Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тәуелсіз мемлекеттер қауымдастығының символды басшысы
Symbolic head of association of independent states
Комонвелл басшысы – Комонвелл ұйымының "тәуелсіз мүше мемлекеттердің еркін қауымдастығын" символдайтын рәсімдік көшбасшы. Бұл үкіметаралық ұйымға қазіргі таңда 56 тәуелсіз мемлекет кіреді. Лауазымның мерзімі немесе шектелуі белгіленбеген, сондай-ақ ол Комонвеллға мүше мемлекеттердің конституциялық мәселелеріне қатысы жоқ. Қазіргі уақытта бұл лауазымды король Карл III атқарады. 2018 жылы CHOGM-да қол жеткізілген келісімге сәйкес, Карл III 2022 жылдың 8 қыркүйегінде қайтыс болған Елизавета II-нің орнын басып, Комонвелл басшысы болды.
The Head of the Commonwealth is the ceremonial leader who symbolises "the free association of independent member nations" of the Commonwealth of Nations, an intergovernmental organisation that currently comprises 56 sovereign states. There is no set term of office or term limit and the role itself has no constitutional relevance to any of the member states within the Commonwealth. The position is currently held by King Charles III. Per agreement reached at the CHOGM in 2018, Charles III succeeded Elizabeth II as head of the Commonwealth upon her death on 8 September 2022.
Тарих
19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Британ империясы Ұлттар Достастығы деп аталmaya бастады, бірнеше отарлар Доминион мәртебесіне ие болғандықтан айтарлықтай тәуелсіздік алды. Дегенмен, осы Достастықтың бірлігі британ монархына адалдықпен сақталатыны есептелді. Ирландияның тәуелсіздік соғысын аяқтау бойынша келіссөздер кезінде, бүлікші ирланд президенті Эмон де Валера Ирландия мен Британ империясы арасындағы қарым-қатынасты ұсынды, оны «сыртқы қауымдастық» деп атады. Осы аяда Ирландия Британ Достастығының қалған бөлігімен «қауымдасқан» республика болып, «Британ монархын қауымдастықтың басшысы ретінде мойындап», бірақ Ирландияның королі немесе мемлекет басшысы ретінде емес, тануға тиіс болды. Бұл ұсыныс қабылданбады, соғысты аяқтаған келісім бойынша Ирландия еркін мемлекеті Доминион ретінде Достастықтың құрамында қалды. 1926 жылғы Балфур декларациясы және 1931 жылғы Вестминстер статуты Доминиондардың бір-біріне тең мәртебеде және заң шығару тұрғысынан тәуелсіз екенін бекітті, бұл олардың әрқайсысына ортақ мемлекет басшысына қатысты заң шығару құқығын берді. Осылайша, Эдуард VIII-нің тақтан бас тартуы және оның інісі Георг VI-ның патша болуы әр Доминионда жеке шаралар қабылдауды қажет етті. Ирландия еркін мемлекеті де Валера басшылығымен конституциялық заңды өзгертіп, сайланатын Ирландия президентінің лауазымын құрды және монархтың сыртқы қатынастардағы рөлін тек «басқа ұлттармен ынтымақтастықтың символы» ретінде шектеді. Ирландияның мемлекет басшысына қатысты осы екіұштылық, де Валера Ирландияның «республика екендігіне дәлелдеме» бере алатынын мәлімдеген кезде де, Достастықтың қалған бөлігі Георг VI-ны Ирландиямен бөліскен монарх ретінде қарастыруға мүмкіндік берді. Ақырында Ирландия үкіметі Ирландия Республикасы туралы заңды қабылдады, ол корольдің мемлекеттегі соңғы рөлін жойды және 1949 жылы күшіне енген кезде Республиканың Достастыққа мүшелігін тоқтатты. Сол кезде Георг VI әлі де Ұлыбритания, Канада, Австралия, Жаңа Зеландия, Оңтүстік Африка, Үндістан, Пәкістан