Кіріспе

Ranunculaceae (/r//@//n//V//ng//k//j//u://'//l//eI//s//i//%//aI//, // //s//i://%//i:/, сарыбас немесе қарааяқ отбасы; латын rānunculus "кішкентай бақа", rāna "бақа") – дүние жүзінде таралған, 43 туысқа біріктірілген, гүлді өсімдіктердің 2000-нан астам белгілі түрін қамтитын отбасы. Ірі туыстар: Ranunculus (600 түр), Delphinium (365), Thalictrum (330), Clematis (380) және Aconitum (300).

Сипаттама

Ranunculaceae көбінесе шөптесін бір жылдық немесе көп жылдық өсімдіктер, бірақ кейбіреулері ағаш тәрізді өрмелегіштер (мысалы, Clematis) немесе бұталар (мысалы, Xanthorhiza) болып табылады. Отбасының көпшілігінде екі жынысты гүлдер кездеседі, олар көзге түсетін немесе көзге түспейтін болуы мүмкін. Гүлдер жалғыз немесе цимдар, паникерлер немесе масақтар түрінде топталған болады. Гүлдер көбінесе радиалды симметриялы, бірақ Aconitum және Delphinium туыстарында екі жақты симметриялы кездеседі. Жалпақшалар, тілшелер, аталықтар және аналықтар әдетте бос (бірікпеген) болады, сыртқы гүл бөліктері әдетте төрт немесе бес санында болады. Ranunculaceae отбасында сепальдар мен аталықтар арасындағы құрылымдар тобын сипаттау үшін түрлі терминдер қолданылады, оның ішінде балды жапырақтар, тілшелер, тозаңдықтар немесе нектарийлер. Құбыртқа туысына (Papaver) жататын, сондай-ақ Ranunculales ордеріне кіретін гүлдер тек тозаңды өндіреді. Соңғы кездерге дейін, анемония туысының өкілдерінде де нектар жоқ деп есептелді. Жемістері көбінесе бос, бірікпеген ахеналар (мысалы, Ranunculus, Clematis) немесе фолликулалар (мысалы, Helleborus, Eranthis, Nigella) түрінде болады, бірақ Actaea-да жидек түрінде кездеседі.

Фитохимия

Ranunculaceae тұқымдасы адамдар мен жануарлар үшін зиянды протоанемонин қамтиды. Өсімдік шырынымен жанасу теріде қабыну мен көпіршіктердің пайда болуына себеп болуы мүмкін, ал оны жұтқанда ауыздың тітіркенуі, құсу және іш кешіру шақыруы мүмкін. Басқа да уытты заттар, алкалоидтар мен гликозидтер жиі кездеседі.

Таксономия

Тахтажан (1997) Ranunculaceae тұқымдасын Ranunculales қатарының жалғыз тұқымдасы ретінде қарастырды және оны суперқатардың орнына Ranunculidae кіші класына жатқызды. Алдында Торн (1992) Ranunculaceae тұқымдасын Magnolianae суперқатарындағы Berberidales қатарына жатқызған. Ертеде Кронквист (1981) Ranunculaceae тұқымдасын тағы жеті тұқымдаспен бірге Rancunculales қатарына қосты, ол Magnoliidae кіші класының құрамына кірді. Дэвид (2010) Ranuculaceae тұқымдасын Eupteleaceae, Lardizabalaceae, Menispermaceae, Berberidaceae және Papaveraceae тұқымдастарымен бірге Ranunculales қатарына жатқызды, бұл Ranunculanae суперқатарындағы жалғыз қатар. Бұл Angiosperm Phylogeny Group тобының жұмысына сәйкес келеді. Angiosperm Phylogeny Group (APG) жіктелімі бойынша, Ranunculaceae sensu stricto тұқымдасы – эудикоттардағы Ranunculales қатарына кіретін жеті тұқымдастың бірі. Бұл тұқымдас монофилеттік, ал Glaucidium қалған туыстарға жақын туыс. Бұл филогенез APG постерінде бейнеленген.

Жалпы

Ranunculaceae тұқымдасына шамамен 43 туыс кіреді. Қытайдың Иксиан формациясынан табылған ерте кретация кезеңіне жататын Leefructus mirus "Ranunculaceae тұқымдасының тегіне жақын" деп сипатталды. Отбасының ең ерте расталған өкілі – Paleoactaea nagelii Pigg & DeVore, Солтүстік Дакотаның Жоғарғы палеоцен қабаттарынан табылған жемістер негізінде сипатталған.

Қолданылуы

Кейбір Ranunculaceae тұқымдас өсімдіктері алкалоидтары мен гликозидтерінің құрамында болғандықтан дәрілік шөптер ретінде қолданылады, мысалы, Hydrastis canadensis (алтынмүңк) сияқты, оның тамыры тоник ретінде пайдаланылады. Гомеопатияда 30-дан астам түр қолданылады, оның ішінде Aconitum napellus, Actaea racemosa, Clematis recta, Clematis virginiana, Hydrastis canadensis, Ranunculus bulbosus, Helleborus niger, Delphinium staphisagria, Pulsatilla nigricans. Көптеген туыстар егілген гүлдер ретінде кеңінен танымал, мысалы, Аконитум (қарақұрым), Клематис, Consolida (көкқурай), Дельфиний, Helleborus (Рождество гүлі), Trollius (шар гүлі). Nigella sativa тұқымы үнді және Таяу Шығыс асқанда дәмдеуіш ретінде қолданылады.