Кіріспе
Саяси жарнама – қарсылас кандидатты немесе партияны кемсітуге бағытталған саясаттағы ұғым. Саяси науқандарда шабуыл жарнамасы – шабуыл жасайтын кандидаттың немесе саяси партияның қолдауын күшейту және сайлаушыларды тарту мақсатымен қарсылас кандидатқа немесе саяси партияға жеке шабуыл жасауға арналған жарнама. Шабуыл жарнамалары көбінесе жағымсыз науқандардың немесе қаралау науқанының бөлігі болып табылады және ірі немесе қаржылық жағынан жақсы қолдауға ие науқандарда бұқаралық ақпарат құралдары арқылы таратылуы мүмкін. Шабуыл жарнамалары қарсыластың саяси платформасын көбінесе әділетсіз түрде сынап, оның кемшіліктерін көрсетеді. Көп жағдайда жарнама қарсы зерттеулерге негізделген ишаралар қолданады. Саяси шабуыл жарнамаларының барлық медиа түрлерінде әртүрлі стратегиялық мақсаттары болуы мүмкін. Бір түрлері – кандидаттың бейнесіне шабуыл жасау, көрерменді кандидаттың мінез-құлқы туралы ойын өзгертуге ынталандыру, оның кандидатурасы және кім екендігі туралы қабылдауларын қайта қарастыру. Тағы бір стратегия – кандидаттардың саясатына немесе саяси идеяларына шабуыл жасау. Бұл, шабуылға ұшыраған кандидаттың саяси идеяларының логикасыз, радикалды немесе тиімсіз екендігіне көндіру арқылы оны қолдауды тоқтатуға бағытталған. Телевизиядағы шабуыл жарнамалары 1960 жылдары АҚШ-та кеңінен таралды, әсіресе Федералды байланыс комиссиясының (FCC) ережелері FCC лицензиясы бар барлық коммерциялық телеарналарға (басқалары мемлекеттік теледидар немесе пираттық арналар болғандықтан) шабуыл жарнамалары мен дәстүрлі саяси жарнамаларды екі партияның да эфирге таратуын талап етті. Кабельдік теледидар мен интернетте мұндай жарнамаларды көрсету міндетті болмаса да, шабуыл жарнамалары екі ортада да кең таралған.
the concept in politics
In political campaigns, an attack ad is an advertisement designed to wage a personal attack against an opposing candidate or political party in order to gain support for the attacking candidate and attract voters. Attack ads often form part of negative campaigning or smear campaigns, and in large or well financed campaigns, may be disseminated via mass media. An attack ad will generally unfairly criticize an opponent's political platform, usually by pointing out its faults. Often the ad will simply make use of innuendo, based on opposition research. Political attack ads across all types of media can have different strategic aims. Some are character attacks, trying to persuade the viewer to think differently about a candidates character in hopes that they will reconsider their perception of the candidate and who they are as a person. Another strategy is an attack on the candidates' policy or political ideas. This attempts to derail one's support for a candidate by persuading them that the candidate under attack's political ideas are illogical, extreme, or will be ineffective. Televised attack ads rose to prominence in the United States in the 1960s, especially since Federal Communications Commission (FCC) regulations require over the air commercial TV stations with licenses issued by the FCC—effectively all regulated TV stations, since others would either be public television or be pirated—to air political ads by both parties, whether it be attack ads or more traditional political ads. Although cable television and the Internet are not required to air such ads, attack ads have become commonplace on both mediums as well.