және Цейлонның патшасы еді. Алайда, Үндістан да республика болуды қалады, бірақ Ирландиядан айырмашылығы, Достастықтың құрамынан шығуды қаламады. Осыны ескеріп, 1949 жылдың сәуір айының соңында жарияланған Лондон декларациясында Үндістан Достастықтың құрамында қалуды қалайтыны және корольді Достастық елдерінің ерікті бірлестігінің символы ретінде «және осылайша Достастықтың басшысы» деп қарастырғаны айтылды. Бұл Үндістан мен басқа да елдерге Достастықтың құрамынан шықпай республика болуға мүмкіндік берді. 1950 жылдың 26 қаңтарында Үндістан республикалық конституцияны қабылдағанда, Георг VI оның монархы болудан бас тартты (Үндістан президенті Раджендра Прасад мемлекет басшысы болды) және одан кейін ел оны Достастықтың басшысы деп қарады. Георг VI-ның қызы Елизавета II 1952 жылдың 6 ақпанында таққа отырғаннан кейін, «Достастық өткен империяларға ешқандай ұқсамайды. Бұл – адам баласының ең жоғары қасиеттеріне негізделген жаңа түсінік: достық, адалдық, еркіндік және бейбітшілікке құштарлық» деді. Келесі жылы Достастық елдерінің әрқайсысында корольдік стильдер мен атақтар туралы заң қабылданды, бұл бірінші рет монархтың атақтарына Достастықтың басшысы деген терминді қосты. 1960 жылдың желтоқсанында Корольдің жеке туы жасалды, ол оны белгілі бір елдің королевасы ретінде рөлімен байланыстырмай, оны Достастық басшысы ретінде бейнелеу үшін жасалды. Уақыт өте келе, британдық патшалық тудың орнына, королева мемлекет басшысы болған, бірақ сол ел үшін патшалық туға ие болмаған немесе ол мемлекет басшысы болмаған, сондай-ақ Ұлыбританиядағы Достастық оқиғаларында корольдік туды алмастырды. Король Лондонға Достастық хатшылығының штаб-пәтеріне барғанда, оның жеке туы, бірақ корольдік туларының ешқайсысы емес, көтерілді. Оңтүстік Африкаға 1961 жылы республика болғаннан кейін, Достастыққа қайта кіруіне тыйым салынды, өйткені көптеген Достастық мүшелері, әсіресе Африка мен Азиядағылар, сондай-ақ Канада оның нәсілдік апартеид саясатына қарсы болды. 1980 жылдары Елизавета II Оңтүстік Африкаға апартеидтік санкциялар енгізу мәселесінде Британ премьер-министрі Маргарет Тэтчерге қарсы және Достастық үкімет басшыларының көпшілігімен бірге болды. Бұл туралы бұрынғы Достастық хатшысы Шридат Рамфал да айтқан болатын. Оңтүстік Африка 1994 жылы, сол жылы өткен алғашқы көпұлтты сайлаудан кейін, Достастыққа қайта қабылданды. Канаданың бұрынғы премьер-министрі Брайан Малрони Елизаветаның елдегі апартеидті жоюда «көлеңкедегі күш» болғанын айтты. Королева апартеид мәселесі бойынша көпшілікке ешқашан сөз сөйлемегенімен, ол 1961 жылы Гана президенті Кваме Нкрумамен Аккраға сапары барысында билегенін көрді (сонымен қатар Гананың республика болып құрылуын тойлап, Елизаветаны мемлекет басшысы лауазымынан алып тастады) Достастықтың құрамында. Бұл әрекет Королеваның апартеидке қарсы ұстанымын символдық түрде білдіруі ретінде қабылданды; бұл сурет оңтүстік африкалық үкіметті қынжырландырды. Королеваның 2022 жылы қайтыс болуынан кейін, король Чарльз III Достастықтың басшысы болды. Ол 2023 жылдың 13 наурызында, Достастық хартасының 10 жылдығына арналған аптадағы алғашқы Достастық күні туралы үндеуін жасады, Чарльз III «біздің анықтамалық құндылықтарымызды – бейбітшілік пен әділдік, төзімділік, құрмет және ынтымақтастық, қоршаған ортаға және ең осал жандарға қамқорлықты» білдіреді деді.
