Кіріспе

Зангер комитеті, сондай-ақ Ядролық экспорттаушылар комитеті деп те аталады, 1970 жылдың 5 наурызында күшіне енген Ядролық қаруды таратпау туралы шарттың (ЯҚТШ) III-2 бабынан туындады. III-2 бабының талаптарына сәйкес, Халықаралық атом энергиясы агенттігінің (МАГАТЭ) ядролық экспортқа қатысты бақылау шаралары қолданылуға тиіс. Шартқа қатысушы әр мемлекет: (а) бастапқы немесе арнайы бөлінетін материалды, немесе (б) арнайы бөлінетін материалды өңдеуге, пайдалануға немесе өндіруге арналған, сондай-шама жасалған немесе дайындалған жабдықты немесе материалды, егер бастапқы немесе арнайы бөлінетін материал осы бапта көзделген бақылау шараларына бағынбаса, бейбіт мақсаттар үшін ядролық қаруға ие емес кез келген мемлекетке беруге міндеттенеді.

Тарих

1971 және 1974 жылдар аралығында 15 ядролық материалдарды жеткізуші мемлекеттер тобы Швейцарияның профессоры Клод Зангердің төрағалығымен Венада бірқатар бейресми кездесулер өткізді. Топтың мақсаты: (а) «арнайы бөлінуге қабілетті материалдарды өңдеу, пайдалану немесе өндіру үшін арнайы жасалған немесе дайындалған жабдықтар немесе материалдар» анықтамасын және (б) адал коммерциялық бәсекелестік негізінде III-баптың 2-тармағындағы міндеттемелерді орындау үшін мұндай жабдықтар немесе материалдарды экспорттауды реттейтін шарттар мен процедуралар туралы ортақ түсінікке келу болды. Зангер комитеті деп аталған бұл топ, өзінің бейресми болады және оның шешімдері мүшелері үшін заңдық күшінде болмайды деп шешті. Комитет (а) тек қана алушы мекемеге сақтық шаралары қолданылған жағдайда ғана экспортталатын жабдықтардың тізімін жүргізеді және жаңартады («Триггерлік тізім» деп аталады, себебі мұндай экспорт сақтық шараларын қажет етеді); және (b) мүшелерге ядролық экспорт мәселелерін үйлестіруге мүмкіндік береді. Зангер комитетінің салыстырмалы түрде бейресмилігі, Ядролық материалдарды жеткізушілер тобында шешуге қиын болатын ядролық қаруды таратпау мәселелерінде көшбасшылықты алуға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Қытай Халық Республикасы Зангер комитетінің мүшесі болып табылады. 2000 жылғы қазан айында өткен отырыста комитет 2000 жылғы Ядролық қаруды таратпау шартының (ЯҚТШ) қарастыру конференциясының (REVCON) нәтижелерін талқылады. Комитет екі бейресми «Төрағаның достары» тобын құруға келісті: 1) 2005 жылғы ЯҚТШ REVCON-ға дайындық жұмыстарын қарастыру; және 2) ядролық қаруы жоқ мемлекеттерге жабдық жеткізу шарты ретінде толық көлемде сақтық шараларын талап ету саясатын болашақта қабылдау мүмкіндігін қарастыруды жалғастыру. АҚШ америций және нептунийге қосымша бақылау шараларын қарастырудың жай-күйі туралы баяндады. Мүшелер бұл материалдар ЯҚТШ-ның III-2 бабының қолданылу аясынан тыс екенін және оларды Триггерлік тізімге қосуға келісті. Плутонийді байыту жабдығын Триггерлік тізімге қосуды қарастыратын жұмыс тобының төрағасы Швеция әзірге келісімге қол жеткізілмегенін хабарлады. Төраға МАГАТЭ қызметкерлерімен өткізілген алғашқы бейресми кездесу туралы баяндады, онда агенттікті Триггерлік тізімдегі өзгерістер туралы хабардар ету және мұндай өзгерістердің себептерін талқылады, себебі агенттік Зангер Триггерлік тізімін анықтамалық құжат ретінде пайдаланады.