Орталық Азияның Комұзы

Кіріспе

Комюз немесе копуз ( , , Копуз) – Орталық Азия музыкасында қолданылатын, басқа түркілік аспаптармен, моңғолдық товшурмен және лютнямен байланысты ежелгі, таспашасыз (пердесіз) струналы аспап. Бұл аспапты Қытайдан Түркияға дейінгі түркі этностарының арасында кездестіруге болады. Бұл аспаптың түрлерін Қытайда Наси халқы қолданады және олар Хуобуси, Хебиси және Хунбуси деп аталады. Комюз – ең танымал ұлттық аспап және қазақ ұлттық нышандарының бірі. Комюз әдетте бір ағаштан (көбінесе шабдалы немесе аршадан) жасалады және дәстүрлі түрде ішектен, ал қазіргі кезде көбінесе балық аулау жібінен жасалған үш струнасы болады. Көбінесе қолданылатын қосымшаларда ортаңғы струна ең жоғары дыбысқа ие. Виртуоз музыканттар комюзді әртүрлі жағдайларда орындайды: иық үстінде, тізелерінің арасында және тік бұрып. Бір сомдық банкнотаның артқы жағында комюздің суреті бейнеленген.

Тарих

Комуз сөзі Орталық Азия музыкасындағы басқа да аспаптардың атауларымен туыс, соның ішінде қазақтың қобызы (өзбек қобызы) (ілгекті аспаптар), тува және саха немесе якут хомусы (жақ арфасы). Комузға ұқсас ең көне белгілі аспап 4-ғасырға дейін жетеді, бірақ байланысты азербайжандық гопуз 6000 ж.б.э. дейін сона шамада саналады, гопуз ойнаушыларды бейнелейтін археологиялық табылған саз тақталарға сүйенсек. 1960 жылдары Иран Әзірбайжанындағы ежелгі Жигамиш қаласының жанындағы Шушдаг тауларында жұмыс істеген американдық археологтар б.з.б. 6000 жылға жуық дауырға жататын, кеңесте музыканттардың комузға ұқсас аспапты кеуделеріне ұстап тұрған суреттері бейнеленген бірнеше сирек саз тақташаларды тапты. Голча гопуз Деде Коркут дастанында еске алынған. Комуздың бөліктерінің атаулары көбінесе дене мүшелеріне, әсіресе жылқыға байланысты. Мысалы, мойны "мойын" деп, құбырлар "құлақ" немесе "есту" деп аталады. Қырғыз тіліндегі "қыл/qyl" сөзі "аспаптың ішегі" немесе "жылқының қылы" деген мағынаны білдіреді. Ежелгі комузда әдетте екі-үш ішегі болған. Үш ішекті голча гопуз ежелгі Әзірбайжан мен Анатолияда кең таралған: екі ішекті гиль гопуз немесе "иклиг" Алтай жазығында, Түрікменстанның бір бөлігінде және ұйғыр халқы қоныстанған Қытай аумағында қолданылған. Голча гопуздың бетінің екі үшін бір бөлігі терімен, ал қалған үшін бір бөлігі жұқа ағашпен және резонаторлық тақтамен жабылған. Аспаптың жалпы ұзындығы 810 мм, корпусы 410 мм, ені 240 мм, ал биіктігі немесе қалыңдығы 20 мм. Жақ арфасы болып табылатын "ауыз комузы" немесе "темір комузы" комузбен байланысы жоқ. Кеңес кезеңінде аспапқа деген қызығушылық азайды, оны қарапайым деп сынайтын, орыс балалайкасына ұқсатуға тырысқан, әсіресе тақташалар қосып. Тәуелсіздік алғаннан кейін комуз қайтадан музыка колледждерінде оқытыла бастады, бірақ кеңестік кезеңдегі кейбір өзгерістер сақталды. 20-ғасырда ирандық дутаршы Хадж Горбан Сулеймани комуздың жаңа түрін ойлап тапты, ол белгілі бір дәрежеде танымал болды.