In the late 19th and early 20th century, the British Empire began to be referred to as the Commonwealth of Nations, with several colonies gaining substantial autonomy as they achieved Dominion status. Nevertheless, the unity of this Commonwealth was seen as being established by a shared allegiance to the British monarch. During the negotiations to end the Irish War of Independence, the rebel Irish president Éamon de Valera proposed a relationship between Ireland and the British Empire he called external association, under which Ireland would be a republic "associated" with the rest of the British Commonwealth, and would "recognise His Britannic Majesty as head of the Association" but not as Ireland's King or head of state. This proposal was rejected, and the treaty that ended the war saw the Irish Free State remain part of the Commonwealth as a Dominion. The Balfour Declaration of 1926 and the Statute of Westminster of 1931 established that the Dominions were equal in status to one another and legislatively independent, which gave each of them the right to legislate in regard to their shared head of state; thus, the abdication of Edward VIII and the accession of his brother as George VI required separate action in each Dominion. The Irish Free State, under de Valera's leadership, changed its constitutional law to create the office of an elected President of Ireland and limit the monarch to only a ceremonial role in foreign relations as a "symbol of cooperation" with other nations of the Commonwealth. This ambiguity over the Irish head of state allowed the rest of the Commonwealth to continue to regard George VI as a monarch they shared with Ireland even as de Valera declared that Ireland was now "demonstrably a republic". Eventually the Irish government passed The Republic of Ireland Act, eliminating the final roles the King had in the state and terminating the Republic's membership in the Commonwealth when it went into effect in 1949. At that point, George VI was still king of the United Kingdom, Canada, Australia, New Zealand, South Africa, India, Pakistan, and Ceylon. However, India also wished to become a republic, but, unlike Ireland, did not wish to leave the Commonwealth. To accommodate this, the London Declaration, issued in late April 1949, stated that India wished to remain part of the Commonwealth, and regarded the King as the symbol of the voluntary association of the countries of the Commonwealth "and as such the Head of the Commonwealth". By implication, this allowed India and other nations to become Republics without leaving the Commonwealth. When India adopted a republican constitution on 26 January 1950, George VI ceased to be its monarch (the President of India, Rajendra Prasad, became head of state) and, thereafter, the country regarded him as Head of the Commonwealth. George VI's daughter, Elizabeth II, became Head of the Commonwealth upon her accession on 6 February 1952, stating at the time, "the Commonwealth bears no resemblance to the empires of the past. It is an entirely new conception built on the highest qualities of the spirit of man: friendship, loyalty, and the desire for freedom and peace." The following year, a royal styles and titles act was passed in each of the Commonwealth realms, adding, for the first time, the term Head of the Commonwealth to the monarch's titles. The Queen had a personal flag created in December 1960 to symbolise her as Head of the Commonwealth without being associated with her role as queen of any particular country. Over time, the flag replaced the British royal standard when the Queen visited Commonwealth countries of which she was head of state, but did not possess a royal standard for that country, or of which she was not head of state, as well as on Commonwealth occasions in the United Kingdom. When the Queen visited the headquarters of the Commonwealth Secretariat in London, this personal standard—not any of her royal standards—was raised. South Africa was barred from re entering the Commonwealth after it became a republic in 1961, as many Commonwealth members, particularly those in Africa and Asia, as well as Canada, were hostile to its policy of racial apartheid. Through the 1980s, Queen Elizabeth II sided with the majority of Commonwealth heads of government, and against her British Prime Minister, Margaret Thatcher, on the matter of imposing sanctions on apartheid South Africa, a point echoed by former Commonwealth Secretary General Shridath Ramphal, who said, "so steadfast was the Queen to the antiapartheid cause that, once again, she stood firm against the position of Thatcher". South Africa was re admitted to the Commonwealth in 1994, following its first multiracial elections that year. Former Canadian Prime Minister Brian Mulroney said Elizabeth was a "behind the scenes force" in ending apartheid in the country. While the Queen never spoke publicly on the matter of apartheid, she was in 1961 photographed dancing with President of Ghana Kwame Nkrumah during her visit to Accra, celebrating Ghana's establishment as a republic (also removing Elizabeth as head of state) within the Commonwealth the year before. This act was taken as the Queen's symbolic expression of her anti apartheid stance; the image offended the white South African government. After the Queen's death in 2022, King Charles III became Head of the Commonwealth. He delivered his first Commonwealth Day message on 13 March 2023, in the week that marked the 10th anniversary of the Charter of the Commonwealth, which Charles III said, "gives expression to our defining values—peace and justice; tolerance, respect, and solidarity; care for our environment and for the most vulnerable among us".
Атау
Атауы 1949 жылғы Ұлттар Достастығы премьер-министрлерінің конференциясында өткен талқылаулардың нәтижесінде Лондон декларациясында құрастырылды. Латын тілінде ол Consortionis Populorum Princeps, ал француз тілінде Chef du Commonwealth деп аталады.
