Кіріспе
АҚШ-тың американдық монетасы – Франклин жарты доллары 1948 жылдан 1963 жылға дейін АҚШ Монета астығында соғылған монета. Елу центтік монетаның бетінде Американ Құрылтайшысы Бенджамин Франклиннің суреті, ал артқы жағында – Еркіндік қоңырауы бейнеленген. Қоңыраудың оң жағына кішкентай бүркіт орналастырылды, бұл жарты долларларда бүркіт суреті болуы керек деген заң талабын орындау үшін жасалды. 90 процент күмістен жасалған және жиектері тікшеленген бұл монета Филадельфия, Денвер және Сан-Франциско монета астығында соғылды. Монета астығының директоры Нелли Тайло Росс Франклинге ұзақ жылдар бойы сыйлықпен қарады және оның суреті монетада бейнеленгенін қалады. 1947 жылы ол бас гравюрашысы Джон Р. Синнокқа Франклин жарты долларының дизайнын дайындауды тапсырды. Синноктың дизайндары оның бұрынғы жұмыстарына негізделген, бірақ ол оларды аяқтамай қайтыс болды. Дизайнды Синноктың ізбасары Гилрой Робертс аяқтады. Монета астығы жаңа дизайндарды Көркемдік комиссияға ("Комиссия") консультативтік пікір алу үшін ұсынды. Комиссия кішкентай бүркітті ұнатпады және Еркіндік қоңырауындағы жарықты бейнелеу монетаны қызықсыратын әзілдерге және сындарға ұшыратады деп ойлады. Комиссияның наразылығына қарамастан, Монета астығы Синноктың дизайндарын іске асырды. 1948 жылдың сәуір айында монеталар шығарылғаннан кейін, Монета астығы Синноктың иығындағы кесіндегі "JRS" инициалдарының совет диктаторы Иосиф Сталинге құрмет көрсету ретінде қарастырылғаны туралы айыптаулар алды (Сталиннің орта аты 'R' әрпімен басталмайды). Монета астығы әріптердің суретшінің инициалдары ғана екенін жауап ретінде мәлімдеді және ешқандай өзгеріс енгізілмеді (Сол сияқты айыптау 1946 жылы Синнок дизайндаған Рузвельт димасы шығарылғаннан кейін де тағылды). Монета 1963 жылға дейін үздіксіз соғылып тұрды. 1964 жылдан бастап оны өлтірілген президент Джон Ф. Кеннедидің құрметіне шығарылған Кеннеди жарты доллары алмастырды. Монета әлі де заңды төлем құралы болып саналғанымен, коллекционерлер үшін немесе күміс ретінде (құйма құндылығы) оның құны номиналды құнынан әлдеқайда жоғары.
The Franklin half dollar is a coin that was struck by the United States Mint from 1948 to 1963. The fifty cent piece pictures Founding Father Benjamin Franklin on the obverse and the Liberty Bell on the reverse. A small eagle was placed to the right of the bell to fulfill the legal requirement that half dollars depict the figure of an eagle. Produced in 90 percent silver with a reeded edge, the coin was struck at the Philadelphia, Denver, and San Francisco mints. Mint director Nellie Tayloe Ross had long admired Franklin, and wanted him to be depicted on a coin. In 1947, she instructed her chief engraver, John R. Sinnock, to prepare designs for a Franklin half dollar. Sinnock's designs were based on his earlier work, but he died before their completion. The designs were completed by Sinnock's successor, Gilroy Roberts. The Mint submitted the new designs to the Commission of Fine Arts ("Commission") for its advisory opinion. The Commission disliked the small eagle and felt that depicting the crack in the Liberty Bell would expose the coinage to jokes and ridicule. Despite the Commission's disapproval, the Mint proceeded with Sinnock's designs. After the coins were released in April 1948, the Mint received accusations that Sinnock's initials "JRS" on the cutoff at Franklin's shoulder were a tribute to Soviet dictator Joseph Stalin (Stalin did not have a middle name that began with an 'R'). No change was made, with the Mint responding that the letters were simply the artist's initials (The same accusation was made after the release of the Sinnock designed Roosevelt Dime in 1946). The coin was struck regularly until 1963. Beginning in 1964 it was replaced by the Kennedy half dollar, issued in honor of the assassinated President John F. Kennedy. Though the coin is still legal tender, its value to collectors or as silver (bullion value) both greatly exceed its face value.