Америка Құрама Штаттары
"Дейзи" деп аталатын ең алғашқы және ең танымал теледидарлық шабуыл жарнамаларының бірі Линдон Б. Джонсон 1964 жылғы президенттік сайлауда Барри Голдуотерге қарсы қолданды. Жарнаманың басында жас қыз гүлдің жапырақтарын жұлып отыр, ал ер адамның дауысы нөлге дейін санап көрсетеді. Содан кейін кадр қыздың көзіне жақындап, ядролық жарылыстың суретіне ауысады. Жарнама оқшаулатты және алаңдатты, бірақ сонымен қатар өте тиімді болды. Ол көптеген адамдарды Голдуотердің "Қырық суық соғысқа" қатысты агрессивті ұстанымы ядролық қақтығысқа алып келуі мүмкін дегенге сендірді. 1968 жылғы президенттік сайлау кезінде вице-президент Хьюберт Хамфри кандидат Спиро Агнюге қарсы саяси жарнама жасады, онда телеэкранда "Агню, вице-президенттікке?" деген мәтін көрсетілді. Жарнама "Бұл жағдай осылай болмаса, күлкілі болар еді" деген сөздермен аяқталды, сонымен қатар Хамфридің тоқтамайтын күлкісінен туған жөтел дауысы естілді. 1988 жылғы президенттік сайлауда Джордж Буш демократтық кандидат Майкл Дукакиске қарсы кампаниясында тағы да шабуыл жарнамаларын қолданды. Ең танымал екі жарнама – "Уилли Хортон" және "Танк саяхаты" болды. "Уилли Хортон" жарнамасы вице-президент Буштың өлім жазасын қолдауы туралы мәлімдемемен басталды. Содан кейін ол кісі өлтіргені үшін сотталған Уилли Хортонның ісі сипатталды. Жарнамада Губернатор Дукакистің түрмеден мерзімінен бұрын босату бағдарламасы (Массачусетс түрмесінен бақылаусыз демалысқа жіберу) Хортонды он рет босатқаны айтылды; соның бірінде ол жас жұпты ұрлап, жігітті пышақтап, қызды бірнеше рет зорлады. Жарнама "Демалыс күндері түрмеден босату. Дукакис қылмысқа қатысты" деген сөздермен аяқталды. 1988 жылғы "Танк саяхаты" жарнамасы GOP тарапынан Дукакиске қарсы жасалған шабуыл болды. Ол теріс әсер қалдырып, Дукакистің жеңіліске ұшырауына ықпал етті. Жарнама Буштың Дукакиске қарағанда әскери шығындар мен қару-жарақ бағдарламаларын көбірек қолдағанын көрсетті. Жаңалықтарда көрсетілген кадрларда Дукакис қорғаныста әлсіз екенін көрсету үшін танкте отырғаны көрінді. Ол үлкен, тым ірі кеспе киіп, кең күлімсіреп отырды, GOP оны ақымақ деп көрсету үшін пайдаланды. GOP сонымен қатар 18 дөңгелекті жүк көлігінің дыбыстарын қосып, Дукакис танкты тегіс жүргізе алмайтынын көрсетуге тырысты, бірақ танктерде дөңгелектер болмайды. 2008 жылғы Демократиялық партияның президенттік праймеризінде Хиллари Клинтонның жарнамасы, сол кездегі басты қарсыласы Барак Обамаға бағытталған, Техас штатындағы праймеризден бірнеше күн бұрын эфирге шықты. Жарнама балалардың төсекте ұйықтап жатқанын көрсетті, ал фондық дыбыс ретінде телефон қоңырауы естілді. Дауыс таңғы сағат үш екенін, Ақ үйдегі телефонның дабыл қаққанын және "дүниеде бірдеңе болып жатқанын" мәлімдеді. Содан кейін дауыс берушілерге "әлемдік көшбасшыларды, әскерді білетін" және "қауіпті әлемде басшылыққа дайын" адам телефонды көтеріп алғысы келетінін сұрады. Обаманың аты аталмаса да, мағынасы анық болды және жарнама пікірталас пен дау-дамайды қозғады, тіпті Обаманың өзі оған жауап беріп, оны "адамдардың қорқынышын оятуға тырысатын" жарнама деп сипаттап, ол жұмыс істемейді деп болжады. Кейін, Обама Демократиялық партияның үміткері болғаннан кейін, республикалық үміткер Джон Маккейн де осы пікірді қолдады. "Селебрити" деп аталатын даулы жарнамада Маккейннің кампаниясы: "[Барак Обама] әлемдегі ең танымал тұлға. Бірақ ол басшылыққа дайын ба?" деген сұрақ қойды. Жарнамада Обаманың жақтастары Бритни Спирс пен Пэрис Хилтонның суреттерімен салыстырылды. 2010 жылға қарай шабуыл жарнамалары онлайн-режимде таралды, өйткені саяси кандидаттар өз жарнамаларын YouTube-та жариялады. Калифорниядан шыққан республикалық кандидат Карли Фиорина YouTube-та бұрынғы республикалық қарсыласы Том Кэмпбеллді "Аты ғана консерватор" деп бейнелеген видео жариялады.