The title was devised in the London Declaration as a result of discussions at the 1949 Commonwealth Prime Ministers' Conference. It is rendered in Latin as Consortionis Populorum Princeps, and in French as Chef du Commonwealth.
Рөлдер мен міндеттер
Комонвелл басшысы, Комонвелл бас хатшысы және Комонвелл төрағасымен бірге жетекшілік етеді. Карл III Комонвеллға мүше 15 мемлекеттің королі болғанымен, Комонвелл басшысы лауазымымен байланысты Комонвелл мемлекеттерінің бірінде конституциялық рөлі жоқ. Ол Комонвелл бас хатшысымен және Комонвеллдің орталық ұйымы – Хатшылықпен үнемі байланыс арқылы Комонвеллдегі жаңалықтарды біліп отырады. Комонвелл басшысы немесе өкілі екі жылда бір рет өткізілетін Комонвелл Үкімет басшыларының кеңесіне (CHOGM) қатысады. Бұл дәстүр 1973 жылы Канада премьер-министрі Пьер Трюдоның ұсынысымен Елизавета II тарапынан қаланды, ал CHOGM алғаш рет Канадада өтті. Саммит барысында Комонвелл басшысы Комонвелл елдерінің үкімет басшыларымен жеке кездесулер өткізеді, CHOGM қабылдауына және кешкі асына қатысады, сондай-ақ жалпы сөз сөйлейді. Комонвелл басшысы немесе өкілі төрт жылда бір рет өткізілетін Комонвелл ойындарына да қатысады. Әрбір Комонвелл ойындарының ашылуына дейін өткізілетін Корольдік жездік эстафетасы Комонвелл басшысының барлық Комонвелл елдері мен аумақтарына жолдаған үндемесін жеткізеді. Жыл сайын, наурыз айының екінші дүйсенбісінде Комонвелл күнінде Комонвелл басшысы Комонвелл халқына арналған арнайы үндеме таратады; шамамен 2,5 миллиард адамға. Сол күні басшы Вестминстер аббаттығында өткізілетін Комонвелл күніне арналған конфессияаралық діни қызметке қатысады.
The head of the Commonwealth serves as a leader, alongside the Commonwealth secretary general and Commonwealth chair in office. Although Charles III is king of 15 member states of the Commonwealth, he does not have any constitutional role in any Commonwealth state by virtue of his position as head of the Commonwealth. He keeps in touch with Commonwealth developments through regular contact with the Commonwealth secretary general and the Secretariat, the Commonwealth's central organisation. The head of the Commonwealth or a representative attends the biennial Commonwealth Heads of Government Meeting (CHOGM), held at locations throughout the Commonwealth. This is a tradition begun by Queen Elizabeth II at the suggestion of Canadian Prime Minister Pierre Trudeau in 1973, when the CHOGM was first held in Canada. During the summit, the head of the Commonwealth has a series of private meetings with Commonwealth countries' heads of government, attends a CHOGM reception and dinner, and makes a general speech. The head of the Commonwealth or a representative has also been present at the quadrennial Commonwealth Games. The Queen's Baton Relay, held prior to the opening of each Commonwealth Games, carries a message from the head of the Commonwealth to all Commonwealth Nations and territories. Every year on Commonwealth Day, the second Monday in March, the head of the Commonwealth broadcasts a special message to the population of the Commonwealth; approximately 2.5 billion people. On the same day, the head attends an inter denominational Commonwealth Day service, held at Westminster Abbey.
