Кіріспе
Тыныс алудың тоқтауы – апноэ немесе тыныс алу функциясының денеді қолдауға жеткіліксіз ауыр бұзылуынан туындаған қауіпті медициналық жағдай (мысалы, агональды тыныс алу). Ұзақ апноэ – науқастың ұзақ уақыт бойы тынысын тоқтатқанын білдіреді. Егер жүрек бұлшықетінің жиырылуы сақталса, бұл жағдай тыныс алудың тоқтауы деп аталады. Өкпедегі газ алмасудың бес минуттан аса тоқтауы, әсіресе миға, өмірлік маңызды органдарға қайтымсыз зақым келтіруі мүмкін. Миға оттегінің жетіспеуі сананың жоғалуына себеп болады. Тыныс алу тоқтауы емделмесе, үш минуттан кейін ми зақымдануы мүмкін, ал бес минуттан кейін өлімге ұшырау ықтималдығы жоғары. Зақым ерте емделген жағдайда қалпына келтірілуі мүмкін. Тыныс алудың тоқтауы – дереу медициналық көмек пен емдеуді қажет ететін, өмірге қауіпті медициналық төтенше жағдай. Тыныс алу тоқтаған науқасты құтқару үшін мақсат – жеткілікті желдетуді қалпына келтіру және одан әрі зақымданудың алдын алу. Емдеу шараларына оттегі беру, тыныс жолдарын ашу және жасанды тыныс алу құралдарын пайдалану кіреді. Кейде, науқастың денсаулығының нашарлау белгілері (мысалы, тыныс алудың қиындауы) тыныс алудың тоқтауына әкелуі мүмкін. Науқас оттегі қорын толық пайдаланғанда және тыныс алуға тырысуын тоқтатқанда тыныс алу тоқтауы басталады. Тыныс алудың тоқтауы мен тыныс алу жеткіліксіздігін ажырату қажет. Біріншісі – тыныс алудың толық тоқтауы, ал екіншісі – дененің қажеттіліктерін қанағаттандыруға жеткіліксіз желдету. Егер шаралар қолданылмаса, екеуі де қандағы оттегінің азаюына (гипоксимия), қандағы көмірқышқыл газының артуына (гиперкапния), тіндерге оттегінің жеткіліксіз түсуіне (гипоксия) және өлімге әкелуі мүмкін. Тыныс алудың тоқтауы жүрек тоқтауынан да ерекшеленеді, ол жүрек бұлшықетінің жиырылуының тоқтауы болып табылады. Емделмесе, бірі екіншісіне алып келуі мүмкін.
Белгілері мен симптомдары
Тыныс алу тоқтауының бір жалпы белгісі – цианоз, ол қандағы оттегінің жеткіліксіздігінен терінің көкшіл түске енуімен сипатталады. Егер тыныс алу тоқтауына ем жасалмаса, гипоксимия, гиперкапния немесе екеуі де бірнеше минут ішінде жүрек тоқтауына алып келеді. Осы кезде науқастар ес-түссіз болады немесе естен таюға жақын болады. Тыныс алудың нашарлау белгілері әр науқасқа қарай өзгеше болуы мүмкін. Тыныс алудың нашарлауынан туындайтын асқынулар клиникалық жағдайда жылдам өсуде, бұл ішінара опиоидтарды кеңінен қолданумен және медициналық маманданулар арасында біркелкі ережелердің болмауымен байланысты. Тыныс алудың нашарлауы көбінесе ауыр және өмірге қауіпті проблемаларды тудырса да, оларды тиісті құралдар мен тәсілдермен болдырмауға болады. Науқастың жағдайын үнемі бақылау және тиімді емдеу стратегиялары ерте анықтау, араласу және емдеу үшін қажет.
