Кіріспе

Моғол империясының үшінші Ұлы ханы Гүюк 1236-1241 жылдары басқа моғол ханзадаларымен, оның ішінде туысы Бату және жартылай інісі Каданмен бірге Шығыс және Орталық Еуропаны басып алуға қатысты. Ол өзінің әскерін Рязань қамалында және аландар астанасы Мағхастың ұзақ қамалында басқарды. Жеңіс тойында Гүюк Батумен қатты дауласып, оған: "Бату – тек қоян аулайтын ескі әйел ғана", – деп айғайлады. Шағатайдың немересі Гүюк пен Бюри тойдан ашуланып шығып, қарғыс айта бастады. Ұлы ханға жаңалық жеткен соң, олар біршама уақытқа Моңғолияға қайтарылды. Өгедей оларды қабылдамай, ұлы Гүюкты өлтіремін деп қорқытты. Өгедей уақыт өте келе тынышталып, Гүюкты өз ордасына кіргізді. Өгедей Гүюкты сынап: "Ресейліктердің сіздің өз әскеріңізге қатыгездік жасағаныңыз үшін бағынғанын ойлайсыз ба? Бір-екі жауынгерді тұтқындап, соғыс жеңілді деп ойлайсыз. Бірақ сіз тіпті бір ешкінің баласын да тұтқындамадыңыз", – деді. Өгедей ұлын отбасында ұрыс салғаны және әскерлеріне жамандық жасағаны үшін қатты сөккен. Гүюк қайтадан Еуропаға жіберілді. Осы уақытта Өгедей қайтыс болды (1241 жылы), ал оның жесірі Торегене регент болып, ұлы Гүюк үшін үлкен ықпал мен билікке ие болды. Бату Еуропадан қайтып келді, себебі ол мұрагерлікке қатысты белгілі бір ықпалға қол жеткізе алатын болды, бірақ оның кешіктіру тактикасына қарамастан, Торегене 1246 жылы Гүюкты хан етіп сайлауға қол жеткізді. Шыңғыс ханның кенже ағасы Темуге Ұлы хатун Торегенеге тақтан бас тартуға мәжбүр ету үшін қауіп төндірген кезде, Гүюк өз орнын нығайту үшін Монголияға Емилден келді.

Таққа отырғызу (1246)

1246 жылы 24 тамызда Моңғол астанасы Қарақорумның жанында Гүюк таққа отыру рәсіміне көптеген шетелдік елшілер қатысты: Францискан монахы және Папа Иннокентий IV-нің, Иоанн Плано Карпини мен Польшалық Бенедикттің елшісі; Владимирдің Ұлы князі Ярослав II; Грузия тағына талапкерлер, Давид VI және Давид VII; Армения патшасының інісі және тарихшы, Констебль Семпад; болашақ Селжұқ сұлтаны Рум, Килиж Арслан IV; және Делі сұлтанатының Аббасид халифасы Аль Мустасим мен Ала ад-Дин Масудтың елшілері. Иоанн Плано Карпинидің айтуынша, Гүюк үлкен құрултайда, яғни тайпалардың кеңесінде ресми түрде сайланды. Оның тобы Сира Орда, яғни "Сары шатыр" деп аталатын лагерьде болған кезде бұл орын алды. Содан кейін олар "Алтын Орда" деп аталатын жақын маңдағы тағы бір лагерьде таққа отыру рәсімін көрді, одан кейін императорға көрсетілді. Мосул оған бағынып, сол жиынға елшілерді жіберді. XIII ғасыр тарихшысы Джувайнидің сөзіне сәйкес: Папаның елшісі Иоанн Плано Карпини моңғолдардың Еуропадағы католик мемлекеттеріне жасаған шабуылдарына наразылық білдіргенде, Гүюк осы халықтар Чингіз хан мен Өгедей хан тұсында моңғол елшілерін өлтіргенін айтты. Сондай-ақ ол "күннің шығуынан батуына дейін барлық жерлер Ұлы ханға бағынышты" деп мәлімдеді, бұл әлемді жаулап алу идеологиясын жариялады. Хаган Рим папасы Иннокентий IV-ге шіркеу мен моңғолдардың қарым-қатынасы туралы хат жазды. "Шын жүректен: 'Біз сіздің қызметшілеріңіз, күшімізді сізге береміз' деңіздер. Сіздер патшаларыңызбен бірге, ешқандай ерекшеліксіз, бізге қызмет ету үшін және құрмет көрсету үшін жеке келіңіздер. Тек сонда ғана біз сіздің бағынуыңызды мойындаймыз. Егер сіздер Құдайдың бұйрығына бағынбасаңыз және біздің бұйрықтарымызға қарсы шықсаңыз, онда біз сіздерді жауымыз деп есептейміз". Осы уақытқа дейін Гүюк пен Торегеннің қарым-қатынасы, Гүюк таққа отыруында Торегеннің атқарған рөліне қарамастан, нашарлаған. Торегеннің қалауына қарсы, Гүюк Торегеннің сүйіктісі Фатиманы ағасы Коденді (Худенді) баурап алғаны үшін тұтқындады, азаптап, өлтірді, ал Абдур Рахман да сыбайлас жемқорлық үшін басы кесілді. Торегеннің кезінде тағайындалған провинциялық шенеуніктерден тек Ойрат өкілі Арғұн Ақа ғана қалды. Тореген өзі кейінірек, мүмкін Гүюк бұйрығымен қайтыс болды. Гүюк Темүгенің ісін Орда хан мен Мөңкеге тергеуге жіберді, олар оны өлімге кесті. Гүюк Шағатай хандығының ханзадасы Қара Хүлегүді өзінің сүйікті туысы Есу Мөңкемен ауыстырды, осылайша өзінің билігін нығайтты. Сондай-ақ ол әкесінің шенеуніктерін, Махмұд Ялавачты, Масуд Бекті және Чинқайды провинцияларға қайта тағайындады.

