Кіріспе

Калифорния штатындағы өзен, АҚШ.

Пит өзені – Калифорнияның солтүстік-шығысынан штаттың Орталық аңғарына құйылатын ірі өзен. Пит өзені Модок округінің Уорнер тауларындағы сирек қоныстанған жанартаулық жоталық аймағынан бастау алады және Редингтің солтүстік-шығысынан өтетін терең каньон арқылы Каскад жотасының оңтүстік жағымен ағып өтеді. Өзеннің аты осылай аталуына себеп, Пит Ривер тайпасының қазған жартылай жер астындағы тұрақты қысқы үйлері мен үлкен "моншалау үйлері", сондай-ақ өзенге су ішуге келген жануарларды аулау үшін жасаған шұңқыр тұзақтары болды. Өзеннің төменгі ағыны балық аулау, шырша балық аулау және рафтинг үшін танымал орын. Пит және Фолл өзендері қосылатын Фолл-Ривер Миллз төмендегі және Шаста тоғанындағы гидроэлектр станцияларында электр энергиясын өндіруге пайдаланылады. Сонымен қатар, суару және табиғатты қорғау мақсатында кеңінен қолданылады.

Курс

Пит өзені Калифорнияның солтүстік-шығыс бұрышында Модок, Лассен және Шаста округтерінде бірнеше салаларында басталады. 93 км (58 миль) Оңтүстік Форк Пит өзені, Батыс Доласы ағысы, Седар ағысының бастауы Уорнер тауларындағы Бак тауының оңтүстік-шығысында, Модок ұлттық орманның оңтүстік-шығыс бұрышында, Калифорния–Невада шекарасынан батысқа қарай 14 км (9 миль) жерде орналасқан. Оңтүстік саласы Джесс аңғарындағы бірнеше ағыстардың қосылуынан құралған, Мадлиннен солтүстік-шығысқа қарай 21 км (13 миль) жерде орналасқан. Ол батысқа қарай тар шатқал арқылы ағып, Лайкли қаласынан өтеді, содан кейін кең шабынды далалық аймақ арқылы солтүстікке қарай ағып, суы суару және су құстарын сақтау үшін кең каналдар жүйесі арқылы қолданылады. 48 км (30 миль) ұзындығындағы Солтүстік Форк, Линнвилл ағысы, Дэвис Крик қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 8 км (5 миль) жерде, Гуз көліне жақын басталады. Ол әдетте оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай ағып, Алтурас маңында Оңтүстік саласына солтүстіктен қосылады. Бірлескен өзен Модок округі арқылы батыстан оңтүстік-батысқа қарай ирекпен ағып, Канбиден өтеді және Модок ұлттық орман арқылы, тары Stonecoal аңғары шатқалынан өтеді. Ол оңтүстікке бұрылып, Лоукоуттан өтіп, Солтүстік Лассен округіне, Биберден өтіп, Биг Вэллидің мал шаруашылығы аймағына шығады. Кіші аңғардың солтүстігінде ол Солтүстік-Шығыс Шаста округіне және Шаста ұлттық орманына құяды. Содан кейін өзен Фолл-Ривер аңғарына жетеді, онда оған АҚШ-тағы ең үлкен тұщы су бұлақтарының бірінен тамақтанатын Фолл-Ривер қосылады. Фолл-Ривер-Миллз қаласынан өткеннен кейін өзен Пит-Ривер-Фоллздан төмен түсіп, содан кейін Оңтүстік Каскад жотасы арқылы өтетін ұзын, ирек тәрізді шатқалдың басына кіреді. Содан кейін ол оңтүстікке бұрылып, Реддингтен шамамен 24 км (15 миль) солтүстікке қарай Шаста көлінің су қоймасының шығыс тармағы ретінде Сакраменто өзеніне қосылады. Потем өзені Потем шарлауында өзенге қосылады. Екі ірі саласы, Сквау-Крик және Макклауд өзені, көлдегі құдыққа солтүстіктен қосылады. Өзеннің төменгі 48 км (30 миль) бөлігі Шаста көлінің бес тармағының ең ұзын бөлігін құрайды, ол Сакраментодағы Шаста бөгетімен құралған, бастапқы ағысынан төмен. Пит өзені жүйесінің ең төменгі бөлігі (Шаста көлінің бөлігі) қыста көп жауын алады, бұл негізінен қараша мен сәуір аралығында өзен ағысына ықпал етеді. Дегенмен, жазғы төменгі су ағыны сирек төмендейді. 1900 жылдардың басында суару жобалары бойынша зерттеулер жүргізген АҚШ-тың Суды қайта өңдеу қызметі (қазіргі Суды қайта өңдеу бюросы) Фолл-Риверді азықтандыратын бұлақтардың жыл бойы шамамен 500 мың тонна су ағынына ықпал ететінін атап өтті. Бұл судың көп бөлігі Ажумави лава көздері мемлекеттік саябағының батысында, Фолл-Ривер Миллден бірнеше шақырым жоғары "Мың бұлақ" деп аталатын жерде көтеріледі. Лассен шыңы аймағынан ағып жатқан Хат Крик пен Берни Крик бұлақтары Пит өзенін одан әрі қамтамасыз етті. Пит өзенінің бассейніндегі су қоймалары сақталғанға дейін болуы мүмкін және су айдынының саңылаулы жанартаулық тау жыныстары мен топырақтары арқылы сіңіп жатқан қысқы жауын-шашынмен үнемі толықтырылады. Су әдетте төменгі биіктікте пайда болады, онда жер бетіндегі қабаттар қатты метаморфты және шөгінді жыныстармен кездеседі. АҚШ Геологиялық зерттеу (USGS) Пит өзенінде Монтгомери сағасында, 7-ші шұңқыр бөгеті астында және Шаста көлінің үстінде ағыс өлшегішін жүргізеді. Бұл өлшегіш жалпы су айдынының 70 пайызын құрайтын , немесе ауданынан ағысын өлшейді. 1966 және 2012 жылдар аралығындағы орташа ағындылық мөлшері , ең көп мөлшері 1970 жылы 24 қаңтарда, қатты жауын-шашыннан кейін тіркелген. 1975 жылдың 12 шілдесінде 7-ші шұңқырдағы электр стансасында құрылыс жұмыстары жүргізілгендіктен, ауаның аз мөлшерде ағыны қысқа болды. 1966 жылдың 5-12 қыркүйегінде ең аз 7 күндік ағыны болды.