Себептер
Тыныс жолдарының бұзылуы: Бұзылу жоғарғы және төменгі тыныс жолдарында болуы мүмкін. Жоғарғы тыныс жолдары: Жоғарғы тыныс жолдарының бұзылуы 3 айдан кіші сәбилерде жиі кездеседі, себебі олар мұрынмен тыныс алады. Мұрынның бітіп қалуы нәрестелерде жоғарғы тыныс жолдарының бұзылуына оңай алып келуі мүмкін. Басқа жастағы адамдарда жоғарғы тыныс жолдарының тұйықталуы сыртқы дененің кіруінен немесе жұтқыншақ, көмекей немесе трахеяның ісінуінен болуы мүмкін. Есте жоқ болу немесе сананың толық жоғалтылу жағдайында тіл бұлшықеттері тонусын жоғалтып, жоғарғы тыныс жолдарын бөгеуі мүмкін. АҚШ-та бас және мойын жарақатының 5 миллионнан астам жағдайы бойынша жүргізілген эпидемиологиялық зерттеу көрсеткендей, көптеген жағдайлар құлау немесе күшті соққы салдарынан туындайды, ал балалар арасында сыртқы дененің кіруі жиірек кездеседі. Төменгі тыныс жолдары: бронхоспазм, суға бату немесе альвеолаларды толтыру бұзылыстарынан (мысалы, пневмония, өкпе ісігі, өкпеден қан кету) туындауы мүмкін. Төменгі тыныс жолдарының бұзылуы, соның ішінде ауыр астма немесе ЖББС (Жоғарғы Тыныс Алу Бұзылысы) эпизодтары, тыныс тоқтауына әкелуі мүмкін. Осы эпизодтар кезінде, яғни асқыну кезінде, өкпедегі қабыну өзгерістеріне байланысты тыныс жолдарының қарсылығы артады. Бұл тыныс алу жұмысының күшеюіне және тіндерге оттегі жеткізудің төмендеуіне әкеледі. Астма кезінде бұл бронхиолалардың тарылуын қамтиды, ал ЖББС кезінде дем шығару кезінде кішкентай тыныс жолдарының құлауына және одан кейін ауаның тұтқындалуына әкеледі. Дене осы тыныс алу қажеттілігінің артуына бейімделуге тырысатын жолдардың бірі – тыныс алу жиілігін арттыру, бұл өз кезегінде диафрагманың тыныс алу бұлшықеттерінің шаршауын күшейтеді және уақтылы медициналық көмек көрсетілмесе, тыныс тоқтауына және өлімге әкелуі мүмкін. Инсульт және ісіктер сияқты орталық нерв жүйесінің бұзылыстары гиповентиляцияға (тыныс алудың жеткіліксіздігіне) әкелуі мүмкін. Дәрі-дәрмектер де тыныс алу күшін азайтуы мүмкін, мысалы, опиоидтар, седативтік гипноздар және алкоголь. Бұл мидың тыныс алу орталығының гиперкапнияға (қандағы көмірқышқыл газының артуына) жауабын басаңдату арқылы тыныс алуды төмендетеді. Метаболизмнің бұзылулары да тыныс алу күшін азайтуы мүмкін. Гипогликемия (қандағы қанттың төмендеуі) және гипотония (қан қысымының төмендеуі) орталық нерв жүйесін басады және тыныс алу жүйесін нашарлатады. Тыныс алу бұлшықеттерінің әлсіздігі: Нейромышекелік бұзылулар, мысалы, жұлынның зақымдануы, нейромышекелік аурулар және нейромышекелік блокадалар тыныс алу бұлшықеттерінің әлсіздігіне әкелуі мүмкін. Тыныс алу бұлшықеттерінің шаршауы, егер пациенттер өз ерікті тыныс алу көлемінің 70% - ден асып тыныс алса, тыныс алу бұлшықеттерінің әлсіздігіне де алып келуі мүмкін. Ұзақ уақыт бойы максималды деңгейге жақын тыныс алу метаболикалық ацидозға (қанның қышқылдануына) немесе гипоксемияға (қандағы оттегінің төмендеуіне) әкелуі мүмкін, бұл соңында тыныс алу бұлшықеттерінің әлсіздігіне әкеледі. Жүрек тоқтауы (негізгі себебіне қарамастан) бірнеше минут ішінде тыныс тоқтауына әкеледі.
Диагностика
Диагноз қою үшін клиникалық бағалау қажет, егжей-тегжейлі мына төменде көрсетілгендей.