Негізгі мәліметтер және таңдау
Ақша дайындау директоры Нелли Тайло Росс Бенджамин Франклинге ұзақ уақыт бойы құрметпен қарады және оны монетаға түсіргісі келді. 1933 жылы Синнок Франклиннің суреті бар медаль жасады, бұл оған идея берген болуы мүмкін. Франклин монеталарға портреттер салуға қарсы болды; ол иесі ойланып, пайда көре алатын мақалдарды жақтады. 1948 жылғы сұхбатында Росс Франклиннің монеталардағы патшалардың тірі екенін ғана білгенін, ал қайтыс болған негізін қалаушыны құрметтеген республика туралы басқаша ойлайтынын айтты. Шын мәлінде, Франклин монетаның арт жағына көбірек ренжіген болар еді: нумизмат жазушысы Джонатан Теппер атап өткендей, "Бенджамин Франклин өзінің бейнесі бүркітпен бірге жарты долларға түсірілгенін білгенде, қатты ашуланған болар еді. Ол бүркітті жек көретін, ал нумизматикалық аңызға сәйкес, оны көбінесе қоқыс жегіш деп атаған. Франклиннің практикалық санасын ескере отырып, ол жабайы түрікті ұлттық құс ретінде ұсынды". 1890 жылғы заңға сәйкес, монета дизайнын конгресс рұхсатысыз ауыстыруға тыйым салынды, егер ол бірінші шығарылған жылдан бастап 25 жыл қызмет етпесе. Walking Liberty жарты доллары мен Меркурий динары 1916 жылы бірінші рет шығарылған; оларды 1940 жылдан бастап конгресс рұхсатысыз ауыстыруға болады. 1941 жылы монетахана қызметкерлері Франклиннің суретін 10 центке салуды қарастырды, бірақ АҚШ Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан кезде монеталарға сұраныс артып, жоба тоқтатылды. Соғыс кезінде монетахана бір немесе бірнеше жаңа номиналды монеталар енгізуді жоспарлады; Синнок жаңа шығарылымды күтіп, Франклиннің дизайнын дайындады, бірақ ол іске аспады. 1946 жылы динар қайта жасалды, оған Марш пен Динармен тығыз байланысты болған қайтыс болған президент Франклин Рузвельттің суреті салынды. Walking Liberty дизайны монетахана қызметкерлеріне көне болып көрінді, ал алмастыруға болатын жалғыз монета Линкольн центі еді. Авраам Линкольн әлі де сүйікті тұлға болып қала берді, ал Росс оны монетадан алып тастауға жауапкершілік сезінгісі келмеді. 1947 жылы Росс Синноктан Франклиннің суреті бар жарты доллардың дизайнын жасауды сұрады. Бас мүсінші бұрынғы жұмысын аверске бейімдеді. Ол медальді Жан Антуан Гудонның Франклин бюстінен жасаған. Синнок кері жақ дизайнын 1926 жылғы американдық тәуелсіздіктің 150 жылдығына арналған жарты долларлық ескерткішке негіздеді. Нумизмат жазушысы Дон Таксей кейіннен Синноктың бостандық қоңырағының (Сесквентиенниалдың жарты долларында да, Франклиннің жарты долларында да бейнеленген) суретін Джон Фредерик Льюис салған эскизден алғанын анықтады. Синнок 1947 жылдың мамырында қайтыс болды, кері жақ дизайнын аяқтамай, оны жаңа бас мүсінші Гилрой Робертс аяқтады. Синноктың Рузвельт динарына арналған жұмысына ұқсас, портрет қарапайым сызықтармен жасалған, Франклин сол кездегі костюмде бейнеленген. 1873 жылғы монета жасау туралы заңда он центтен артық құнды монеталардың барлығында кішкентай бүркіт болуы керек екендігі айтылғандықтан, монетаның кері жағына кішкентай бүркіт соңғы минутта қосылды. Монетахана дизайнға қатысты пікірлерді Көркем өнер комиссиясынан сұрады, оларға аверстің сынамасы және кері жағының суреті берілді; Таксей оларға гипс үлгісі көрсетілгенін болжайды. 1947 жылдың 1 желтоқсанында Комиссия төрағасы Гилмор Кларк Росске хат жазып, олардың Синоктың "жақсы жұмысын" мойындаған аверске қарсы емес екенін айтты. Ал нумизмат Пол Грин кейіннен: "Егер қоңырауды жарылмай суретке түсіруге тырысқан болса, онда жылдар бойы одан да көп әзілдер мен кемсітушілік сөздер айтылған болар еді". Комиссия өзінің басшылығымен дизайн конкурсын өткізуді ұсынды. Оның тек кеңес беру мақсатындағы ұсыныстары Қазынашылық департаменті тарапынан қабылданбады, ал монетаны Қазынашылық хатшысы Джон В. Снайдер бекітті, Таксей бұл шешімді Синнокты құрметтеуге дайын емес екендігімен байланыстырды.