Плотиналар

Пит өзенінің төменгі ағысы Калифорнияның ең маңызды гидроэлектрлік өзендерінің бірі, оның тұрақты көпжылдық ағысы үшін ғана емес, сонымен қатар тік құлауы үшін: Фолл Ривер Миллс пен Шаста көлі арасындағы 80 шақырым (50 миль) аралығында Пит шамамен 671 метр (2200 фут) төмендейді, немесе шақырымға 13 метр (44 фут) градиент, бұл оның өлшеміне сай өзен үшін өте маңызды. Қуат ағыны сенімді болғандықтан, Калифорниядағы басқа ірі гидроэлектрлік схемалардан айырмашылығы, электр энергиясын өндіру үшін шығарындыларды реттеу үшін үлкен су қоймалары қажет емес. Өзен мен оның салаларындағы электр станцияларының жиынтық қуаты шамамен 770 мегаваттты құрайды. 2004 жылы негізгі электр станцияларының жылдық өндірісі шамамен 2,64 миллиард кВт·сағат болды. Сонымен қатар, салалардағы электр стансаларын қосқанда, бұл жалпы 3,67 миллиард кВт·сағатты құрайды, немесе Калифорнияның жалпы гидроэнергетикалық энергиясының шамамен 13 пайызы. Пит өзеніндегі алғашқы бөгет – Пит 3 бөгеті, ол Бёрнидің жанында, Фолл-Ривер-Миллзден 24 шақырым (15 миль) төмен қарай Бритон көлін құрайды. Су 4877 метр (16000 фут) туннель арқылы Pit 4 бөгетімен құрылған Pit 4 су қоймасының жоғарғы жағында орналасқан Pit 3 электр стансасына ауыстырылады. Pit 4 – бұл Pit 5 су қоймасындағы Pit 4 электр стансасына дейін суды туннель арқылы тартуға арналған әлдеқайда кіші бұрылыс бөгеті. Pit 4 сияқты, Pit 5 да аз мөлшерде суды бұрып әкететін бөгет. Мұнда су бұрылыссыз реттейтін су қоймасына (Туннельдік су қоймасына) бағытталады, содан кейін "Биг Бенд" деп аталатын Пит өзенінің ағысын айналып өтіп, "Биг Бенд" қаласына дейін, Pit 5 электр стансасын қоректендіру үшін. Бұл бөгеттер мен электр станциялары "Pit 3, 4 және 5 жобасы" ретінде Федералды энергияны реттеу комиссиясы бойынша лицензияланған және оларды Тынық мұхиты газ және электр компаниясы (PG&E) басқарады. Pit 5 электр стансасының астында екі үлкен бетон аркасы бар гравитациялық бөгеттер, Pit 6 және Pit 7 орналасқан. Бұл бөгеттер суды ұзын туннельдер арқылы басқа жаққа бұрудың орнына, суды тікелей су түбінен шығарып, электр қуатын өндіреді. Біріктірілген су қоймалары Пит өзенінің 16 шақырымын (10 миль) су басып жатыр. Бұл екі бөгеттің ағыны Пит өзенінің саласы Макклауд өзенінен ауыстырылып толықтырылады. Макклауд өзенінен су Шэста тауынан оңтүстікке қарай 32 шақырым (20 миль) жерде орналасқан Макклауд көліне қарай бұрылады, содан кейін тағы бір туннель арқылы Джеймс Б. Блэк электр стансасына, ол Pit 6 су қоймасының жоғарғы шетіндегі Пит өзеніне құяды. Бұл нысандар McCloud Pit гидроэлектрлік жобасы деп аталады және оларды PG&E басқарады. Пит өзенінің ең төменгі 48 шақырымын (30 миль) Шаста көлі су басып жатыр, оны Шаста бөгеті Сакраменто өзенінде бұрын Пит пен Сакраменто өзендерінің қосылған жерінен 5 шақырым (3 миль) төмен түзеді. 