Кіріспе

Британдық философ (1942–2017 жж.)

Дерек Антони Парфит ( /pɑːrfɪt/; 11 желтоқсан 1942 ж. – 2 қаңтар 2017 ж.) – жеке тұлға, рационалдық және этика салаларында маманданған британдық философ. Ол 20-шы ғасырдың соңы мен 21-ші ғасырдың басындағы ең маңызды және ықпалды моральдық философтардың бірі деп кеңінен танылады.

Ерте өмір және білім

Парфит 1942 жылы Қытайдың Чэнду қаласында, Джесси (туған тегі Браун) және Норман Парфиттің ұлы болып дүниеге келді. Оның ата-анасы миссионерлік ауруханаларда профилактикалық медицинаны оқыту үшін Батыс Қытайға көшіп келген дәрігерлер еді. Парфит туғаннан кейін шамамен бір жыл өткен соң отбасы Ұлыбританияға оралып, Оксфордта қоныстанды. Парфит Дракон мектебінде және Итон колледжінде білім алды, математикадан басқа барлық пәндер бойынша үнемі жоғары көрсеткіштерге ие болды. Ол ерте жасынан ақын болуға тырысты, бірақ жасөспірім шағының соңында поэзияны қалдырды. Содан кейін Оксфордтағы Баллиол колледжінде заманауи тарихты оқып, 1964 жылы бітірді. 1965-1966 жылдары Колумбия және Гарвард университеттерінде Харкнесс стипендиаты болды. Ол осы стипендия кезінде тарихи зерттеулерден бас тартып, философияға көшті.

Мансап

Парфит Оксфордқа қайтып, Олл Соулз колледжінің мүшесі болды және 67 жасқа толғанға дейін онда қалды. Университеттің міндетті зейнеткерлік ережесі бойынша ол колледжден де, философия факультетінен де кетуге мәжбүр болды. Өмірінің соңына дейін Гарвард, Нью-Йорк және Ратгерс университеттерінде тұрақты қонақ профессор қызметін атқара берді.

