Кіріспе
13 ғасырдағы ағылшын монахы, тарихшысы және суретшісі, британдық газет колоннасының авторы және бұрынғы парламент депутаты Мэтью Париж, сондай-ақ Мэтью Париж деп те аталады (Matthæus Parisiensis; 1200 – 1259), – ағылшын бенедикт монахы, жылнамашы, жазбаларды көркемдеуші суретші және картограф. Ол Гертфордширдегі Сент-Олбанс аббаттығында қызмет еткен. Ол көптеген тарихи еңбектердің авторы, олардың көпшілігін өзі жазып, суреттермен безендірген, көбінесе акварельмен боялған суреттермен, кейде «түсті суреттер» деп аталған. Олардың кейбіреулері латын тілінде, ал кейбіреулері ағылшын-нормандық немесе француз тілінде жазылған. Ол кейде бар емес Вестминстерлік Мэтьюмен шатастырылады. Оның «Хроника Мажорасы» – орта ғасырлық танымал еңбек, көп жағдайда 13 ғасырдың ортасындағы Еуропаның маңызды дереккөзі болып табылады, себебі ол жеке пікірлерін баяндамасына енгізіп, жазбалар, хаттар және оқиғалардың куәгерлерімен болған әңгімелер сияқты көздерді пайдаланған. Қазіргі тарихшылар Париждің субъективтілігін мойындайды. Ол жиі Киелі Рим императоры Фредерик II-ні мақтауға және папаны кемсітуге бейім болды, орталықтандырылған шіркеу билігін және кейде патша билігін қатты сынады. Алайда, «Англия тарихында» Париж Фредерикке өте теріс көзқарас танытып, оны «аяусыз қылмыстар жасаған» «тиран» деп сипаттаған.
the British newspaper columnist and former MP
Matthew Paris, also known as Matthew of Paris (Matthæus Parisiensis; 1200 – 1259), was an English Benedictine monk, chronicler, artist in illuminated manuscripts, and cartographer who was based at St Albans Abbey in Hertfordshire. He authored a number of historical works, many of which he scribed and illuminated himself, typically in drawings partly coloured with watercolour washes, sometimes called "tinted drawings". Some were written in Latin, others in Anglo Norman or French verse. He is sometimes confused with the nonexistent Matthew of Westminster. His Chronica Majora is a renowned Medieval work, in many cases being a key source for mid 13th century Europe, partially due to his verbose insertion of personal opinions into his narrative and his use of sources such as records, letters, and conversations with witnesses to events including the English king Henry III, earl Richard of Cornwall, the Norwegian king Haakon IV, a number of English bishops, and many others. Modern historians recognise Paris's biases. He often tended to glorify Holy Roman Emperor Frederick II and denigrate the pope, expressing strong criticism of centralised church authority and at times royal power. However, in his Historia Anglorum, Paris displays a highly negative view of Frederick, going as far as to describe him as a "tyrant" who "committed disgraceful crimes".
Мэтью Паристің қолжазбалары
Паристің көптеген қолжазбалары, оның "Хроникасынан" басқа, бірнеше мәтін қамтиды және көбінесе кең алғы сөздермен басталады, олардың ішінде толық беттік миниатюралар жиі кездеседі. Кейбіреулері толық сақталмаған, ал қазіргі кезде біріктірілген элементтер Париждің ниетімен біріктірілмеген болуы мүмкін. Басқаша көрсетілмесе, барлығы Париждің монастырына сыйға берілген (кейбір жазулардан олар оның меншігі деп есептелгенін көруге болады). Монастырь кітапханалары таратылу кезінде жойылды. Бұл қолжазбалар бағалы болғандықтан, кітап сүйер адамдар оларды жылдам жинап алды. Британ кітапханасындағы көптеген қолжазбалары Котон кітапханасынан алынған. "Хроника Мажора". Corpus Christi College, Cambridge, MSS 26 және 16, 362 × 244/248 мм. ff 141 + 281, 1240–1253 жылдары жазылған. Оның маңызды тарихи еңбегі (төменде қараңыз), бірақ басқаларына қарағанда беттері аз суреттелген. Бұл екі томда әлем жаратылғаннан бастап 1253 жылға дейінгі оқиғалар баяндалған. 