Кіріспе

Кокос сүті – піскен кокостың қабығынан алынған, мөлдір емес, сүтті ақ түсті сұйықтық. Кокос сүтінің мөлдір болмауы мен бай дәмі жоғары майлылығынан, оның көп бөлігі қаныққан майлардан тұратынынан туындайды. Кокос сүті Оңтүстік-Шығыс Азия, Океания, Оңтүстік Азия және Шығыс Африкада дәстүрлі тағамдық өнім ретінде қолданылады. Ол Кариб аймағында, тропикалық Латын Америкасында және Батыс Африкада да тағам дайындау үшін пайдаланылады, онда кокос отарлық кезеңде әкелінген. Кокос сүті майлылығына қарай түрлерге бөлінеді: ең жоғары майлылығы бар кокос қаймағы (немесе қою кокос сүті), шамамен 20%-ға дейін майлы кокос сүті (немесе сұйық кокос сүті) және майға жақын жоқ кокос сүті. Бұл терминология Батыс елдерінде сатылатын коммерциялық кокос сүтіне әрқашан сәйкес келмейді. Кокос сүтінен сүт орнына қолданылатын сусындар ("кокос сүті сусындары" деп аталады) дайындауға болады. Бұл өнімдер пісіруге арналған кәдімгі кокос сүтінен ерекшеленеді, олар ішуге арналмаған.

Тамақ

100 миллилитрлік (мл) порциядағы кокос сүті 230 килокалориядан тұрады және 68% су, 24% жалпы май, 6% көмірсулар және 2% белоктан құралған (кестеге қараңыз). Май құрамында 21 грамм қаныққан май бар, оның жартысы лаурин қышқылы. Кокос сүті – марганецтің бай көзі (күнделікті қажеттілік мөлшерінің 20% немесе одан да көп) (100 грамға күнделікті қажеттілік мөлшерінің 44%) және фосфор, темір және магнийдің жеткілікті көзі (10–19% күнделікті қажеттілік мөлшері 100 грамға), басқа да қоректік заттар маңызды мөлшерде кездеспейді (кестеге қараңыз).

Анықтама және терминология

Кокос сүті – ақуыздар эмульгаторлар және қоюлатушы заттар ретінде әрекет ететін, судағы салыстырмалы түрде тұрақты майлы эмульсия. Оның түсі мөлдір емес, сүтті ақ түсті және консистенциясы сулыдан бастап қою, қаймақтай болуы мүмкін. Кокос қаймағын ұнтақталған кокос өзінен жасалған жартылай қатты паста – "кремді кокос" және ауыр тәттіленген кокос қаймағынан жасалған өңделген өнім – "кокос кремі" деп шатастырмау керек.

Дәстүрлі дайындау

Кокостық сүт дәстүрлі түрде піскен кокостың ақ түсті ішкі қабығын үккілеп, осы үккіленген кокос қабығын аз мөлшерде ыстық сумен араластырып, қабықтағы майды бөліп шығару арқылы дайындалады. Гравитациялық бөлу арқылы кокос майының жоғарғы қабаты мен кокостың майсызданған сүтінің төменгі қабатын алуға болады. Бұл үшін жаңа сығылған сұйықтықты бір сағатқа тұрғызу жеткілікті. Дәстүрлі дайындалған кокостық сүт жаңа сығылғаннан кейін дереу қолданылады, себебі ол ауамен жанасқанда тез бұзылады. Бөлме температурасында бірнеше сағаттан кейін липидтердің тотығуы және липолиз процестерінен қатырып, жаман иіс шығарады және ерекше сабындық дәмге ие болады.

Кокос жаңғағы үшін шырша

Кокостық шүберектер (оларды "кокостық сырғашықтар" деп те атайды), кокостық сүтті дәстүрлі түрде алу үшін қажетті құрал, австронезиялық халықтардың материалдық мәдениетінің бір бөлігі болды. Оңтүстік-Шығыс Азия аралдарынан ол австронезиялықтардың теңіз саяхаттарымен бірге отарлау және сауда мақсатында шығыста Полинезияға дейін, ал ежелгі заманда Мадагаскар мен Комор аралдарына дейін таратылды. Бұл технология сонымен қатар, Шығыс Африка жағалауындағы австронезиялық емес мәдениеттерге де жақындық арқылы тарады. Қолмен жұмыс істейтін кокостық шүберектер тропикалық Азия-Тынық мұхиты және Шығыс Африкадағы үй шаруашылықтарындағы стандартты ас үй құралы болып табылады, бұл кокостық сүт пен кокос майын өндірудің Үнді-Тынық мұхиты аймағындағы маңыздылығын көрсетеді. 1800 жылдардың ортасына дейін жасалған қазіргі заманғы механикалық кокостық шүберектер, тісті пышақтары бар және қолмен айналдырылатын құрылғыдан тұрады. Бұл нұсқаның британдық өнертабыс екеніне сеніледі.