Билік ету (12461248)

Гююк анасы регенттің бірнеше наразылық тудырған жарлықтарын кері қайтарып, күтпегендей қабілетті хан болды, Бағдад пен исмаилилерге шабуыл жасауға дайындық ретінде Парсыда Эльжигидейді тағайындады және Сун әулетіне қарсы соғысты жалғастырды. Дегенмен, ол өзін сенімсіз сезініп, бұрынғы режимнің бірнеше жоғары лауазымды шенеуніктерін опасыздық үшін өлім жазасына кесу арқылы халқының наразылығын тудырды. Селжұқ әмірлері Рум сұлтандығының тағы үшін үздіксіз күресті. Изз ад-Диннің жек көруіне қалған Рукн ад-Дин Килиж Арслан IV Моңғолияға келді. Гююк Изз ад-Дин Кайкаус II орнына Рукн ад-Диннің таққа отыруын бұйырды. Осы шешімді орындау үшін 2000 монғол әскерімен дарухачи жіберілді. Дәуіт Нарин мен Дәуіт Олы Каракорумда Гююк алдына шақырылғанда, ол Дәуіт Олыны үлкен патша етіп тағайындады және Грузия патшалығын олардың арасында бөліп берді. 1243 жылы монғолдар мен Киликия Армениясы арасындағы келісімге қол қойылғаннан кейін, Хетом I патша өзінің інісі Семпадты монғол сотына, Каракорумға жіберді және 1247 жылы Киликия Армениясының монғол империясының вассалы екенін жариялаған ресми келісімге келді. Арменияның өз еркімен бағынуына байланысты Семпад монғол әйелін алды, ал оның мемлекеті монғол бақылауынан және салықтан босатылды. Гююк Аббасидтер мен исмаилилердің толық бағынуын талап етті. Гююк хан Байжуды Аббасид халифатының наразылығына кінәлады. Гююк империялық санақ жүргізуді бұйырды. 1246 жылы Гююк жарлығымен барлық мүлікке құнының 1/30-дан 1/10-ға дейін салық салынды және Грузия мен Армениядағы еркектерден 60 күміс драмадан тұратын ауыр жеке салық алынды. Ұлы хан үлкен дарухачи лауазымын бас хатшы лауазымынан бөліп тастады. Гююк әкесінің кешигінің жартысын өзіне алды. Оның билігі тұсында ұйғыр шенеуніктерінің ықпалы артып, солтүстік қытайлар мен мұсылмандар ысырылып қалды. Гююк қатал және зиялы адам болған, бірақ көңілсіз және дені сау болмаған, ал оның ішімдікке құмарлығы денсаулығын нашарлатты. Гююк Амуқанды Кореяға жіберді, ал монғолдар 1247 жылдың шілдесінде Йомжу маңында орналасты. Горео патшасы Годжон астанасын Гангва аралынан Сонгдоға көшіруден бас тартқаннан кейін, Амуқан әскері 1250 жылға дейін Корея түбегін тонады. Бату Гююк сайлауын қолдамағанмен, Ұлы ханның дәстүрге құрметті екенін мойындап, 1247 жылы әкесінің қайтысынан кейін Андрей мен Александр Невскийді Моңғолиядағы Каракорумға жіберді. Гююк Андрейді Владимирдің үлкен князі етіп тағайындады және Александрға Киев князі атағын берді. 1248 жылы ол Батудан өзімен кездесу үшін Моңғолияға келуін талап етті, бұл кейбір замандастары Батуды тұтқындауға жасалған сылтау деп есептеді. Бұйрыққа бағынып, Бату үлкен әскерімен келді. Гююк батысқа қарай жылжу кезінде Сорғақтаны Бату оның мақсаты болуы мүмкін екені туралы ескертті. Гююк Қытайдың Синьцзян провинциясындағы қазіргі Қинхэ округінде жолда қайтыс болды. Гююк уланған болуы мүмкін, бірақ кейбір тарихшылар оның денсаулығы нашарлағандықтан табиғи себептерден қайтыс болғанына сендіреді. Уильям Рубруктың айтуынша, ол Шибанмен болған қатысу кезінде қаза тапқан. Оның жесірі Огул Қаймыш регенттікке ие болды, бірақ ол мұрагерлікті әулетінің ішінде сақтай алмады. 1251 жылы Мөнке хан болды.

Мұра

Гүйүк ханның қазасы әлемдік тарихқа терең әсер етті. Гүйүк монғол күштерін Еуропаға қарсы бұруды жоспарлаған, бірақ оның мерзімінен бұрынғы қазасы монғол әскерлерінің Еуропаның батысына қарай жылжуына тосқауыл қойды. Гүйүк ханның қайтысынан кейін, монғол әулетінің ішкі саясаты салдарынан монғолдардың күш-жігері оңтүстік Қытайға қарсы бағытталды, ол Кублай хан тұсында жаулап алынды. 1271 жылы Хубилай хан Юань әулетін құрғанда, Гүйүк ханның есімін ресми тарихқа Дингзонг деп жазды.