Бастапқы бағалау
Орын қауіпсіз екенін анықтағаннан кейін, науқастың жанына барып, онымен сөйлесуге тырысыңыз. Егер науқас ауызша жауап берсе, онда оның тыныс жолының кем дегенде ішінара ашық екенін және науқастың тыныс алып жатқанын анықтадыңыз (демек, қазіргі уақытта тыныс алуы тоқтап қалмаған). Егер науқас жауап бермесе, кеуде қозғалысын байқаңыз, ол белсенді тыныс алудың белгісі. Жауап беруге реакцияны анықтау үшін кейде кеуде сүйегін уқалау әдісі қолданылады. Алғашқы бағалау кезінде, талма артериясына, радиалдық артерияға немесе жамбас артериясына екі саусақпен қойып, пульсті тексеру қажет, бұл тыныс алу тоқтауы екенін, жүрек-өкпе тоқтауы емес екенін анықтау үшін жасалады. Медициналық білімі жоқ адамдарға, жауап бермейтін науқасқа тап болғаннан кейін пульсті тексеру ұсынылмайды. Науқастың тыныс алуы тоқтағанын анықтағаннан кейін, төмендегі қадамдар тоқтаудың себебін анықтауға көмектеседі.
Жоғарғы тыныс жолдарын тазалау және ашу
Тұрақтанған себепті анықтаудың алғашқы қадамы – бас пен мойынды дұрыс орналастыра отырып, жоғарғы тыныс жолдарын тазалау және ашу. Медицина қызметкері сыртқы есту жолы кеуде сүйегімен бір деңгейде болғанша науқастың мойнын созып, көтереді. Бет төбеге қарауы керек. Төменгі жақ сүйегін көтеріп, төменгі жақты жоғары итеріп, жақты алға жылжыту керек. Бұл қадамдар сәйкесінше бас иілу, жақты көтеру және жақты итеру деп аталады. Егер мойын немесе омыртқа зақымдануы күдікті болса, медицина қызметкері бұл маневрді орындамауы керек, себебі бұл жүйке жүйесіне қосымша зақым келтіруі мүмкін. Жеңілдеткіш жаға (C-жаға) тыныс алуды қиындатуы және бас ішілік қысымды арттыруы мүмкін, сондықтан қолмен бекітуге қарағанда қолайсыз. Егер шетелдік дене анықталса, медицина қызметкері оны ауыз қуысынан саусақпен сыпырып алып, сору арқылы шығаруы мүмкін. Медицина қызметкері шетелдік денені науқастың ішіне тереңірек жылжытпауы керек. Науқастың денесіне тереңірек енген шетелдік денелерді Магилл форцепсі немесе сорғы арқылы алып тастауға болады. Хаймлих маневрін де шетелдік денені шығару үшін қолдануға болады. Хаймлих маневрі тыныс жолдары ашылғанша, жоғарғы қарынға қолмен күш түсіруден тұрады. Ес жиі болған ересектерде медицина қызметкері науқастың артында тұрып, екі қолын науқастың бел ортасынан қысып тұрады. Бір қолы жұдырықтай болып жабылады, ал екінші қолы жұдырықты ұстап алады. Екі қол бірге жоғары тартып, ішке және жоғары қарай итеріледі.
Емдеу
Емдеу тыныс тоқтауының себебіне қарай өзгереді. Көп жағдайда, басқаша тыныс жолын ашу және жасанды тыныс беру қажет, бұл механикалық желдетудің түрлерін қамтуы мүмкін. Тыныс жолын ашудың және тыныс алуға көмектесудің көптеген тәсілдері бар. Төмендегі тізімде бірнеше нұсқа келтірілген.
