Кіріспе

Англия тарихы туралы ерекше ақпараттарды қамтитын қолжазба – Питерборо жылнамасы (сонымен қатар Лауд қолжазбасы және E қолжазбасы деп те аталады) – бұл англосаксон жылнамаларының нұсқасы, бастапқыда Питерборо аббаттығының монахтары тарапынан сақталған, қазір Кембриджширде орналасқан. Онда Норман жаулап алуынан кейінгі Англия және ағылшын тілінің тарихы туралы бірегей мәліметтер бар; филолог Дж. А. В. Беннеттің сөзіне сәйкес, бұл жаулап алу мен 14 ғасырдың соңына дейінгі ағылшын тіліндегі жалғыз прозалық тарих. Англосаксон жылнамалары Англияның англосаксон аймағындағы әртүрлі монастырларда жазылып, сақталған және Британия тарихын біздің заманымызға дейінгі жылдар бойына жазуға жасалған әрекет болды. Әдетте жылнамалар Мәсіхтің тууынан басталып, Киелі кітаптар мен Рим тарихы арқылы өтіп, содан кейін қазіргі уақытқа дейін жалғасты. Англиядағы әрбір маңызды діни орталық өз жеке жылнамасын ұстады, ал жылнамалар бір-бірімен салыстырылмады немесе біркелкі сақталмады. Мысалы, осы жылнаманың кіріспе абзацында Оңтүстік Британияға қоныс аударған бриттер "Армениядан" келгендігі айтылады. ("Армения" дегеніміз Солтүстік-Батыс Галлиядағы Арморика аймағының қате жазылуы болуы мүмкін.)

Өрт және оның жалғасы

Бүгін Питерборо хроникасы Англо-саксон хроникасының төрт түрлі нұсқасының бірі (Уинчестер хроникасы немесе Паркер хроникасы, Абингдон хроникасы және Ворчестер хроникасымен бірге) ретінде танылады, бірақ ол толыққанды ерекшеленбейді. Питерборо қаласында өрт болды (жұма, 4 тамыз 1116 ж.), ол монастырь кітапханасын жойды, сондықтан Питербородағы Англо-саксон хроникасының ең ерте бөлігі Винчестер соборының хроникасының көшірмесі болып табылады. 11 ғасырда Питерборо хроникасы Паркер хроникасынан өзгешеленеді, және осы жылдары ұлттық және аймақтық мүдделерге толы «Кент хроникасының» прототипі қолданылған деген болжам бар; алайда, мұндай бір дереккөздің болуы болжамды ғана. Питерборо көшірмешілері жоғалған жылдары үшін бірнеше дереккөздерді пайдаланған болуы мүмкін, бірақ монастырлардың таратылуы оны анықтауды мүмкінсіз етеді. Дегенмен, 12 ғасырдан 1122 жылға дейінгі жазбалар басқа хроникалардың мәліметтерінің қосындысы болып табылады, бір дереккөзбен жартылай, екіншісімен жартылай бөліседі, бір дереккөзден екіншісіне, содан кейін бұрынғысына қайта оралады. Мұндай ауысулар тағы да бір жоғалған хрониканың жалғыз, ортақ дереккөз болу мүмкіндігі туралы мәселені тудырады. 1122 жылдан кейін ғана Питерборо қолжазбасы ерекшелене бастайды. Сондықтан, «Питерборо хроникасы» деп аталатын құжат өрттен кейінгі көшіру кезеңінен бастап «бірінші жалғастыру» және «екінші жалғастыру» деп екіге бөлінеді. Екі жалғастыру да берген ақпараты, қолданған стилі және тілі жағынан ерекше (sui generis). Бірінші жалғастыру 1122–1131 жылдарды қамтиды. Екінші жалғастыру 1132–1154 жылдар аралығындағы кезеңді, соның ішінде Стефан патшаның билеуін де қамтиды. Көшірілген бөлім ескі ағылшын тіліндегідей грамматикалық жынысты және жалғауларды қолданады, бірақ кейбір қарама-қайшылықтар бар. ), хроникашы оның заңсыздығы мен құдайсыздығына қарсы наразылығын білдіреді. Ол сонымен қатар «Жабайы аң аулаудың» осы оқиғамен бір уақытта жаман ниетті белгі ретінде көрінгенін айтады. Генри ақыры өліммен кеткен кезде, монах бұл Құдайдың жазасы екенін қайтадан мәлімдейді, өйткені Генри Питербороны Клюни орденіне қосуға тырысқан және өзінің жүрегінен туған немересін келесі аббат етіп тағайындауға ұмтылған, «oc Crist it ne uuolde» («бірақ Мәсіх оны қалаған жоқ»). Бірінші жалғастыру ескі ағылшын тілінде қолданылған грамматикалық жыныстар мен жалғаулардағы маңызды өзгерістерді көрсетеді. Әлі де үш жыныс – еркек, әйел және бейтарап – сақталып қалғанмен, бірнеше зат есімдер санаттар арасында орын ауыстырылған сияқты, бұл табиғи жынысқа немесе француз тіліндегі зат есімдерінің жынысына қарай өтумен толыққанды түсіндірілмейді, өйткені жынысты білдіретін жалғаулар басқа функциялар үшін қайта қолданылады.

