Кіріспе
Вальсер неміс диалектілерінің тіл білушілері – Вальсерлер, жоғары алеман тілінің бір түрі болып табылатын Вальсер неміс диалектілерін қолданады. Олар Швейцария мен Лихтенштейннің Альп таулары аймағында, сондай-ақ Италия мен Австрияның шет жақтарында қоныстанған. Вальсерлер Ронаның ең жоғарғы аңғары – Валис (Валас) атымен аталады, олар шамамен 10 ғасырдан бастап, алеман тайпаларының көші-қонының соңғы кезеңінде Берн Оберландынан өтіп, осы жерге қоныстанды. Вальсер диалектілері арасындағы тілдік ерекшеліктерге байланысты, екі тәуелсіз көші-қон жолы болған деген болжам бар. 12-13 ғасырларда Вальсерлер жоғарғы Валис аймағынан оңтүстікке, батысқа және шығысқа қарай тарала бастады, бұл Альп тауларының жоғарғы аңғарларын мекендеудің соңғы толқыны болды. Осы халықтың одан әрі қозғалысының себептері толыққанды түсініксіз. Кейбір ғалымдар Вальсерлердің кең көші-қоны аңғардың феодалдық билеушілерімен болған қақтығыстардың нәтижесі деп санайды. Басқа теориялар халықтың тым көп болуына байланысты деп болжаса, үшіншілері жергілікті билік органдары бұрын қоныстанбаған аймақтарды мекендеу үшін оларды ынталандырды деген пікірде. 1962 жылдан бері, үш жыл сайын Вальсерлер тұратын аймақта Вальсерлер кездесуі (Walsertreffen) өтіп келеді.
The Walser people are the speakers of the Walser German dialects, a variety of Highest Alemannic. They inhabit the region of the Alps of Switzerland and Liechtenstein, as well as the fringes of Italy and Austria. The Walser people are named after the Wallis (Valais), the uppermost Rhône valley, where they settled from roughly the 10th century in the late phase of the migration of the Alamanni, crossing from the Bernese Oberland; because of linguistic differences among the Walser dialects, it is supposed that there were two independent immigration routes. From the upper Wallis, they began to spread south, west and east between the 12th and 13th centuries, in the so called Walser migrations (Walserwanderungen). The causes of these further population movements, the last wave of settlement in the higher valleys of the Alps, are not entirely clear. Some think that the large Walser migrations took place because of conflicts with the valley's feudal lords. Other theories contend it was because of overpopulation and yet others that they were reinforced by the respective local authorities in order to settle previously unpopulated regions. Starting in 1962, every three years a meeting of Walser people called Walsertreffen occurs in a Walser inhabited area.
Тарих
Вальсер халқы Швейцарияның Вале кантонынан шыққан. Шамамен 1300 жылдары олар көші-қон бастады. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, оның себептері тарихи жазбаларда қалдырылмаған және халық тығыздығының артуы, климаттың өзгеруі немесе кедейлікке байланысты болуы мүмкін деп есептеледі. Көптеген жерлерде Вальсер қоныс аударушылары "Вальсер құқығын" (қоныс салушы құқығын) алды, яғни жеке бостандық, өздерінің соттық қауымдастықтарын құру құқығы және жерді тегін мұраға алу құқығы. Қоныс аударушы қайтыс болғанда, мүлігі оның мұрагерлеріне өтеді. "Вальсер заңы" белгілі бір мөлшердегі сыйақы және соғыста қызмет ету міндетіне байланысты берілді.
Географиялық таралуы
Швейцарияда Вальза кантонының неміс тілінде сөйлейтін бөлігі – вальзерлердің бастапқы мекені. Вальзерлер қоныстанған 26 қауым бар (сондай-ақ, бастапқыда вальзерлер қоныстанған, бірақ қазір вальзер тілі қолданылмайтын тағы жеті қауым бар). Олар: Вале кантонындағы Симплон; Тичино кантонындағы Боско/Гурин; Граубюндендегі (Гризон) келесі қауымдар: Оберсаксен; Вальсерталь (Вальс, Сент-Мартен); Сафиенталь (Валендас, Версам, Тенна, Сафиен); Рейнвальд (Медельс, Нуфенен, Сплюген, Суферс, Хинтеррайн, Аверс); Шанфигг (Ароза, Лангвиес); Альбула (Муттен, Шмиттен, Висен); Ландкварт (Давос, Клостерс, Фурна, Сайс, Сент-Антоний, Вальзейна). Вартау (Матуг, Вальсерберг, Палфриш) және Женева кантонында вальзер тілінде сөйлейтін адамдар болуы мүмкін. Италияда вальзерлер қоныстанған тоғыз қауым бар (сондай-ақ, бастапқыда вальзерлер қоныстанған төрт қауым бар, бірақ онда вальзер тілі енді қолданылмайды, бірнеше қарт адамдардан басқа). Олар: Грессони Ла Трините, Грессони Сент-Жан және Иссим (Аоста алқабындағы Лис алқабы); Формацца, Макуньяга, Кампелло Монти (Вербано Кузио-Оссола провинциясы); Алагана Вальсезия, Рива Вальдоббия, Каркофоро, Римаско, Рима Сан Джузеппе, Римелла (Верчелли провинциясындағы Сезия алқабы немесе Вальсезия). Лихтенштейнде бір вальзер қауымы бар: Тризенберг, оның ішінде Саминаталь және Малбун. 1930 жылға дейін француз тіліне негізделген вальзер тілі мен Романдия диалектілері бірнеше жүз тұрғын арасында қолданылып келді. Австрияда 14 вальзер қауымы бар: Гросс Вальсерталь (Блонс, Фонтанелла, Раггал, Сент-Герольд, Зоннег, Тюрингерберг), Кляйнвальсерталь (Миттельберг, Германияның анклавы), Бранднерталь (Бранд), Монтафон (Сильберталь), Рейнтал (Латернс), Таннберг (Шрокен, Лех, Варт) – барлығы Ворарлбергте; және Пазнаунталь (Гальтур), Тирольде. Сонымен қатар, Франциядағы Жоғарғы Савойяда (Валлорин, Шаблайда) вальзер қауымдары кездеседі, онда жергілікті вальзер диалектісі енді қолданылмайды, ал Швейцариядағы Берн Оберландында (немесе Берн таулы аймағы) (Гримсельйох-Сустенпас аймағы, Лаутербруннен, Мюррен және т.б.) жергілікті вальзер диалектісі Берн Оберландының (сондай-ақ Жоғарғы Алемандық) диалектілеріне сіңіп кеткен. Кейіннен кейбір вальзерлер Мажарстанның шығыс бөліктеріне қоныстанды, олардың көпшілігі Токай шарап аймағында болды. Вальзерлер, француз швейцар тілінде сөйлейтіндер және француз (Лотарингия) шарапшылары 19 ғасырда Австро-Мажар империясының шақыруымен келді. Олардың ұрпақтары 20 ғасырдың басында Франсуа дю Банат немесе «Банат француздары» деп, сондай-ақ Романди де л’Унгерне немесе «Мажарстанның Романдиясы» деп белгілі болды.