Numismatist Paul Green later noted, "Over the years there would probably have been even more puns and derogatory statements if there had been an attempt to depict the bell without a crack." The Commission suggested a design competition under its auspices. Its recommendations, which were only advisory, were rejected by the Treasury Department and the coin was approved by Treasury Secretary John W. Snyder, which Taxay ascribes to an unwillingness to dishonor Sinnock.
Шығарылу және өндіріс
1948 жылдың 7 қаңтарында Қаржы министрлігі жаңа жарты долларды жариялаған баспасөз хабарламасын шығарды. Комиссияның мақұлдамауы жарияланбады; керісінше, хабарламада дизайн Ростың идеясы болғаны және хатшы Снайдердің «күшті мақұлдауына» ие болғаны айтылды. Хабарламада Франклиннің үнемшілдігіне тоқталды және жарты доллар жинақ облигацияларын және жинақ маркаларын сатып алу үшін артық ақшаны пайдалану керектігін еске салатын болады деген үміт білдірілді. Франклин Линкольн, Рузвельт, Джордж Вашингтон және Томас Джефферсоннан кейін АҚШ-тың ресми айналымға шығарылған монетасымен құрметтелген бесінші адам және президент емес бірінші тұлға болды. 1948 жылдың қаңтарында дизайнды таныстырған кезде сөйлеген сөзінде Росс Франклинді «бір тиын сақтау – бір тиын табу» деген мақалмен байланыстырғандықтан, оны центке қоюға шақырылғанын айтты (Франклиннің түпнұсқасында «бір тиын сақтау – екі тиын қымбат»). Росс былай деді: «Сіздердің ойларыңызша, елу центтік монета үлкенірек және күмістен жасалғандықтан, әсерлі көрініс жасауға жақсы мүмкіндік береді». 1948 жылдың 29 сәуірінде, монетаның ресми түрде таныстырылуына бір күн бұрын, Росс Филадельфиядағы Франклин институтында 200 адамдық кешкі ас ұйымдастырды; әрбір қонақ Росс қол қойған карточкада Франклиннің жарты долларын алды. Жаңа жарты доллар алғаш рет 1948 жылдың 30 сәуірінде сағат 12:00-де, Джордж Вашингтонның 1789 жылы президент болып сайлануының мерейтойында сатылымға шығарылды. Олар Нью-Йорктегі Қаржы министрлігі ғимаратының алдындағы стендтен, Франклин жинақ банкінің қызметкерлері революциялық дәуір киімдерімен сатылды. Рузвельт динарын Синнок жасаған, және ол Синноктың «JS» әріптерінің Иосиф Сталинге қатысы бар деп санаған азаматтардың наразылығын тудырды, олардың пікірінше, бұл Кремльдің Монетханаға жіберген тыңшысының ісі. Синноктың әріптері (Франклиннің бейнесінің шетінде «JRS» деп жазылған) болғанымен, Монетханаға ұқсас шағымдар келіп түсті, оларға нумизмат тарихшысы Уолтер Брин «ашулы ресми жоққа шығарулар» деп атады. «Нью-Йорк Таймс» газетінде былай делінген: «Адамдар Джо Сталиннің орта аты бар екенін қалай білгенін анықтауды талап етіп хат жазды». Тағы бір қауесет болды, «of» сөзіндегі кішкентай «o» әрпі қателік екенін және монеталар қайтарылып алынады. Бұл мәлімдеме Сталин туралы қауесеттен де жылдам тарап кетті. 1963 жылдың 22 қарашасында Джон Кеннединің қазасынан кейін Конгресс және Монетхана оған құрмет көрсету үшін жарты доллар шығаруға жылдам рұқсат берді. 1963 жылдың 30 желтоқсанында Кеннедидің жарты доллары бекітіліп, Франклиннің жарты доллары сериясы аяқталды. Брин 1964 жылғы Франклин жарты доллары туралы қауесеттерді, мүмкін 1964 жылғы монеталардың пішіндерін сынау үшін жасалған сынақ соққылары ретінде шығарылғанын айтады, бірақ ешқайсысы табылған жоқ. Жалпы алғанда 465 814 455 Франклин жарты доллары айналысқа шығарылды; сонымен қатар, 15 886 955 данасы коллекциялық үшін соғылды.