Мексика
2006 жылғы Мексикадағы жалпы сайлаудың алғашқы шабуыл жарнамаларын консервативті Ұлттық іс-қимыл партиясы Андрес Мануэль Лопес Обрадорға қарсы іске қосты; жарнама Лопес Обрадордың «популистік» ұсыныстары Мексиканы одан әрі экономикалық дағдарысқа және банкроттыққа алып келеді деп мәлімдеді. Демократиялық революция партиясы қазіргі президент Фелипе Кальдеронға қарсы шабуыл жарнамаларымен жауап берді, ол 1994 жылғы экономикалық дағдарысқа жартылай кінәлі екенін айтты; Кальдерон «жұмыспен қамту президенті» деген ұранмен сайлауға түскендіктен, жарнамалар «кір қолы, жұмыс жоқ» деген сөздермен аяқталды. Лопес Обрадор Кальдеронның күйеуінің інісі Хилдебрандо Заваланы заңсыз түрде қолдағанын мәлімдегеннен кейін, слоган «кір қолы, күйеуінің інісі үшін бір жұмыс» деп өзгертілді.
Канада
Канадалық сайлауларда АҚШ сайлауларына қарағанда шабуылдық жарнамалар аз қолданылатыны анықталғанмен, соңғы уақыттарда Канадалық сайлау кампанияларында теріс жарнамалардың үлесі күрт артты. Салыстырарлық жағдайларда, канадалықтар американдықтарға қарағанда өзге біреуді мақтайтын немесе жағымды жарнамаларды жиі пайдаланған, себебі американдық кампанияларда шабуылдық жарнамалар Канадалық кампанияларға қарағанда көбірек қолданылады. Дегенмен, жалпы алғанда, Канадалық кампанияларда АҚШ-тағыдай, мақтау жарнамаларына қарағанда шабуылдық жарнамалар жиі кездеседі. Канадалық шабуылдық жарнамалардың мәшһүр мысалдарына 1993 жылғы Канада Федералды сайлау кезіндегі Критеннің 1993 жылғы шабуылдық жарнамасы және 2006 жылғы Канада Федералды сайлау кезіндегі Канада Либералдық партиясының 2006 жылғы жарнамалары жатады. Екеуі де кеңінен сынға ұшырап, нәтижесінде жарнамалардың нысаны болған үміткерлердің сайлау нәтижелерін жақсартуға мүмкіндік берді.