1234 немесе 1235 жылға дейінгі мазмұны негізінен Роджер Вендовердің "Flores Historiarum" еңбегіне негізделген, қосымшалармен; одан кейін материал Париждің өзіне тиесілі және 1213 жылдан бастап оның қолымен жазылған. 100 шеттік сурет (25 + 75), фрагментті карталар мен маршрут, сондай-ақ Вильгельм I-нің толық беттік суреттері бар. MS 16 жақында барлық алғы сөздері бөлек тізілді. 1254 жылдан бастап 1259 жылы Париждің қайтыс болуына дейінгі "Хрониканың" жалғасы Британ кітапханасының төмендегі томындағы "Historia Anglorum" еңбегімен бірге сақталған. 1189–1250 жылдардағы материалдың суретсіз көшірмесі, Генрих III туралы оның өткір пікірлерінің көп бөлігі жұмсатылған немесе алынып тасталған, Париждің өзі бақылаған және қазір Британ кітапханасының Cotton MS Nero D V, fol. 162–393 ретінде сақталған. "Flores Historiarum". Chetham's Hospital and Library, Manchester, MS 6712. Тек 1241–1249 жылдар аралығындағы мәтіннің бөлігі Париждің қолымен жазылған, бірақ ол бүкіл мәтіннің авторы деп есептеледі, бұл "Хрониканың" Рединг және Саутворк жылнамаларынан алынған қосымшалармен қысқартылған нұсқасы. Мәтінге қосымша түзетулер бұл том Вестминстер аббаттығы үшін жасалғанын көрсетеді. Ол 1240 жылға дейінгі Париж мәтінінің басқа қолжазбасын көшіру арқылы сол жерде басталған. Кейін ол жаңарту үшін авторға жіберілді; Ричард Воган бұл 1251–1252 жылдары болды деп санайды. Суреттер Париж стиліне ұқсас, бірақ оны жасаған жоқ. Кейінгі қосымшалар жылнаманы 1327 жылға дейін жеткізді. "Historia Anglorum". Британ кітапханасы, Royal MS 14 C VII, fols. 8v–156v. 358 × 250 мм, барлығы 232 ff. Англия тарихы, 1250 жылы басталған және шамамен 1255 жылы аяқталған, 1070–1253 жылдарды қамтиды. Мәтін "Хрониканың" қысқартылған нұсқасы, сонымен қатар Вендовердің "Flores Historiarum" және Париждің "Хрониканың" бұрынғы редакцияланған нұсқасына сүйенеді. Оған 1254–1259 жылдарды қамтитын Париждің "Хроника Мажорасының" соңғы бөлігі (157–218 фолиолары) және Лондоннан Иерусалимге дейінгі маршрут, Англия патшаларының боялған суреттері бар алғы сөздер қосылған. Барлығы Париждің қолымен жазылған, 210–218 және 154v–156v фолиоларынан басқа, олар Париждің қайтыс болуы туралы жазбаны қосқан жазушының қолымен жазылған (f. 218v). "Хроника" Париждің өлім төсегіндегі портретімен аяқталады, оны өзі салған жоқ. 15 ғасырда бұл том Генрих IV-нің ұлы Глостер герцогы Хамфриге тиесілі болды, ол оған "Ceste livre est a moy Homffrey Duc de Gloucestre" деп жазған. Кейін ол Линкольн епискобының қолында болды, ол егер Сент-Олбанс монахтары кітаптың қарыз екенін дәлелдей алса, оны қайтарып беру керектігін жазды. Әйтпесе, ол Оксфордтың Нью-колледжіне мұра болып қалды. Кітапты 16 ғасырдағы Арундел графының сатып алғаны герцог Хамфридің жазуы толығымен дұрыс емес екенін көрсетеді, өйткені Нью-колледж оны жоюға тырыспаған болар. "Abbreviatio chronicorum" (немесе "Historia minor"), Британ кітапханасы Cotton MS Claudius D VI, fols. 5–100. 1067–1253 жылдарды қамтитын тағы бір қысқартылған тарих. Шамамен 1255 жылы басталған, Париж қайтыс болған кезде аяқталмаған. Англия патшаларының санжырасын көрсететін отырған отыз үш суретімен суреттелген. Сонымен қатар, ол Париждің Ұлыбританияның төрт картасының ең дамыған картасын қамтиды. "Chronica excerpta a magnis cronicis". Британ кітапханасы Cotton MS Vitellius A XX, folios 77r–108v. 1066–1246 жылдарды қамтиды. 