Опиоидты артық дозалау
Опиоидтарды шамадан тыс қолдану АҚШ-та 2016 жылдан 2017 жылға дейін өлім-жітімнің 12%-ға артуымен қатар, өлімнің маңызды себебі болып қалады. Тыныс алу тоқтауына әкеп соққан дозаны асыра қолдану жағдайында, 2015 жылғы Америкалық Жүрек Қауымдастығының ұсынымдарына сәйкес, бастапқы доза ретінде 0,04-0,4 мг налоксонды бұлшық ішіне немесе мұрынға шашырату ұсынылады. Бастапқы доза тиімсіз болған жағдайда, дозаны 2 мг-ға дейін қайталауға болады. Опиоидқа тәуелділігі бар адамдарда ерекше сақтық қажет, себебі налоксонды енгізу ауыр опиоидты қабылдаудан бас тарту синдромын тудыруы мүмкін, сондықтан жоғарыда көрсетілген бастапқы дозалар ұсынылады. Налоксонмен емдеудің мақсаты – адамның тыныс алуын қалпына келтіру, бірақ алғашқы жандандыру шаралары кезінде жасанды тыныс алу қажет болуы мүмкін.
Қап-қалпақ маскасы (BVM) желдеткіш құрылғылары
Қалталы клапан маскасына қарсылық, тыныс жолдарына кедеріліс тудыратын жат дененің болуын көрсетеді және тыныс алу тоқтауының диагностикалық құралы және емдеуі ретінде жиі қолданылады. Қалталы клапан маска құрылғысы – бетке жабысатын жұмсақ маскасы бар және өздігінен ісіп-кезедітін қаптан тұрады. Қап оттегімен қамтамасыз етілгенде, пациент 60-100% таза оттегі алады. Қалталы клапан масканың мақсаты – уақытша жеткілікті желдетуді қамтамасыз ету және организмнің тыныс жолдарын өзі бақылауына мүмкіндік беру. Дегенмен, егер қалталы клапан маскасы 5 минуттан астам қолданылса, ауа асқазанға түсуі мүмкін. Осы жағдайда, жиналған ауаны шығару үшін мұрын-асқазан зондын енгізу қажет. Осы процесте мамандар тыныс жолдарын ашық ұстау үшін қалталы клапан маскасын дұрыс орналастырып, манипуляция жасауы тиіс. Қалталы клапан маскасын желдету кезінде тиімді тығыздауды қамтамасыз ету үшін әдетте қолдың белгілі бір орналасуы қолданылады. Медициналық қызметкер масканың үстіне бас бармағы мен көрсету саусағын «С» әрпіндей етіп қойып, қалған үш саусағымен масканың астындағы жақ сүйегін ұстап, «Е» әрпіндей пішін жасайды. Бас бармағы мен көрсету саусағы маскаға төменнен қысым түсірсе, қалған саусақтар бас иесін және жақ сүйегін ұстап тұрады. Бос қолды қап арқылы желдету үшін пайдалануға болады. Балаларға арналған педиатриялық қаптарды қолдануға болады. Педиатриялық қаптарда тыныс жолындағы ең жоғары қысымды 35-40 см су бағанасына дейін шектейтін клапан болады. Медициналық қызметкерлер әрбір пациент үшін гиповентиляцияны немесе гипервентиляцияны болдырмау үшін клапанды дұрыс реттеуі керек. Қалталы клапан маскасымен желдету кезінде, медициналық қызметкер кеуде қозғалысын байқау үшін қапқа жеткілікті қысым қолдануы керек. Желдету жылдамдығы минутына 12 реттен аспауы керек, немесе гипервентиляцияны болдырмау үшін 5 секунд сайын бір реттен аспауы тиіс.