Себептері мен тұлғалары

"Reasons and Persons" еңбегінде Парфит дінге жатпайтын этиканың жас және құнарлы зерттеу саласы екенін айтады. Ол қандай әрекеттер дұрыс немесе бұрыс деген сұрақтар қойды және логика мен тілге көбірек назар аударатын метаэтикадан жаңылды. "Reasons and Persons" кітабының I бөлімінде Парфит өзіне-өзі зиян келтіретін моральдық теорияларды, атап айтқанда рационалдылықтың ("S") жеке мүдде теориясын және екі этикалық құрылымды талқылады: жалпы ақыл-ой моралі және нәтижешілдік. Ол батыс мәдениетінде екі мың жылдан бері жеке мүдде үстемдік тауып келгенін, көбінесе жеке мүдде мен моральды біріктіретін діни доктринамен қатар жүргенін айтты. Себебі жеке мүдде біздің ең жоғары рационалдық алаңдаушылығымыз болып табылады және өміріміздің мүмкіндігінше жақсы өтуін қамтамасыз етуді талап етеді, сондықтан жеке мүдде уақытша бейтарап талаптар қояды. Осылайша, кейін өкініп, өзгертуге тырысатын әрекеттер жасау ақылға сыймас еді. Мысалы, он төрт жастағы балалардың қатты музыка тыңдауы немесе вандализм үшін ұсталса, егер олардың болашақ әл-ауқаты мен мақсаттарына (жақсы есту, жақсы жұмыс немесе философиядағы академиялық мансап сияқты) мұндай әрекеттер едәуір зиян келтіретінін білсе, ақылға сыймас еді. Ең бастысы, жеке мүдде теориясы өзіне-өзі бас тартудың кез келген әрекеттерін жасаудың немесе біздің әл-ауқатымызға кері әсер ететін ниеттерге сәйкес әрекет етудің ақылға сыймайтындығын айтады. Шедевр жазуды қатты қалайтын, бірақ соны жасағанда депрессия мен ұйқысыздыққа ұшырайтын болашақ авторды қарастырайық. Парфит біздің өзіміздің әл-ауқатымызбен қайшы келетін мұндай ниеттеріміз болуы мүмкін екенін және осы ниеттерді орындау үшін әрекет ету міндетті түрде ақылға сыймайтын емес екенін айтады. Өмірге тікелей үлес қоймайтын ниеттердің ықтималдығына деген бастапқы шағымнан басқа, Парфит жеке мүддесінің жанама түрде өзін-өзі жеңіп шығатын жағдайларын ойлап тапты, яғни ол бастапқыда иррационалды деп санайтын талаптар қояды. Ол өзінің шарттары бойынша сәтсіздікке ұшырамайды, бірақ ол рационалдылықтың баламалы шеңберін қабылдауды ұсынады. Мысалы, екі жаққа да пайдалы келісімдерге қатысу үшін сенімді болу мен үшін жеке мүдделі болуы мүмкін, тіпті егер келісімді сақтау мен басқа нәрселер тең болса, мен үшін нашар болады. Көп жағдайда жеке мүдде бізге жеке мүддеге ұмтылмауға нұсқау береді, осылайша жанама түрде өзін-өзі жеңіп шығатын теорияның анықтамасына сәйкес келеді. Парфит тікелей жеке өзін-өзі жеңіп, тікелей ұжымдық өзін-өзі жеңіп, S үшін өлімге әкеп соқтырмайды деп мәлімдеді. Жеке мүддені одан әрі жою үшін ол оның ішінара салыстырмалылығын пайдаланып, уақытша бейтарап талаптарды агенттік талаптарға қарсы қойды. Толық салыстырмалылыққа жүгіну теорияның бір іске асыру саласында үнемі бейтарап, ал екіншісінде толықтай ішінара бола ала ма деген сұрақ тудырады. Жеке мүдде оның жалпыға бірдей танылған ықтималдық қалтасынан босатылып, өзінің қасиеттері бойынша бағаланады. Парфит S-ті бірден жоққа шығару үшін дәлел келтірмегенмен, оның баяндауы жеке мүддені ашық көрсетеді және өзінің кемшіліктерін көрсетуге мүмкіндік береді. Бұл қорғауға тұрарлық, бірақ қорғаушы көптеген қиындықтарды шешуі керек, бұл процесте олар сенімін жоғалтуы мүмкін. Сондықтан рационалдылықтың жаңа теориясы қажет. Парфит "критикалық қазіргі мақсат теориясын" ұсынды, бұл кез-келген бәсекелестік теорияны қабылдауға арналған кең ауқымды теория. Ол қазіргі уақыттағы маңызды мақсатты біздің басты рационалды мәселеміз ретінде жеке мүддемізді алып тастау және іс-қимылдың уақытын шешуші маңыздылыққа айналдыру үшін жасады. Бірақ ол "жамандық жасамау" біздің басты қамымызды құрай ма, жоқ па, соны айтпады. Мұндай жағдай этиканың жолын ашады. Генри Сиджвик этика мен рационалдылықтың бірігуін аңсады, ал Парфит көптеген адамдар аморальдық әрекетке қарағанда ақылы емес әрекет етуден аулақ болатынын мойындады, бірақ ол екеуін жеткілікті түрде біріктіретін аргумент жасай алмады. Жеке мүдде адамдардың жеке болуына тым көп мән бергенде, нәтижешілдік кейбір адамдарға өмірде артықшылықты орын беруге мүмкіндік беруден туындайтын байланыстар мен эмоционалдық жауаптардың маңыздылығын мойындамайды. Егер бәріміз де жақсылық жасаушы болсақ, Sidgwick-ке еліктесек, бақытты арттыратын нәтиже болмайды. Халықтың аз бөлігі тек жақсылық жасаушы болса, басқалары сүйіспеншілікпен әрекет етсе...

Сын

Адам табиғаты туралы кітабында Роджер Скрутон Парфиттің этикалық көзқарастарын қолдау үшін троллейбус проблемасы және құтқару қайығы этикасы сияқты моральдық дилеммаларды пайдалануын сынап, "Бұл 'дилеммалардың' пайдалы қасиеті – жағдайдан барлық моральдық маңызы бар қарым-қатынастарды жойып, мәселенің тек арифметикалық есепке дейін тоғысуы" деп жазды. Скрутон олардың көпшілігінің шала маңдайлы екенін айтады; мысалы, ол Парфиттің есіне келгендей, троллейбус проблемасындағы батырманы басқанның моральдық міндет екеніне сену үшін, адам нәтижешіл болуы керек деп ойламайды. Оның орнына, ол Анна Каренинаның күйеуі мен баласын Вронский үшін тастауы сияқты күрделі дилеммалар, қарама-қарсы этикалық теориялар арасындағы айырмашылықты толыққанды көрсету үшін қажет екенін, ал деонтология Парфиттің теориясын (Скрутонның пікірінше) мазалайтын мәселелерден бос екенін ұсынады.