1945 жылы аяқталған Шаста – АҚШ-тың қайта қалпына келтіру бюросының Орталық аңғар жобасының негізгі бөлігі, Орталық аңғардағы суарудың негізгі көзі. Көл сонымен қатар Пит өзенінің екі саласы – Макклауд өзені мен Сквау сағасының бөліктерін су басып жатыр. Сонымен қатар, Пит өзенінің салаларында, мысалы, Фолл Ривер мен Хат-Крик сияқты бірнеше гидроэлектрлік жобалар бар. 1920 жылдардың басында Red River Lumber Co. компаниясы салған Hat Creek су электр стансасының төменгі жағында орналасқан екі электр стансасынан тұратын Hat Creek су электр стансасы Ұлттық тарихи орындар тізілімінде тізімге енгізілуге жарамды деп саналады. 1945 жылы Хэт-Крик нысандарын PG&E сатып алды. 20-шы ғасырдың аяғы мен 21-ші ғасырдың басында қабылданған экологиялық ережелерге дейін Пит өзенінің жазғы ағынының 95 пайызы бұрылыстармен өткізілді, нәтижесінде Фолл-Ривер-Миллс пен Биг-Бенд арасындағы едәуір жерлер сусыздалды. PG&E-ге өзендегі негізгі ағынды үнемі ұстап тұру қажет, бұл гидроэлектр энергиясын өндіруді азайтуға әкелді, бірақ бұл шұңқырдың осы бөліктеріндегі жануарлар дүниесінің мекен-жайын және балық аулауды жақсартты.

Америка тумасы

Пит өзені тарихи Ачомави аумағында орналасқан, олар Биг-Бендтен Гус-Лейкке дейін созылған аймақта мекен еткен. Бұл өңірде адам қоныстануы 12 500 жылға дейін сона алады. Ачомави (тоғыз ерекше рудан тұратын) Пит өзені аймағында 28 ауылға ие болған және көршілес Ацугеви халқымен бірге Палайнихан тілінде сөйлейтіндер саналады. Ацугеви халқы Пит өзенінің оңтүстік салаларында, мысалы, Берни және Хат-Крикс, сондай-ақ Дикси аңғарында тұрған. Пит өзенінің жоғары шөлді суайдырының шектеулі ресурстарына байланысты, көптеген жергілікті тұрғындар өзенге жақын жерде өмір сүрген және негізінен аң аулау мен балық аулау арқылы күнкөріс жасаған. Ачомави жазда тулемен жабылған конус тәрізді шатырлардан тұратын аң аулау лагерьлері арасында көшіп-қонып жүрген, ал қыста үлкен ағаштан жасалған, жерге қазылған үйлерде тұрған. Пит өзенінің аты Ачомави халқының өзен суын ішетін жануарларды ұстау үшін қазған тұзақтарынан шыққан. Ачомави атауы Палайнихан тілінен келген, «өзен халқы» деген мағынаны білдіреді. Ачомави аумағы солтүстікте Кламат және Модок, солтүстік-батыста Шаста, батыста Винтун (Төменгі Пит және Макклауд өзендерінің аңғарларында), оңтүстік-батыста Яна, оңтүстікте Майду және шығыста Пайютпен шектесетін. Көптеген жергілікті тайпалар ежелгі заманнан бері әлеуметтік және шекаралық дауларға ұшыраған; Ачомави мен Ацугеви тарихи түрде Кламат пен Модок шабуылдарына ұшыраған, олар тұтқындарды Орегон штатындағы Даллс қаласына алып барып, Колумбия өзеніндегі ірі түпкілікті американдық сауда орталығында құл ретінде сатқан – бұл қаладан 300 мильнен (483 км) артық қашықтықта орналасқан. Алайда, 1850 жылдары Ачомави мен Модок арасындағы шиеленіс күшейіп, жиырма жылдан астам созылған қарулы қақтығыстарға әкелді. Екі тараптың басшылары бітімге келуге бірнеше рет тырысқанына қарамастан, «әр жолы бітім шарттары басшылар бақылай алмайтын жауапсыз жастар тарапынан бұзылып кетті». Ачомавидің бұрынғы жауы – Модоктар мен Кламаттар 1873 жылы Модок соғысының аяқталуымен аймақтан қуылды. Осы оқиға Пит өзені аңғарының кең ауқымды ақтар қоныстануына жол ашқан деп есептеледі.