Хирургиялық тыныс алу жолдары
Жоғары тыныс жолдары бөгде дененің кедергісіне тап болғанда, ауыр жарақат алғанда немесе жоғарыда аталған әдістердің ешқайсысымен желдету мүмкін болмаған жағдайда хирургиялық араласу қажет. Хирургиялық тыныс жолының қажеттілігі көбінесе сәтсіз интубацияға жауап ретінде танылады. Салыстырарлық түрі, хирургиялық тыныс жолын жасау – кесуден бастап желдетуге дейін 100 секундқа созылады, ал ларингеальды маскалар және басқа құрылғыларға қарағанда бұл уақыт көбірек. Шұғыл крикотиротомия кезінде науқас мойны созылып, иықтары артқа қарай жатқан күйде болады. Дәрігер бір қолымен қалқанше қабығын ұстап, екінші қолымен жұқа тері мен тері асты тіндерін кесіп, трахеяға қол жеткізу үшін крикотиреоид мембранасының орта сызығына дейін кесім жасайды. Тыныс жолын ашық ұстау үшін трахеяға қуыс түтік енгізіледі. Трахеялық ілмек кеңістікті ашық ұстап, қайтарудың алдын алу үшін қолданылады. Асқынулардың қатарында қан кету, тері асты эмфиземасы, пневмомедиастинум және пневмоторакс болуы мүмкін. Крикотиротомия жылдам және оңай болғандықтан шұғыл хирургиялық қолжетімділік ретінде қолданылады. Тағы бір хирургиялық тыныс жолы әдісі – трахеостомия. Трахеостомия операциялық бөлмеде хирург жасап береді. Бұл ұзақ мерзімді желдетуді қажет ететін науқастар үшін артықшылықты әдіс болып табылады. Трахеостомия түтігін енгізу үшін теріге тесік жасалып, кеңейткіштер қолданылады.
Интубацияға көмектесетін дәрілер
Тыныс алу тоқтаған науқастарды дәрі-дәрмексіз интубациялауға болады. Дегенмен, науқастарға ыңғайсыздықты азайту және интубацияға көмектесу үшін седативті және параличтік дәрілер беруге рұқсат етіледі. Алдын ала емдеуге 100% оттегі, лидокаин және атропин кіреді. 100% оттегі 3-5 минут бойы берілуі тиіс. Уақыт пульс жиілігіне, өкпе функциясына, эритроциттер санына және басқа да метаболизм факторларына байланысты. Лидокаинды седация мен паралич алдында 1,5 мг/кг мөлшерінде тамырға енгізуге болады. Лидокаин берудің мақсаты – ларингоскопиядан туындаған жүрек соғу жиілігінің, қан қысымының және бас ішілік қысымның артуына байланысты симпатикалық реакцияны басу. Балаларда интубацияға жауап ретінде брадикардия байқалғанда атропин берілуі мүмкін. Кейбір дәрігерлер 4 жастан асқан науқастарда бұлшықеттердің фасцикуляциясын болдырмау үшін векуронийді де қолданады. Фасцикуляциялар оянған кезде бұлшықет ауруына әкелуі мүмкін. Ларингоскопия мен интубация ыңғайсыз процедуралар болғандықтан, этомидат қолданылуы мүмкін. Этомидат – седативті және анальгетикалық қасиеттері бар, қысқа әрекет ететін тамырға енгізілетін препарат. Препарат жақсы жұмыс істейді және жүрек-қан тамырларын нашарлатпайды. Кетамин де қолданылуы мүмкін анестетик, бірақ ол оянғаннан кейін галлюцинацияларға немесе ерекше мінез-құлыққа себеп болуы мүмкін. Седация үшін тиопентал мен метогекситал да қолданылуы мүмкін, бірақ олар гипотензияға алып келуі мүмкін.
Көлемдік циклмен желдету
Механикалық желдеткіштердің мақсаты – әрбір тыныс алу кезінде тұрақты көлемді, тұрақты қысымды немесе олардың комбинациясын жеткізу болып табылады. Кез келген берілген көлем қысым-көлем қисығында нақты қысымға сәйкес келеді, және керісінше. Әрбір механикалық желдеткіштің параметрлеріне тыныс алу жиілігі, тасқын көлемі, іске қосу сезімталдығы, ағын жылдамдығы, толқын пішіні және инспирация/экспирация арақатынасы кіруі мүмкін. Көлемдік циклмен желдету көлемді басқару функциясын қамтиды және белгіленген тасқын көлемін жеткізеді. Қысым тұрақты шама емес, ол тыныс алу жүйесінің қарсылығы мен сыйымдылығына байланысты өзгереді. Көлемдік циклмен желдету – пациенттің тыныс жолдарына желдетуді қамтамасыз етудің басқа механикалық желдету әдістерімен салыстырғанда ең қарапайым және тиімді әдісі. Белгіленген сезімталдық шегінен асып түсетін әрбір тыныс алу күші ескеріледі және тиісті тасқын көлемін жеткізуге бағытталады. Егер пациент жеткілікті түрде тыныс алмаса, көлемдік циклмен желдету пациенттің тыныс алу жиілігін ең төменгі тыныс алу жиілігіне жеткізу үшін тыныс алуды бастайды. Синхронды аралық міндетті желдету (SIMV) – бұл механикалық желдетудің ұқсас әдісі, ол пациенттің тынысына сәйкес келетін белгіленген жиілікпен және көлемде тыныс береді. Көлемдік циклмен желдетуден айырмашылығы, синхронды аралық міндетті желдетуде (SIMV) пациенттің белгіленген жиіліктен жоғары күш-жігеріне көмек көрсетілмейді.