1246–1259 жылдар аралығында жазылған. Әрине, Париж емес, бірақ оның бақылауымен жазылған, мәтіннің бір бөлігі оның қолымен жазылған. "Liber Additamentorum". Британ кітапханасы Cotton MS Nero D I, ff 202, карталар, суреттелген "Vitae duorum Offarum", "Gesta Abbatum" (Сент-Олбанстың алғашқы 23 абысының өмірі, әрқайсысының шағын портретімен), гербтер, сондай-ақ хаттар сияқты түпнұсқа құжаттардың көптеген көшірмелері бар. Оның белгілі піл суретінің түпнұсқасы осы томда сақталған, сондай-ақ Париж салған жоқ үлкен Христиан суреті де бар. Сент-Олбанның өмірі және т.б., мерзімі даулы (1230–1250), Trinity College, Dublin Library, Ms 177 (бұрынғы Ms E. I.40) 77 ff, 54 миниатюрасы бар, көбінесе жартылай беттік. 240 × 165 мм. Сент-Амфибалустың өмірі және Сент-Олбан аббаттығының тарихына қатысты әртүрлі басқа да еңбектер бар, олардың барлығы да суреттелген. Сент-Олбанның өмірі француз тілінде жазылған өлең, шамамен 1178 жылы Сент-Олбанның Уильям жазған латын тіліндегі өмірден бейімделген. Қолжазбада Париждің қолжазбалары әртүрлі аристократ әйелдеріне белгілі бір мерзімге берілгенін көрсететін жазбалар бар, сондай-ақ ол, әдетте, қолжазба тапсырыс берушілер мен оларды жасаған суретшілер арасында делдалдық қызмет атқарған, күнтізбелер мен иконография туралы кеңес берген. Король Эдуардтың өмірі 1230-жылдары немесе 40-жылдары, Кембридж университеті кітапханасы MS. Ee.3.59. Бұл осы еңбектің жалғыз сақталған көшірмесі, бірақ ол Лондоннан жасалған, шамамен сот суретшілері жасаған, Париж мәтіні мен суреттерінің кейінгі көшірмесі деп есептеледі. 1162 жылы Риеваульдің Элреді жазған Эдуардтың өміріне негізделген. Кенттерберидің Сент-Томасының өмірі, Британ кітапханасы, Loan MS 88 – Томас Бекеттің өмірінің француз тіліндегі тарихынан қалған төрт жапырақ ("Becket Leaves"), үлкен суреттермен. 1198 жылы Крауланд аббаттығында Элиас Евешам құрастырған латын тіліндегі "Quadrilogus" негізінде жазылған. Суреттерді Джанет Бэкхаус Париж салған деп санайды, бірақ Найджел Морган олай ойламайды. Воган бұрын Сент-Томас өмірінен және король Эдуард өмірінен алынған жапырақтардың әртүрлі өлшемде екенін және Париждің өзі емес басқа жазушылармен жазылғанын атап өткен, сондықтан олар Париж графьяға берген қолжазбаның бөлігі болуы мүмкін емес; бірақ "жазу стилі мен сурет салу стиліне қарай" олар Мэттью [Паристің] түпнұсқасының "өте жақын көшірмелері" екенін айтқан. Сент-Эдмундтың өмірі, Кенттербери архиепископы Эдуард Ричтің өмірінің француз тіліндегі тарихы, 1233–1240 жылдары. Париждің 1240 жылдардың соңында жазған латын тіліндегі өмірлік өлеңіне негізделген, ол Понтиньиде жасалған материалдар жинағына, Роберт Бэкон мен Чичестер епископы Ричард Уычтың мәлімдемелеріне және Париждің өзінің тарихынан алынған басқа материалдарға негізделген. Латын тіліндегі өмірдің 14 ғасырлық көшірмесі Британ кітапханасының Cotton MS Julius D VI, folios 123–156v-де сақталған. Өлең өмірінің бір көшірмесі Cotton MS Vitellius D VIII-де 1731 жылғы өртте жойылды; бірақ тағы бір көшірме 1900 жылдардың басында Уэлбек аббаттығында табылды және қазір Британ кітапханасында сақталған. Бернардус Сильвестристің "Liber Experimentarius" және басқа баянды трактаттар. Бодлиан кітапханасы, Оксфорд, Ms. Ashmole 304, 176 × 128 мм, ff72. Көптеген суреттер: авторлардың портреттері (көне гректердің көптегені – Сократ, Платон, Эвклид, Пифагор), құстар, геомантиялық мағынасы бар кестелер мен диаграммалар. Мәтіннің және суреттердің көптеген кейінгі көшірмелері сақталған. 1602 жылға дейінгі тарихы белгісіз. Джон Уоллингфордтың (кіші) әртүрлі жазбалары, Британ кітапханасы, MS Co...
