кездеседі, ол әр тарауда кем дегенде бір рет есімдерін атайды.