Көбірек кокос сүтімен өңделген өнімдер

Коммерциялық өңделген кокостық сүт өнімдері көбінесе кокостық сүтті қабығынан алу үшін бірдей процестерді қолданады, бірақ олар көбірек механикалық жабдықтарды пайдаланады, мысалы, қабықтарын ашатын машиналар, ұнтақтайтын машиналар мен ұнтақтағыштар, моторлы кокостық майдалағыштар және кокостық сүтті сығып алу машиналары. Консервіленген кокостық сүт өндірушілер әдетте, сұйытылған және ұсақталған сүтті сумен араластырып, көлемді арттырады. Сүттің маркасына және өндірілген мерзіміне байланысты, қалың, паста тәрізді консистенция банканың үстіне жиналады (бұл гравитациялық бөліну, дәстүрлі әдістерге ұқсас), және кейде оны бөліп алып, кокостық сүт емес, кокостық қаймағы қажетті рецепттерде қолданады. Батыс елдерінде сатылатын кейбір маркалар гомогенизацияланады және банка ішінде сүттің қабаттануын болдырмау үшін қосымша қалыңдататын заттар мен эмульгаторлар қосылады. Сонымен қатар, оны сүт орнына қолданылатын кокостық сүт сусындарын дайындау үшін негіз ретінде пайдалануға болады, себебі оның құрамында әдеттегі кокостық сүтке тән жоғары майлылық болмайды, бірақ ол ерігіш белоктердің жақсы көзі болып табылады.

Сүт орнын алмастырушы

Өңделген кокос сүті сүт сусындарының орнына қолданылуы мүмкін, әдетте "кокос сүті сусындары" деп сатылады. Кейде олар шатастыратын түрде жай ғана "кокос сүті" деп белгіленеді, бірақ олар тағам дайындау үшін қолданылатын кокос сүтінен (ішуге арналмаған) ерекшеленеді. Кокостан жасалған сүт орнына, негізінен сумен сұйылтылған кокос сүті немесе қоспалар қосылған кокос сүтінің майы беріледі. Олардың май және калория мазмұны сиыр сүтінен төмен, бірақ белок та аз. Олардың құрамында калий көп, сонымен қатар талшық пен темірдің жақсы көзі болып табылады. Көбінесе оларға D витамині мен кальций қосылады.

Соя сүтін байыту

Кокостың сүті соя сүтінің майлылығын арттырып, құрылымын және дәмін жақсартады, осылайша оны нағыз сүтке жақындатады. Тофу өндірісінде соя сүтіне кокос кремін қосу арқылы оның калориялық құндылығын арттыруға болады, ал дәмдік қасиеттеріне ешқандай әсер етпейді.

Кокос қаймағы

Кокос кремі – қою, көп мөлшерде тәттіленген, конденсацияланған сүтке ұқсас өңделген кокос сүтінен жасалған өнім. Оны бастапқыда Пуэрто-Риконың Coco López компаниясы шығарған және АҚШ-та ең көп пина-колада сусындарында қолданылады. Оны басқа коктейльдерге және түрлі десерттерге де пайдалануға болады. Оны кокос майынан жасалған креммен шатастырмау керек немесе оның орнына қолданбау керек.

Кокос сүтінің туындылары

Филиппинде кокостық сүтті кокостық карамель және кокостық құртына айналдыруға болады, екеуі де латик деп аталады. Мускавадо қанты мен кокостық сүтті қайнату арқылы жасалған кокостық карамель латикі коммерциялық өнім ретінде кокостық сироп ретінде сатылады (кокостық сағызынан алынған кокостық қантымен шатастыруға болмайды). Оңтүстік-Шығыс Азияда осыған ұқсас өнім – кокостық джем. Филиппинде бұл matamís sa báo деп аталады және тек кокостық сүт пен қант қолданылады. Дегенмен, Индонезия, Малайзия, Сингапур (кая), Таиланд (санкхая), Камбоджа (санкиа) және Вьетнам (бань ган) елдерінде кокостық джем жасау үшін қантқа қоса жұмыртқа да қосылады. Соңғы нұсқалар кейде жұмыртқа қосылмаған нұсқадан ажырату үшін "кокостық құймақ" деп ағылшын тілінде аталады. Кокостық джем мен кокостық құймақтың консистенциясы қалың, джемге ұқсас және түрлі дәстүрлі десерттердің құрамына немесе ішін толтыруға қолданылады.