Париж суретші ретінде
Париждің кейбір қолжазбаларында парақтың жоғарғы жартысын әшекейленген миниатюра алып жатыр, ал басқаларында олар "шекаралық" – әшекейсіз және парақтың төменгі ширегін (шамамен) алып жатыр. Түсті суреттер Парижге дейін қалыптасқан стиль болды және әсіресе 13 ғасырдың бірінші жартысында кең таралды. Олар толық боялған жарықтандырулардан әлдеқайда арзан және жылдам жасалды. Түсті суреттер немесе бояумен күшейтілген контурлық суреттер дәстүрі ерекше ағылшын ерекшелігі, 10 ғасырдың ортасындағы англосаксон өнерінен бастау алады және сол дәуірдегі ағылшын бенедиктиндік реформасымен байланысты. Бұл стильдің бір саласына күшті әсер еткен Каролингтердің Утрехт Псалтирі болды, ол шамамен 1000 жылдан 1640 жылға дейін Кентербериде сақталды. Ол 1020 жылдары Харли Псалтирінде, ал 12 ғасырдың ортасында Эдвин Псалтирінде көшірілді. Жақындағы зерттеулер, әсіресе Найджел Морганның еңбектері, Париждің сол дәуірдегі басқа суретшілерге тигізген әсері асыра бағаланғанын көрсетеді. Бұл, әдетте, оның туралы сол кезеңдегі көптеген аты-жөні белгісіз ағылшын жарықтандырушыларынан гөрі көбірек мәлімет белгілі болғандықтан. Көптеген қолжазбалар осы кезеңдегі лаик суретшілермен жасалған сияқты. Вильям де Брайль діни қызметкердің шашын қырқып, тонура киген күйде бейнеленген, бірақ ол үйленген, бұл оның төменгі рухтық шенде болғандығын көрсетеді. Париж жасаған қолжазбаларда ынтымақтастық белгілері шамалы, бірақ өнер тарихшылары Париждің қайтысынан кейін де сақталған Сент-Олбанс мектебін анықтады, ол оның ықпалында болды. Париждің стилі оның 1200 жылға жуық туындыларының әсерімен қалыптасқанын көрсетеді. Ол суреттерінде дөңгелектілікті сақтауда өте консервативті болды, көптеген замандастарының, әсіресе лондондық суретшілердің жұқа және бұрышты сызықтарын қабылдамай, ескірген. Оның композициялары өте тапқыр; жақсы байланыстары бар монах ретінде оның жағдайы оған жаңа композициялар жасауға көбірек сенімділік берген болуы мүмкін, ал лаик суретші дәстүрлі үлгілерді ұстануды қалайды. Бұл сол дәуірдегі өнерге толыққанды оқытудың жетіспеуін де көрсетеді. Оның түс таңдауы жасыл және көк түстерге баса назар аударады, ал парақтың жоғарғы жартысында суреттің орналасуы ерекше көзге түседі. Оның соңғы эскиздері Vitae duorum Offarum, BL MS Cotton Nero D I-де табылды.