Филиппин
2016 жылғы жалпы сайлау науқаны кезінде президенттікке кандидат және сенатор Антонио Трилланес 2016 жылғы 9 мамырдағы сайлауға бірнеше күн бұрын ABS CBN телеарнасында президенттікке кандидат және Давао қаласының мэрі Родриго Дутертеге қарсы алты баланың бейнесін көрсеткен жағымсыз жарнамаларды іске қосты. 30 секундтық жарнамада алты баланың (төрт ұл және екі қыз) әрқайсысы көрсетілген видеофрагменттерді қысқаша сынап көрсетеді: Дутертенің «барлығын өлтіру» туралы айтқан сөздері, Папа Францискке арналған қарғыстары, «Mabuhay ang NPA» деп айқайлауы, әйелге сүйіскендігі, австралиялық миссионерді зорлау оқиғасы туралы пікірлері, Дутерте президент болып сайланса, есірткіге қарсы күресі «қанды болады» деген мәлімдемесі және соңында, оның бүркеленген ортаңғы саусағын көрсетуі. Бұл жарнама Дутертенің әлеуметтік желідегі қолдаушыларының сынымына ұшырады. Тагиг аймақтық соты ABS CBN мен оның телеарналарына бұл жағымсыз жарнаманы көрсетуді тоқтату үшін 72 сағатқа уақытша тыйым салды. Дутертенің вице-президенттікке кандидаттығын қолдаған Алан Питер Каетано президент Бениньо Акино III-ті, тағы екі қарсыласын – Мар Роксасты және Грейс Поны, сондай-ақ ABS CBN-ді жарнама жасау үшін сөз байласуда айыптады. Бұрынғы PCOO хатшысы Сонни Колом Каетаноның айыптауларын жоққа шығарды. Жарнама эфирге шығарғанға дейін ABS CBN корпорациясы жарнаманың этика комитетінде қаралып, сайлау заңдарына сәйкес келіп, эфирге шығаруға рұқсат етілгенін мәлімдеді. Кейін TV5 даулы жарнаманы көрсетуден бас тартты, TV5 желісі жарнаманың талаптарға сай келмейтінін мәлімдеді. 2020 жылдың 24 ақпанында ABS CBN франшизасын жаңарту мәселесі бойынша Сенатта өткен тыңдауда GMA Network, Inc. Заң мәселелері жөніндегі бірінші вице-президенті Мария Луз Дельфин GMA Network жарнаманы көрсетпегенін, оның ішкі сайлау комитетімен мақұлданбағанын түсіндірді.
Саяси емес пайдалану
Атаулы шабуыл жарнамалары көбінесе саяси мақсаттар үшін қолданылса да, жеке кәсіпорындардың оларды пайдаланған жағдайлары да болды. 2013 жылы Blue Cross Blue Shield Association ұйымымен байланысты денсаулық сақтау компаниясы Highmark пен Питтсбург университетінің медициналық орталығы (UPMC) Highmark-тың медициналық сақтандыруын UPMC қабылдау мәселесі бойынша келісімге келе алмады. Highmark қиын жағдайдағы West Penn Allegheny Health System жүйесін сатып алу бойынша келіссөздер жүргізіп жатқан болатын; осыдан кейін Highmark пен UPMC бір-біріне қарсы шабуыл жарнамаларын көрсетуге кірісті. Екі тараптың жарнамалары да бір-бірін өздерінің медициналық сақтандыру жоспарлары бар пациенттерді өздерінің медициналық сақтандыру компаниялары басқаратын ауруханаларға бағыттап отыр деп айыптады, сондай-ақ бір-бірінің коммерциялық емес мәртебесіне шабуыл жасады. Сол жылы T Mobile, AT&T, Sprint және Verizon компаниялары бір-біріне қарсы шабуыл жарнамаларын көрсетуге бастарды.
Сайлаушылардың қатысуына әсер етуі
Зерттеулер көрсеткендей, шабуылдау жарнамалары АҚШ-та сайлауға қатысу деңгейіне әсер етпейді. Шындығында, кейбір зерттеулер сайлауға қатысуға кері әсер ететінін көрсеткен, бірақ бұл статистикалық маңызға ие емес болғандықтан, дәлелдерге ықпал етпейді. Теріс жарнама мен сайлауға қатысу арасындағы байланысты көрсететін жалғыз жағдай – «кешіккен» негативтік. Бұл жағдай сайлаушы үшін екі нәрсе орын алғанда болады: олар өздеріне ұнайтын кандидатты таңдаған және шабуылдар мен негативтік пікірлер осы таңдаған кандидатқа қатысты болғанда. Егер осы екі шарт орындалса, сайлауға қатысу деңгейі төмендейді. Мұндай жағдайда, «кешіккен» негативтік жарнамалардың 40%-ға артуы сайлауға қатысу ықтималдығын 0,087-ге төмендетсе, ал 60%-ға артуы 0,145-ке төмендетуге әкеледі. Демек, шабуылдау жарнамалары сайлауға қатысуға әсер ететін жалғыз жағдай – сайлаушының өзіне ұнайтын кандидатты таңдаған кезде, өйткені ол өз кандидатының басқа баламалардан нашар болуы мүмкін екенін түсінеді.