Қысыммен айналысатын желдеткіш
Қысыммен циклдік желдеткіш, қысымды бақылау желдеткіші және қысымды қолдау желдеткішінен тұрады. Екі әдіс те белгілі бір дем алу қысымын ұсынады. Дем алу көлемі тыныс алу жүйесінің қарсылығы мен серпімділігіне байланысты өзгереді. Қысыммен циклдік желдеткіш, өкпелердің кеңею қысымын шектеу арқылы жедел тыныс жетіспеу синдромы бар науқастардың белгілерін жеңілдетуге көмектеседі. Қысымды бақылау желдеткіші – бұл көмекші басқару желдеткіштерінің қысыммен циклдік жұмыс істейтін түрі. Көмекші басқару желдеткіштері – пациент өздігінен дем алса да, ең төменгі тыныс алу жиілігін сақтайтын желдету режимі. Сезімталдық шегінен жоғары әрбір дем алу әрекеті, белгіленген дем алу уақытында толық қысым қолдауын қамтамасыз етеді. Ең төменгі тыныс алу жиілігі сақталады. Қысымды қолдау желдеткіште ең төменгі жиілік белгіленбеген. Оның орнына, барлық демдер пациенттің өзі бастайды. Қысымды қолдау желдеткішінің жұмыс принципі – пациенттің дем алу ағыны белгілі бір шектен төмен түскенше тұрақты қысыммен көмектесу. Пациенттің дем алу ағыны неғұрлым ұзақ және терең болса, дем алу көлемі де соғұрлым үлкен болады. Бұл механикалық желдету әдісі науқастарға дем алу жұмысын көбірек өз мойнына алуға көмектеседі.
Инвазивті емес оң қысымды желдеткіш (NIPPV)
Инвазивті емес оң қысымды желдету – мұрын мен ауызды жабатын тығыз маска арқылы оң қысымды желдетудің қолданылуы. Ол өздігінен тыныс ала алатын науқастарға көмектеседі. Инвазивті емес оң қысымды желдету көлемдік басқару режимінде соңғы дем шығару қысымын қамтамасыз етеді. Инвазивті емес оң қысымды желдетуді қолданудың екі тәсілі бар: үздіксіз оң ауа жолы қысымы немесе екі деңгейлі оң ауа жолы қысымы. Үздіксіз оң ауа жолы қысымында тыныс алу циклдері бойы қосымша тыныс алу көмегісіз тұрақты қысым сақталады. Екі деңгейлі оң ауа жолы қысымында дәрігер дем шығару кезіндегі оң ауа жолы қысымын және дем алу кезіндегі оң ауа жолы қысымын белгілейді. Инвазивті емес оң қысымды желдетуді гемодинамикалық тұрақсыздық, асқазанның эвакуациясы бұзылған, ішек кедергісі немесе жүктілік кезінде қолдануға болмайды. Мұндай жағдайларда көп мөлшерде ауа жұту құсу мен тіпті өлімге әкелуі мүмкін. Егер жиі аритмиялар, миокардтық ишемия және шок аритмиялары пайда болса, дәрігерлер жеткізуді эндотрахеальды интубацияға немесе дәстүрлі жасанды тыныс алу аппаратына ауыстыруы керек. Инвазивті емес оң қысымды желдетуді санасы тұманды немесе секрециясы бар науқастарға қолдануға болмайды. Инвазивті емес оң қысымды желдетуді обструктивті ұйқы апноэсі бар науқастарға амбулаториялық жағдайда қолдануға болады.