Тағам

Кокостың сүті тәтті және тұзды тағамдардың екеуіне де қолданылады. Көптеген тропикалық және азиялық асүйлерде ол карри және басқа да тағамдардың, оның ішінде десерттердің дәстүрлі құрамы болып табылады.

Оңтүстік-шығыс Азия

Индонезияда кокостың сүті әртүрлі рецепттерде қолданылады, мысалы, ренданг, сото, гулай, мие celor, саюр лоде, гудег, самбал горенг кречек және опер айам сияқты дәмді тағамдардан бастап, сераби, ес сендол және ес догер сияқты тәтті десерттерге дейін. Сото Индонезияда кеңінен таралған және Индонезияның ұлттық тағамдарының бірі саналады. Ол кокос сүтіне пісірілген күріштің Оңтүстік-Шығыс Азиядағы кең таралған тағамдарында да қолданылады, соның ішінде Малайзияның наси лемағы және Индонезияның наси удукі бар. Малайзияда кокос сүті көптеген тағамдардың маңызды құрамы болып табылады, бұл аймақтағы танымал тағамдардың көптеген түрлерін қамтиды, мысалы, кең таралған наси лемак және наси даганг, ренданг, лакса, гулай және тамил және мамак стиліндегі карри. Ол Kuih Lapis, кая және додол сияқты десерттер жасауға да қолданылады. Филиппинде кокостың сүтіне пісірілген әртүрлі тағамдар гинатаан деп аталады. Олар дәмді тағамдардан десерттерге дейін алуан түрлі болуы мүмкін. Кокостың сүті филиппиндік дәстүрлі kakanín (күріштен жасалған тәттілердің жалпы атауы), соның ішінде бибингка және бико сияқты тағамдарды дайындау үшін қолданылады. Таиландта кокостың сүті том каи, као том мат, манго жабысқан күріш және том йум сияқты тағамдарда қолданылады.

Латын Америкасы мен Кариб бассейндері

Бразилияда кокостың сүті көбінесе солтүстік-шығыс аймағының тағамдарында, әсіресе теңіз өнімдерімен жасалған сорпалар мен десерттерде қолданылады. Венесуэлада кокостың сүтімен және ұсатылған балықпен «мохито эн коко» деп аталатын тағам дайындалады. Колумбия мен Панамада кокостың қабығы мен кокостың сүті «титоте» деген тәтті тағам жасауға қолданылады, ол «арроз ком коко» (кокостық күріш) дайындаудың маңызды құрамы болып табылады. Кокостың сүті Венесуэланың дәстүрлі тағамдарын, мысалы, «махаретте» (венесуэланың әдеттегі десерті) және «арроз кон коко» (венесуэлалық кокостық күріш) жасау үшін пайдаланылады.

Ішу

Оңтүстік-Шығыс Азияда кокостың сүті көптеген дәстүрлі сусындар жасауға қолданылады. Сендол – бұл аймақта кең таралған, суытылған кокос сүті мен күріш ұнынан жасалған жасыл желе сияқты мұздатылған сусын. Кокостың сүті Индонезиядағы бандрек және баджигур сияқты ыстық сусындарда да қолданылады. Қант қосылған кокос сүті және сумен араластырылған кокос сүті – Қытайдың оңтүстігі мен Тайваньдағы танымал кокос сусындары. Кокостың ішіндегі желе тәрізді жұмсақ бөлігі көбінесе кокос суына қосылып, тропикалық сусын дайындалады. Мысалы, Бразилияда кокос сүті қант пен кашасамен араластырылып, "Батида" деп аталатын коктейль жасалады. Пуэрто-Рико кокос сүті немесе кокос кремі қосылған пина-колада және кокито сияқты тропикалық сусындарымен де танымал.

Бау-бақша шаруашылығы

1943 жылы кокостың сүті өсімдіктердің өсуін белсенді түрде ынталандыратыны анықталды. Кокостың сүті өсімдіктердің өсуіне әсер ететін көптеген факторлар болғанымен, негізгі себебі – кокостың сүтінде табиғи түрде кездесетін зеатин деп аталатын цитокининнің болуы. Кокостың сүтіндегі зеатин жалпы өсімдіктердің өсуін жылдамдатады, бірақ ол кейбір өсімдіктерде, мысалы, түптің өсуін жылдамдатпайды. Дегенмен, егер 10% кокостың сүті бидай өсірілетін субстратқа қосылса, айтарлықтай жақсарулар байқалады.

Сауда

Кокос жаңғағы тропикалық аймақтарда кеңінен өндіріледі және консервіленген түрінде бүкіл әлемге, ең көп Солтүстік Америка мен Еуропаға экспортталады.