Тиімділігі
Зерттеулер көрсетсе, америкалықтардың 82%-ы шабуыл жарнамаларын ұнатпайды, ал 53%-ы сайлау науқанының "этикасы мен құндылықтары" 1985 жылдан бері нашарлағанын айтады. Дауыс берушілер шабуыл жарнамаларын қаралау науқанының бір бөлігі деп қарастырады. Басқа зерттеулерге сәйкес, сайлаушылар кандидаттардың бір-біріне шабуыл жасауына дайын, егер талқыланып отырған мәселелер "орынды" болса. 1999 жылы Вирджиниядағы сайлаушылар арасында жүргізілген сауалнамада 80,7% үміткердің қарсыласын "бір сөйлеп, басқаша дауыс бергені" үшін сынауының әділ екенін білдірді, бірақ қарсыластың "отбасы мүшелерінің мінез-құлқы" үшін шабуыл жасауы әділ емес деп санайды (тек 7,7%). Саяси операторлар, алайда, шабуыл жарнамаларының тиімді екенін анықтады, ал әлеуметтік психологтар теріс ақпараттың "оң ақпараттан гөрі күштірек әсер ететінін" айтады, тіпті егер олар бірдей дәрежеде болса да. Торонто университетінің профессоры Скотт Хокинс "кандидаттың немесе партияның теріс жарнамалар жасауды жоспарлап отырғаны туралы ақпараттың бұқаралық ақпарат құралдарында пайда болуының өзі де пайдалы болуы мүмкін, өйткені ол сайлаушының санасына күмән тудырады, әсіресе науқанның басында, сайлаушылардың белсенділігі төмен болған кезде. Егер бұл мәлімдемелер науқан соңында жарнамаларда пайда болса, олар сайлаушыға таныс болып көрінеді". АҚШ-та зерттеушілер теріс жарнаманың оң әсерін үнемі анықтап отырады. Теріс жарнама "сайлау нәтижесіне қызығушылықты арттыру арқылы немесе партияның үміткерімен байланысты күшейту арқылы сайлаушыларды ынталандыруы мүмкін"; ол сайлауды маңыздырақ етіп көрсетеді, демек дауыс беруге қатысуды арттырады. Басқа зерттеулер теріс жарнамалардың тек партиялық сайлаушыларға ұнайтынын, ал тәуелсіз сайлаушыларды жалықтыратынын және сайлаудың партиялық радикалдар арасында күреске ұласуына себеп болатынын көрсетті.