Суландыру және электр энергиясы

Құрғақ климат, нашар топырақ және Пит өзені бассейнінің, жалпы солтүстік-шығыс Калифорнияның таулы-бедерлі жер бедері осы аймақтың мекендеуі мен дамуын қиын етті. Кең маусымдық шөптезімдердің арқасында мал шаруашылығы басты экономикалық қызметке айналды, сонымен қатар кен өндіру және орман шаруашылығы да дамыды. Пит өзенінің төменгі ағысында су көп болғанымен, батыс суайдыны ауыл шаруашылығы үшін тым таулы. Ал суайдынының құрғақ шығыс бөлігінде терең аллювиалды топырақтары бар бірнеше жазық өзен аңғарлары орналасқан. 20 ғасырдың басында суаруды қолдау үшін осы аймақтағы салаларға 63-ке жуық суқойма салынды. Осы даулардың бір бөлігі 1930 жылдары сот арқылы шешілді, ал қазір су бөлуді Калифорния Су ресурстары департаменті басқарады. Пит өзені жүйесінің су электр станцияларын дамыту да ерте басталды. Алғашқы ірі су электр жобаларының бірі – 1920 жылы салынған және 1921 жылы алғашқы қуатты өндірген Хэт-Крик жобасы. Содан кейін Фолл-Ривер де дамытылды, 1922 жылы электр станциясы іске қосылды. Пит 3 бөгеті (Бритон көлі) 1925 жылы аяқталды және оның электр станциясы 1925 жылдың 18 шілдесінде жұмыс істеуге кірісті. 1940-1950 жылдар аралығында 4-ші және 5-ші бөгеттер салынды. Төменгі Пит өзені 1960 жылдары бөгеттелді, нәтижесінде 6-шы және 7-ші суқоймалар құрылды. Осы кезеңде Пит өзеніндегі электр станциялары арқылы су ағынын арттыру үшін Маклауд өзенінен де су бұрылды. Pit 2 электр станциясы жоспарланған, бірақ салынбады: топографиялық карталардағы қателік салдарынан, электр станциясы орналастырылатын Фолл-Ривер мен Бритон көлі арасындағы биіктік айырмасы экономикалық тұрғыдан тиімді қуат өндіру үшін жеткіліксіз болды.

Демалыс

Пит өзені – Калифорнияның солтүстігіндегі белгілі форель ағысы және балық аулауға танымал орын. Өзен жылдам, терең суы, сырғақты төсегі және нашар көрінуімен әйгілі, сондықтан одан өту қиын және қауіпті саналады. Ағын жыл бойы тұрақты, бірақ дауылдардан кейін өзенді табиғи бұлақтармен және көптеген гидроэлектр стансаларының реттелуімен байланысты өзгереді. 2011 жылы PG&E компаниясының өзендегі бірнеше гидроэлектр қондырғыларының лицензиясын жаңартқаннан кейін балық аулау жақсарды. Бұл компанияны 3, 4 және 5-ші бөгеттерден төменгі, бұрын құрғатылған өзен участаларындағы су ағынын арттыруға және осы участалардағы балық популяциясының денсаулығын қадағалауға міндеттеді. Пит өзенінің төменгі ағысы – «Көк лента» балық шаруашылығы ретінде танылады. Өзен сонымен қатар әдемі көрікті орын және жаяу серуендеуге танымал, әсіресе шарлауықтар мен аққабақ бүркіттерді көруге ниеттенгендер үшін. Ең әдемі орындардың бірі – Потем шарлауығы.