Кіріспе

Парсы әулетінің негізін қалаушы Ахемен (; лат. Ахеменид) – Парсыны билеген Әхеменид әулетінің алғашқы атасы. Оның өмірінен немесе іс-әрекеттерінен, тек әулеттің ата-бабасы ретіндегі рөлінен басқа ештеңе белгісіз. Ахемен парсы патшалық үйінің мифтік атасы болуы мүмкін, бірақ егер Ахемен тарихи тұлға болса, ол шамамен б.з.б. 8 ғасырдың соңы мен 7 ғасырдың басында өмір сүрген болуы керек.

Атауы

Еуропа тілдерінде қолданылатын атау ((Ахаимен), Ахамендер) түпкілікті ежелгі парсы тіліндегі Haxāmaniš (𐏃𐎧𐎠𐎶𐎴𐎡𐏁) сөзінен шыққан, ол Дарий I-нің бір уақытта жазылмаған үш тілді Бехистун жазуында элам тіліндегі 𒄩𒀝𒋡𒉽𒉡𒆜 (Ha ak ka man nu iš немесе Hâkamannuiš) және аккад тіліндегі 𒀀𒄩𒈠𒉌𒅖𒀪 (A ḫa ma ni iš ʾ) есімдерімен бірге кездеседі. Ежелгі парсы тіліндегі бұл есім дәстүрлі түрде "дос" мағынасын беретін haxā және "ойлау қабілеті" мағынасын беретін manah сөздерінен туындаған, яғни "дос ниетті" дегенді білдіреді. Бұл есім қазіргі парсы тілінде هخامنش (Haxâmaneš) деп жазылады.

Тарихилығы

Бехистун жазуында (б.з.д. 490 ж.) Дарий I Ахемениді Тайспестің әкесі, Кир II (Ұлы Кир) және Дарий I-нің арғы атасы ретінде көрсетеді. Көптеген ғалымдар оның Мидия империясының қарастырылған Парсумаш мемлекетінің билеушісі болғанын, және ол жерден 681 жылы Ассирия патшасы Сеннахиримге қарсы әскерлер жетекшілік еткенін санайды.

Бехистун жазуы

Бехистун жазуының Әхеменіден тарағандығы туралы айғағы Дарий I-нің таққа отыруын ақтау мақсатымен ойлап табылған болуы мүмкін. Кир II Кир цилиндріндегі толық шежіреде Әхеменді мүлдем есімдері жоқ. Осылайша, Әхемен – Дарий Ұлының Кир Ұлымен туыстық байланысын заңдастыру үшін жасаған бұрынғы құрастырылған тұлға болуы мүмкін. Дарий үшін Кирмен ортақ ата-тегі болудің үлкен пайдасы болды және ол Кирдің қызы Атоссаға үйлену арқылы қамтамасыз етілген байланыстан гөрі күштірек байланысқа мұқтаж болуы мүмкін.

Грек жазушылары

Ежелгі грек жазушылары осы тұлғаның айналасындағы бірнеше аңыздарды сақтап қалған: Псевдоплатондық диалог «Бірінші Алькибиад» (120e), б.з.д. 4 ғасырында жазылған, Ахеменді гректер Гераклдан тарағандай, перстердің батыр негізін қалаушы ретінде бейнелейді, сондай-ақ Ахемен мен Гераклдың екеуі де Зевстің ұлы Персейден тарағандығы айтылады. Әңгіменің басқа нұсқасы Ахеменді Агейдің ұлы деп көрсетеді, ол да аңыз бойынша батыр болып саналады. 3 ғасырға жататын Элианның («Жануарлар табиғаты туралы», 12.21) айтуынша, Ахеменді бүркіт өсірген.