The word komuz is cognate to the names of other instruments in the Music of Central Asia, including the Kazakh kobyz (Uzbek qo'biz) (bowed instruments), and the Tuvan and Sakha or Yakut xomus (a jaw harp). The oldest known komuz like instrument dates from the 4th century although the related Azerbaijani gopuz is believed to date back to 6000 BC following an archaeological discovery of clay plates depicting gopuz players. In the 1960s American archeologists working in the Shushdagh mountains near the ancient city of Jygamish in Iranian Azerbaijan, uncovered a number of rare clay plates which dated back to around 6000 B. C. which depicted musicians at a council, holding a komuz like instrument to their chests. The golcha gopuz was mentioned in the epic Book of Dede Korkut. The names of parts of the komuz are often allusions to body parts, particularly of horses. For example, the neck is called "neck", the tuning pegs are called , or "ear"s. The Kyrgyz word кыл/qyl means "string of an instrument" or "horse's hair". The ancient komuz generally had two or three strings. The three stringed golcha gopuz was more popular in ancient Azerbaijan and Anatolia: the two stringed gil gopuz or "iklyg" was used on the Altai plains, in parts of Turkmenistan and in Chinese territory inhabited by the Uyghur people. The golcha gopuz is made from a leather covering which covered around two thirds of the surface, and the other third is covered with thin wood along with the sound board. The total length of the instrument is 810 mm, with the body 410 mm, the width 240 mm and the height or breadth only 20 mm. The (, literally "mouth komuz") or, alternatively, (, literally "metal komuz" or "iron komuz"), is a jaw harp and as an instrument is unrelated to the komuz. During the Soviet era the instrument fell from favour. It was derided as rudimentary and attempts were made to make it more like the Russian balalaika, notably by adding frets. After independence the komuz was again taught in music colleges, though some of the Soviet changes have remained. In the twentieth century the late Iranian dutar player Haj Ghorban Soleimani invented a new form of the komuz which has received some popularity.

Аңыздық шығу тегі

Аңыздарда Деде Коркут копузды ойлап тапқан адам ретінде танылады. "Деде Коркут кітабында" оның копузбен ерекше байланысы тек бард ретінде өнер көрсетуімен ғана шектелмейді. Ерекше маңызға ие – Егрек пен Сегрек бауырлар туралы әңгімедегі бір эпизод. Сегрек Егрекке шабуыл жасағысы келгенде, оны дінсіз деп ойлап, былай дейді:

Осылайша, кездейсоқ копуз тікелей Деде Коркутпен байланыстырылады, бұл оның сол копузды өнертапқандығына сілтеме болып табылады.

Қатынасты құралдар

Комюздың әртүрлі түрлері 4-5 ғасырларда Украина, Польша және Венгрия сияқты бірнеше шығыс Еуропа елдеріне таралды, гунндардың бұл аймаққа көптеп қоныс аударуымен байланысты. Олар сол жерлерде ұқсас атаулармен белгілі болды. (Қараңыз: кобза)

Дагестанда (Чечня мен Каспий теңізі арасындағы Ресей республикасы, Кавказдағы Грузияның шығысында) Вертковтың КСРО атласы мен Бухнердің кітабында айтылған арнайы аспапты авар халқы агач комус немесе темур деп атайды. Бұл үш ішекті, бір ағаштан қашалған, лопата пішіндес денелі және төменгі жағында үш тіс тәрізді ұшы бар жіңішке гитараға ұқсайды. Сакс Арабия және Малай түбегіндегі қанбустың атын комюзден алғанын айтады. Бес ішекті копуздың 13 ғасыр мистигі Румидің уақытында сестар немесе сешан деп аталатын алты ішекті аспапқа айналғаны да есептеледі. "Сестар" сөзі 14 ғасыр ақыны Юнус Эмренің өлеңдерінде кездеседі. Евлия Челеби копузды сешанның кіші нұсқасы деп сипаттаған.

Қазіргі заманғы хуобос

Хуобоси термині дәстүрлі аспапты белгілеу үшін қолданыла берсе де, Қытайда бұл ескі аспаптан гитараға ұқсайтын, Хуобоси деп аталатын жаңа аспап пайда болды.