Автордың бірегей дауысы

Питербороның екі жалғасы кедейлерге деген ықылас көрсетеді, бұл оларды латын және ағылшын тарихында бірегей етеді. Олар басқа жылнамаларға қарағанда аббатханадан тыс өмірге көбірек назар аударады. Жалпы жылнама біршама оқшауланған. Көптеген нұсқалары патшаның саяхаты немесе билеушінің ауысуы сияқты ұлттық оқиғаларды тіркесе де, монастырь маңындағы аймақ туралы әңгіме шектеулі. Белгілер мен жақсы-жаман ниеттер туралы айтылады, бірақ жылнама жазушылары саяси одақтарды (екінші жалғау авторы Матильдамен одақтасқан епископтарды сынағандай) немесе монастырь тәртібінің заңдылығын (бірінші жалғау авторы Абат Генрихтің қазасы үшін күйінгеніндей) сирек талқылайды. Питербородағы жалғастырманы жазған монахтар жаңа бағытты ұстанған (әлде абат Мартиннің басшылығымен) немесе тек олардың монастыріне ғана тән жылнама түрін жалғастырған болуы мүмкін (ол өрт кезінде жойылған). Питербороның ешқандай жағдайда бос немесе дінсіз монастырь болғанына күмәнді, себебі өрттің себебі болған маскүнемдіктің сипаттамасы сол дәуірдегі аббатхананы ерекшелендірмес еді. Жалғастырмалар тілдік өзгерістерімен де ерекшеленеді. Винчестерден көшіргенде олар ежелгі ағылшын тілінің орфографиясы мен синтаксисін сақтайды, ал көшірме мәтіні жоқ оқиғаларға келгенде тіл күрт жаңа формаға ауысады. Қарыздың жалғастырудан бұрын алынғанын ескере отырып, тілдің өзгеруі жалғастыру авторларының тілді жақсартуға жасаған тыраныстық әрекеті немесе нормандық әсердің таралуымен тілдің өзінде болған маңызды және жылдам өзгеріс болуы мүмкін. Жылнама проза түрінде жазылғандықтан, өлең формасының жасалмалығы тілдік архаизмдерді сақтауды білдірмейді, ал ағылшын тілінің тарихшылары орта ағылшын тілінің бастауларын осы беттерде іздей алады.

Қолжазбаның тарихы

Хрониканың қолжазбасы қазір Бодлей кітапханасында сақталуда. Ол 1639 жылғы 28 маусымда Оксфорд университетінің канцлері және Кентерберий архиепискобы Уильям Лауд кітапханаға сыйлаған. Лауд бұл қолжазбаны ағылшын азаматтық соғысына дейінгі жылдары кітапханаға жасаған сыйлықтарының үшінші бөлігі ретінде, бірнеше басқа құжаттармен бірге тапсырды. Кітапхана каталогында қазір Laud Misc. 636 ретінде тіркелген; ал бұрын Эдвард Бернардтың "Ескі каталогы" бойынша O. C. 1003 деп белгіленген. Бодлей кітапханасы Laud Misc 636-ның бірқатар суреттерін қолжетімді етіп берді.