Жинақтау
Франклин жарты доллары алғашқы жылдары салыстырмалы түрде аз мөлшерде соғылды, себебі Walking Liberty жарты долларының көптігіне байланысты сұраныс шектеулі болды. 1955 және 1956 жылдары Денверде қосымша бөлшектерге сұраныс болмағандықтан жарты доллар соғылмады. Сан-Франциско монетаханасы 1955 жылы жабылды; ол 1965 жылға дейін қайта ашылмады. 1957 жылы экономикалық жағдай жақсарғаннан кейін, бұйымдарға сұраныс көбейе бастады. Олар 1962 жылдан бастап әлдеқайда көп санда соғылды, бұл 1964 жылы үлкен монета тапшылығына әкелетін монеталарға сұраныстың айтарлықтай артуының басталуын көрсетті. Бүгінде Франклин жарты доллары сирек емес, өйткені тіпті аз шығарылған күндер де кеңінен сақталды. 1950 жылдан бастап Филадельфия монетаханасында сынақ монеталары соғылды. "Камео-проф" – майлы беті мен айна тәрізді алаңдары бар, аз санда басылып, жоғары бағаға сатылды. Барлығы 498 миллион Франклин жарты доллары, оның ішінде сынақ монеталары да соғылды. Серияда тек 35 түрлі дата мен монетахана белгілері бар, бұл оны салыстырмалы түрде арзан жинау жобасы етеді. Көпшілікке танымал сорт – 1955 жылғы "Бэгс Бэни" жарты доллары. Бұл сорт алдыңғы және артқы штамптардың арасындағы соқтығысудан пайда болды. Бүркіттің қанатының екінші штампқа тиюінен Франклиннің аузының сыртында белгі пайда болды, ол кейбіреулердің айтуынша, қаз терісіне ұқсайды. 1950 жылдардың соңында монетахана жасаған жарты долларлардың сапасы төмендеді, себебі монета жасау үшін жұмыс жасайтын негізгі штамптың нашарлауына байланысты. Сапаны жақсарту үшін монетахана дизайнына шағын өзгерістер енгізді, бірақ ескі (I тип) және жаңа (II тип) штамптар 1958 және 1959 жылдары да соғылды. Екі типтің арасындағы ең айқын айырмашылық – бүркіттің ұзын құйрық қанаттарының саны. I типтегі жарты долларда төрт құйрық қанаты бар, ал II типтегіде үш қанаты бар. 1958 жылғы Филадельфиядағы монеталардың шамамен 5-10% II типті, олар 1958 жылғы сынақ монеталарын басу үшін алғаш рет қолданылған штамптардан жасалған. Филадельфияда соғылған 1959 жылғы жарты долларлардың шамамен 70% II типті; барлық 1958 D және 1959 D жарты долларлары I типті. Монетахана 1960 жылы монета шығаруды бастамас бұрын негізгі штампты қайта кесіп, сапасын жақсартты. Әсіресе жақсы соғылған Франклин жарты долларында толық қоңырау сызықтары болуы керек. Талапқа сай болу үшін қоңыраудың төменгі жағын құрайтын жеті параллель сызық толық көрінуі керек, ал алғы жақтағы Франклиннің құлағының оң жағындағы үш шаш та толық көрінуі керек және бірігіп кетпеуі керек. Көптеген Франклин жарты долларлары "ролльдің сүргісінен" зақымдалды: монета орамасындағы монеталардың бір-біріне қайта-қайта сүрінуі, әдетте Франклиннің жағында және Еркіндік қоңырауының ортасында болат сұр сызаттарға әкеледі. Көлемдер бойынша, осы сериядағы ең маңызды даталар – 1948, 1949 S, 1953 және 1955 жылдар. Франклин жарты доллары күмісі үшін кеңінен балқытылды, сондықтан көптеген даталар шығарылған сандардан сирек кездеседі. Мысалы, 1962 жылы 9 миллионнан астам жарты доллар айналысқа шығарылған және қосымша 3 миллионға жуығы сынақ монетасы ретінде шығарылған, бірақ 1979-1980 жылдары күміс бағасы рекордтық деңгейге жеткен кезде, бұл монета кез келген жағдайда алтыннан құндырақ болды.