Мұрагерлік
Комонвелл басшысы лауазымы мұрагерлік емес, оның ізбасары Комонвелл үкімет басшылары тарапынан сайланады. Лауазымға келгеннен кейін мерзімі шектеулі емес. Осыған қарамастан, «Комонвелл басшысы» деген сөздер әрбір Комонвелл мемлекетінің монархының титулының бір бөлігін құрайды. Чарльз ұйымның келесі басшысы болып таңдалғанға дейін Канада премьер-министрі Стивен Харпер Чарльзды «Комонвеллдің болашақ басшысы» деп атады, ал Жаңа Зеландия премьер-министрі Джон Ки «басшылық тақырыбы [Комонвелл басшысы] тек тәжге тиесілі болуы керек» деді. 2018 жылға қарай, Елизавета II-нің жасы 90-нан асқанда, оның үлкен ұлы Чарльз немесе басқа біреу Комонвеллдің үшінші басшысы болуы керек пе деген мәселе көптен бері талқыланып келді. Британдық газеттердегі сарапшылар принц Чарльзды басшылыққа бір реттік сайлау, Комонвелл мемлекеттерінің монархының автоматты түрде Комонвелл басшысы болуы, немесе лауазымды сайлау немесе консенсус арқылы таңдау қажет пе деген пікір білдірді. Сонымен қатар, кезекті рәсімдік «республикалық» басшылық құру мүмкіндігі де қарастырылды. Daily Telegraph басылымы «лауазым мұрагерлік емес және көптеген басшылар ұйымды демократиялық ету үшін сайланған басшыны қалайды» деп хабарлады. Филип Мерфи мен Дейзи Купердің пікірінше, патшайым Елизаветаның қазасынан кейін бұл лауазым тоқтатылуы керек, өйткені принц Чарльз сол кезде «қиын жағдайда» болды: өзін өзі насихаттау «көне және ерсік» болар еді, ал қызығушылық танытпау «қарапайымдықсыздық ретінде қабылдалар еді». Мерфи мен Купер Чарльздың «нақты зиянды» символ болатынын, «Комонвеллдің империяға оралу деген көңілсіздікті күшейтетінін» айтты. Олар бұл лауазымның өзі Комонвелл хатшылығының беделіне кедергі келтіреді деп санайды. 2015 жылы Мальтадағы үкімет басшыларының кездесуіне принц Чарльз патшайыммен бірге қатысатыны туралы хабарда Елизаветаның «басшылықты ұлына беруге бекінгені» айтылды, бірақ «келісімге қол жеткізілмегенін» мойындады. Ал лауазым мұрагерлік емес болып қала берді. Осылайша, 2022 жылдың 8 қыркүйегінде патшайымның қазасынан кейін Чарльз автоматты түрде Комонвелл басшысы атанды.
The position of head of the Commonwealth is not hereditary, with successors are chosen by the Commonwealth heads of government. Once in office, there is no term limit. Despite this, the words Head of the Commonwealth form part of the monarch's title in each Commonwealth realm. Before Charles was selected as the organisation's next head, Prime Minister of Canada Stephen Harper referred to Charles as "the future head of the Commonwealth" and Prime Minister of New Zealand John Key said, "the title [of head of the Commonwealth] should just go with the Crown". By 2018, with Elizabeth II in her 90s, there had been discussions for some time about whether her eldest son, Charles, or someone else should become the third head of the Commonwealth. Commentators in British newspapers opined on whether it should be a one off decision to elect Prince Charles to the headship, the monarch of the Commonwealth realms should automatically become head of the Commonwealth, or the post should be elected or chosen by consensus. There was also speculation that a rotating ceremonial "republican" headship might be instituted. The Daily Telegraph reported that "the post is not hereditary and many leaders want an elected head to make the organisation more democratic." It was argued by Philip Murphy and Daisy Cooper that the role should simply lapse upon Queen Elizabeth's death, as Prince Charles was, at the time, in an "impossible position": promoting himself would be "anachronistic and presumptuous", whereas showing no interest would be "characterised as neglectful". Murphy and Cooper went further to say Charles would be a "positively harmful" symbol, "reinforcing the prejudice that the Commonwealth is merely a throwback to empire". They felt that the position itself was an impediment to the influence of the Commonwealth Secretariat. A report that Prince Charles would accompany the Queen to the heads of government meeting in Malta in 2015 claimed Elizabeth was "determined to see the headship descend to her son", while accepting that "it is not a done deal". while the role remained non hereditary. Consequently, after the Queen's death on 8 September 2022, Charles automatically became head of the Commonwealth.
Бастылар тізімі
Жоқ. (Номер) Портрет аты Мерзімі Басталуы Аяқталуы 1 Георг VI 26 сәуір 1949 6 ақпан 1952 2 Елизавета II 6 ақпан 1952 8 қыркүйек 2022 3 Карл III 8 қыркүйек 2022
No. (Number)PortraitNameTerm Start End Duration 1 George VI 26 April 1949 6 February 1952 2 Elizabeth II 6 February 1952 8 September 2022 3 Charles III 8 September 2022