Жеке тұлға

Парфит жеке тұлғаны зерттеуде ерекше қатаң, математикалық дәлдікпен қарастырды. Кейде ол «Жұлдыз жолы» (Star Trek) және басқа ғылыми фантастика туындыларынан, мысалы, телепортатордан шабыттанғандай мысалдар келтіріп, жеке тұлғамыз туралы түсінігімізді зерттеді. Ол редукционист болды, жеке тұлғаның анық критерийі болмағандықтан, адамдар өз құрамдас бөліктерінен бөлек жаратылмайды деп сенді. Парфит шындықты тұлғасыз толық сипаттауға болады деп сақты: «Мен өмір сүре беремін бе?» деген сұраққа міндетті жауап болуы қажет емес. Адамның өмір сүруіне қатысты барлық фактілерді білсек те, оның аман қалғанын айта алмаймыз. Ол жеке тұлғаның аман қалуда маңызды деген ойымыз қате екенін айтты; маңыздысы – R қатынасы: психологиялық байланыс (яғни, естелік пен мінез) және үзділіктік (күшті байланыстардың тізбектері). Парфит пікірінше, жеке адамдар – ми мен дененің жиынтығы ғана, бірақ жеке тұлғаны олардың біреуімен шектеуге болмайды. (Парфит өзінің теориялары күнделікті өмірде қарсы редукционистік теориялармен сирек қайшы келетінін, және олардың арасында тек ерекше жағдайларда ғана қақтығыс болатынын мойындайды, бірақ ол мұндай мысалдарды қолдануды қорғайды, себебі олар көптеген адамдарда күшті сезімдер оятады.) Жеке тұлға біз ойлағандай анық емес, оның орнына осындай анықтық көбінесе біздің сөйлеу әдебиетімізден туындайды. Адамдар ұлттар мен клубтар сияқты өмір сүреді. Дэвид Юмды ұстанған Парфит, уақыт өте келе адамның тәжірибесі мен мінез-құлқын біріктіретін бірегей «өз» деген ұғым жоқ екенін айтты. Сондықтан жеке тұлға аман қалу үшін «қажет» емес. Парфиттік сұрақтың кілті: психологиялық үзділіктік пен байланыссыз аман қалу (R қатынасы) мен өлудің арасында таңдау жасасаңыз, бірақ R-ді басқа біреудің болашақ өмірі арқылы сақтап қалсаңыз, қайсысын таңдайсыз? Парфит соңғысын артық деп санайды. Парфит жеке өзіне сенімсіздігін жоғалтуын бостандық сезімі ретінде сипаттады: Менің өмірім жыл сайын жылдамдай түсетін шыны туннель сияқты көрінетін, соңында қараңғылық болатын. Мен көзқарасымды өзгерткенде, шыны туннелімнің қабырғалары жоғалып кетті. Қазір ашық ауада өмір сүремін. Менің өмірім мен басқа адамдардың өмірі арасында әлі де айырмашылық бар. Бірақ ол айырмашылық азайды. Басқа адамдар маған жақындады. Мен өзімнің қалған өмірім туралы алаңдамаймын, керісінше, басқалардың өміріне көбірек мән беремін.

Жеке тұлғаны сынға алу

Принстондық редукционист Марк Джонстон Парфиттің жекелік туралы конституциялық ұғымын, оны "Жоғардан келген аргумент" деп атап, қабылдамайды. Джонстон былай дейді: "Тітікті құрайтын төменгі деңгейдегі фактілер өздері маңызды болмаса да, жоғары деңгейдегі факт маңызды болуы мүмкін. Егер солай болса, төменгі деңгейдегі фактілер туынды маңызға ие болады. Олар өздерінен маңызды емес, себебі жоғары деңгейдегі фактіні құрайды". Осылайша Джонстон жеке тұлғаның маңыздылығын сақтауға тырысады. Парфиттің түсіндіруінше, маңыздысы – жеке тұлғаның өзі емес, оның маңыздылығын анықтайтын фактілер. Джонстонмен арасындағы ерекшелікті көрсету үшін Парфит миы зақымданған, қайтымсыз есінен айрылған науқастың мысалын келтірді. Науқас әлі де тірі, бірақ бұл факт жүрегі соғып тұрғанымен және басқа мүшелері жұмыс істеп тұрғанымен бөлек нәрсе. Бірақ науқастың тірі екендігі – тәуелсіз немесе жеке факт емес. Науқастың тірі болуы, тіпті қайтымсыз есінен айрылса да, басқа фактілерден ғана тұрады. Парфит осы "Төменнен келген аргумент" арқылы жүрек пен басқа мүшелердің жұмыс істеу құндылығын Джонстонның көзқарасымен салыстырғанда, оларға қосымша мән берудің қажеті жоқ екенін түсіндіреді.

Болашақ

"Сабабырғалар мен адамдар" атты төртінші бөлімінде Парфит әлемнің мүмкін болашақтарын талқылайды. Парфит орташа пайдалылық принциптеріне қарсы ұқсас аргумент келтіреді. Егер біздің мақсатымыз тек орташа бақыт болса, онда адамзат тарихындағы өте шағын халық саны, мысалы, он адам ең жақсы нәтиже деп қорытындылаймыз, егер осы он адамның (Адам мен Хауа және т.б.) бізден де бақытты өмір сүргенін болжасақ. Олар 2010 жылы үйленді. Парфит тиімді қайырымдылықты қолдады. Парфит сәулетті фотоға түсіру үшін Венеция мен Санкт-Петербургке үнемі саяхаттайтын жақын фотограф болған.