Париж тарихшы ретінде
1235 жылдан бастап, Вендовер қаламын тастаған сәттен бастап, Париж алдыңғылары ұстанған жоспар бойынша тарихты жазуын жалғастырды. Ол көптеген ақпаратты маңызды тұлғалардың хаттарынан алды, оларды кейде кірістірді, бірақ одан да көпті оқиғалардың куәгерлерімен әңгімелесу арқылы білді. Оның ақпарат көздерінің ішінде Корнуолл графы Ричард және король Генрих III болды, олармен оның жақын қарым-қатынаста болғаны көрінеді. Король Париж тарих жазып жатқанын білді және оның мүмкіндігінше нақты болуын қалады. 1257 жылы Генрих Сент-Олбансқа бір апталық сапар барысында оны күндіз-түні өзімен бірге ұстап, «жақсы ниетпен және ынтамен қаламды басқарды», – дейді Париж. «Кроника Мажора» король саясатын осыншалықты жағымсыз бағалағаны таң қалдырады. Генри Ричардс Луард Париж өзінің еңбегін қазіргі түрінде оқылуына арнамаған деп болжайды. Автографтың көптеген бөліктерінің жанына offendiculum деген жазу қойылған, бұл жазушының өзіне төнген қауіпті түсінгенін көрсетеді. Екінші жағынан, Париждің тірі кезінде түзетілмеген көшірмелер жасалды. Оның «Англия тарихы» (шамамен 1253 жылы жазылған) атты еңбегін қысқарту кезінде оның наразылығын тудырған бөліктер алынып тасталған немесе жұмсатылған болса да, Париждің нағыз сезімдері жасырын болмауы керек. Оның ресми тарихшы болғаны туралы бұрынғы теорияға негіз жоқ. Табиғат зерттеушілері оның өз заманының ағылшын жануарларын қысқа болғанымен көрнекті сипаттағанын мақтапты, әсіресе 1254 жылы Англияға алғаш рет келген жалпы кроссбиллдің құнды сипаттамасын.
Париж картограф ретінде
Оның басқа карталарының ішінде ең ерекшесі – Лондоннан Римге дейінгі қажылық жолын көрнекті бейнелеген маршруттың (төрт нұсқасы) болды. Жолдағы қалалардың суреттері әр күндік саяхаттың соңын көрсететін, көрерменге бүкіл жолды комикс сияқты көзге елестетуге және оны ұстанғандай сезінуге мүмкіндік беретін еді – мұндай жетістік ортағасырлық әлемде бұрынғысыздай жаңалық болды.
Мэтью Паристің зерттеулері
Мэтью Паристің Джон де Селия (Уоллингфордтық Джон) және Роджер Вендовердің шығармаларымен байланысын Генри Луардтың Chronica Majora басылымында (7 том, Rolls сериясы, 1872–1881) зерттеуге болады, онда құнды алғы сөздер бар. Historia Anglorum sive historia minor (1067–1253) Фредерик Мэдден редакциялаған (3 том, Rolls сериясы, 1866–1869). Мэтью Паристі кейде Луард редакциялаған Flores historiarum (3 том, Rolls сериясы, 1890) авторы деп есептелетін Вестминстерлік Мэтьюмен шатастырады. Бұл түрлі қолдармен жинақталған еңбек – 1326 жылға дейінгі жалғасулары бар Мэтью Паристің басылымы. Ол Кентербери архиепископы болған Абингдондық Әулие Эдмундтың өмірін жазды. Ол сондай-ақ англо-нормандық "La Estoire de Seint Aedward le Rei" (Патша Әулие Эдвардтың тарихы) атты еңбегін жазды, ол әдемі безендірілген қолжазба түрінде сақталған, Кембридж, Кембридж университеті кітапханасы MS. Ee.3.59. Қолжазбаның жариялану тарихы әртүрлі. Бөлімдері Франсиск Мишельдің "Англо-норманд хроникаларында" жарияланды. Луардтың Rolls сериясы үшін жасаған басылымы қатты сынға ұшырады; оны К. Я. Уоллес Англо-норманд мәтін қоғамы үшін қайта өңдеді. Роксбург клубы үшін факсимилесін М. Р. Джеймс өңдеді, ал толық қолжазба цифрландырылып, оны онлайн көруге болады. Сент-Олбанс қыздар орта мектебіндегі Париж үйі оның құрметіне аталған.
Мэтью Пэристің ағылшын-иудей қауымына деген көзқарасы туралы
әсіресе 282–283 беттерде