Артқы әсері
Егер жарнама шектен шығып кетсе немесе "тынышсыз жеке" болып көрінсе, сайлаушылар жарнама шығарған партияға қарсы бұрылуы мүмкін. Мысалы, 1993 жылғы Канаданың федералды сайлауында Прогрессивті консервативтік партия Либералдық партияның басшысы Жан Кретьенді оның Белл парезінен туған жарым-жартылай бетке салқын тиюін сықақтап шабуылдады. Бұған наразылық туды, және Консервативтік партияның беделі сауалнамаларда күрт төмендеді. 2006 жылғы федералды сайлауда Либералдық партия Канадасы консервативтік партия басшысы Стивен Харпердің қарулы канадалық әскерлерді ірі қалаларда полиция ретінде пайдалануы туралы шабуыл жарнамасын жасады. Бұл жарнамалар эфирге шықпаса да, Либералдық партияның басқа жарнамаларына деген сенімді төмендетті. Жаңалықтарда тараған нұсқасы көптеген канадалықтарды, әсіресе сол кезде Ауғанстанда соғысып жатқан әскерилерді ренжітті. 2015 жылғы Канаданың федералды сайлауына дейін және оның өзінде, Канаданың Либералдық партиясының басшысы, Канада премьер-министрі Пьер Трюдоның ұлы Джастин Трюдо, Канаданың Консервативтік партиясынан тұрақты жағымсыз жарнамалық науқанға ұшырады. Алайда, "Дайын емес" науқаны жұртшылық тарапынан әділетсіз және Либералдық партия басшысын сықақтап көрсету ретінде бағаланды. Ең маңыздысы, жарнамалық науқан Трюдоның өнеріне қатысты жұртшылықтың күтуін төмендетті, тіпті консервативтік қызметкерлердің өзі оның теледидардағы пікірталастар сияқты қоғамдық іс-шараларда өзінің қабілетін көрсетсе, адамдарға әсер ететінін атап өтті. Осылай болды, және Трюдо жұртшылықтың төмен күтулерін пайдаланып, өзінің айқын және құлшынысты манерімен оларды таң қалдырып, науқан бойы қолдау жинады, нәтижесінде партиясы көпшілік үкіметке ие болды. 2006 жылы республикалық үміткер Пол Р. Нельсон Демократ Рон Киндке қарсы АҚШ Өкілдер палатасына сайлауда қатысты. Нельсонның жарнамасында: "Рон Кинд сіздің ақшаңызды жұмсаудан тартынбайды, ол оны секске жұмсағанды жақсы көреді" және "Рон Кинд қатерлі ісіктерді зерттеуге ақша жұмсаудың орнына сіздің ақшаңызды вьетнамдық проституткалардың жеке өмірін зерттеуге жұмсауға дауыс берді" делінген. Нельсонның үміті сәтсіз аяқталды, Рон Кинд қайта сайланды, ал шабуылдың асыра сілтеулі ұсынылымы республикашылар мен демократтардың наразылығын тудырды. 1999 жылғы сауалнама көрсеткендей, кандидаттардың "сезім термометрінде" (сауалнамаға қатысушылардың белгілі бір мәселелерге қатысты сезімдерін бағалау үшін қолданылатын 100 балдық шкала) 3 баллға төмендеуі мүмкін, егер кандидаттар "қара дақ шығаруға" барыса. Сондай-ақ, зерттеу көрсеткендей, жағымсыздық әсері қарсыластарға қарағанда, қазіргі биліктегілерге аз әсер етеді.
Алдыңғы топтар
Үгіт-насихат акциялары жиі қарсы шабуыл жарнамаларын тарату үшін алдыңғы топтарды (өздігінен құрылған ерікті ұйымдар немесе қайырымдылық қоры болып көрінетін ұйымдар) құрады немесе қолдайды. Бұл тәсіл астротурфингтің кең таралған тәжірибесімен байланысты. Бұрынғы саяси сөз жазушы Леонард Штайнхорн, алдыңғы топтар таратып жатқан "мәселелік жарнамалар" нақты демеушілерін жасыру үшін адас жасайтын атауларды пайдаланатынын айтады, мысалы, фармацевтикалық өнеркәсіп қолдаған "United Seniors Association" 2000 жылғы АҚШ президенттік сайлауында жарнамаға 17 миллион доллар жұмсады. Алдыңғы жарнамалар қолдайтын кандидаттардың бақылауында болмағандықтан, кандидаттар сыннан қорғалған болады.
Танымал мәдениет
Джордж Оруэллдің "Тоқсан тоғыз сексен төрт" романында "Екі минуттық жеккөру" деп аталатын рәсім суреттеледі. Бұл рәсімде жұмысшылар Ұлы Бауырластың жауларына деген сенімсіздік, қорқыныш және жеккөру сезімдерін оятуға бағытталған фильмдерді көруге мәжбүр болады.