Кіріспе
Гиндуизмдегі мокшаға (азаттыққа) жететін үш классикалық жолдың бірі. Джняна йога, сондай-ақ джняна марга (джняна марга) деп те аталады. Бұл – индуизмдегі мокшаға жететін үш классикалық жолдың (маргалардың) бірі, бұл жол "білім жолы" немесе "өзіндік тану жолы" деп белгіленеді. Қалған екеуі – карма йога (әрекет жолы, карма марга) және бхакти йога (жеке құдайға деген сүйіспеншілік пен адалдық жолы, бхакти марга). Қазіргі заманғы индуистік мәтіндерді түсіндіру нәтижесінде раджа йога және крия йога сияқты жүйелер, техникалар мен формулалар пайда болды. Джняна йога – рухани практика, ол "Мен кіммін, мен немін?" және басқа да сұрақтар арқылы білімді іздейді. Джняна марга идеялары ежелгі және орта ғасырлардағы индуистік кітаптарында, сондай-ақ Упанишадтар мен Бхагавад Гита сияқты мәтіндерде талқыланады.
Jnana yoga , also known as the jnana marga (jñāna mārga), is one of the three classical paths (margas) for moksha (liberation) in Hinduism, which emphasizes the "path of knowledge", also known as the "path of self realization". The other two are karma yoga (path of action, karma mārga) and bhakti yoga (path of loving devotion to a personal god, bhakti mārga). Modern interpretations of Hindu texts have yielded systems, techniques and formulations such as raja yoga and kriya yoga. The jñāna yoga is a spiritual practice that pursues knowledge with questions such as "who am I, what am I" among others. The jñāna mārga ideas are discussed in ancient and medieval era Hindu scriptures and texts such as the Upanishads and the Bhagavad Gita.
Этимология
Джанна, кейде гиан деп транскрипцияланады, санскрит тілінде "білім" деген мағынаны білдіреді. Jñā түбірі ағылшын тіліндегі "know" сөзімен, сондай-ақ грек тіліндегі γνώ (gnosis) сөзімен туыс. Оның антонімі – "аджняна" – "білімсіздік".
Анықтама
Джнана – уақыт өте келе дұрыс және шынайы болатын кез келген танымдық құбылысты білдіретін білім. Ол әсіресе, өзінің нысанының толық тәжірибесінен ажырамас білімді, атап айтқанда, шындық (теистік емес мектептерде) немесе жоғары мән (теистік мектептерде) туралы білдіреді. Индуизмде бұл – өмірде (живанмукти) немесе өлімнен кейін (видехамукти) мокша, яғни рухани азаттыққа жетелейтін білім. Бимал Матилалдың сөзіне сәйкес, Адвайта Ведантадағы джнана-йога оның мағынасының бірінші және екінші деңгейлерін білдіреді, яғни абсолютті мағынада – «өзіне-жанасыру, сезіну», ал салыстырмалы мағынада – «ақыл-оймен түсіну». Джонс пен Райанның пікірінше, джнана йога контекстінде джнананы «түсіну немесе гнозис» ретінде қарастыру оңтайлы, бұл – өзі мен соңғы шындық, яғни индуизмдегі Брахманның бірлігін білуге жетелейтін «оқу жолы». Бұл түсінік ежелгі Упанишадтар мен Бхагавад-гитада кездеседі. Джнана-йога – джнанаға қол жеткізу жолы. Бұл индуистік философиядағы үш классикалық йога түрінің бірі, ал қалған екеуі – карма-йога және бхакти-йога. Заманауи жіктемелерде классикалық йога, Раджа-йога деп аталады, және ол Свами Вивекананда енгізген толықтыру ретінде төртінші түрге жатқызылады. Бостандыққа жетудің үш жолының ең ежелгілері – джнана марга және карма марга, олардың тамыры Веда дәуіріне дейін барады. Барлық үш жол да кез келген ізденушіге қол жетімді, олар бейімділіктеріне, қабілеттеріне және жеке талғамдарына сәйкес таңдалады, сонымен қатар көптеген индуистер олардың барлық үш элементін әртүрлі деңгейде қолданады. Классикалық йога дхьяна (медитация) практикасын баса назар аударады, және бұл индуизмдегі барлық үш классикалық жолдың, соның ішінде джнана-йоганың құрамына кіреді. Білім жолы философиялық ойларға бейім адамдарға арналған, ол оқу мен медитацияны қажет етеді. Джнана-йога өз жақтастарына өзі туралы үшінші тұлғада ойлауға және сөйлеуге шақырады, бұл – эгодан алыстату және мәңгілік жанын (атманды) денемен байланысты (майя) жағдайдан ажыратудың тәсілі.
Упанишадтар
Упанишадтарда джнана-йога жеке жаның (атман) және жоғары жаның (брахман) бірлігін тануға бағытталған. Бұл үйретімдер ерте Упанишадтарда кездеседі. Упанишадтардағы үйретімдер теистік емес монизмнен бастап теистік дуализмге дейін түрліше түсіндірілген. Роберт Розердің сөзіне сәйкес, индуизмдегі джнана-йоганың қағидалары шамамен б.з.д. 500 жылға дейін жүйеленген, бұл Карма-йога мен Бхакти-йогадан ертерек.
Бхагавад-гита
"Бхагавад-гитада" джнана-йога "буддхи-йога" деп те аталады, оның мақсаты – өзін-өзі тану. Мәтінде джнана марга ең қиын, баяу және оны ұнататындар үшін шатастыратын жол деп есептеледі, себебі ол "бейнесіз шындықпен", авяктамен айналысады. Бұл жолды көбінесе зиялылыққа бейім адамдар таңдайды. "Бхагавад-гитаның" 4-тарауы джнана-йоганы толық ашуға арналған, ал 7- және 16-тараулары оның теологиялық және құндылықтық аспектілерін талқылайды. Кришна джнананың ең таза нәрсе екенін және оның адамның Атманын тану екенін айтады.
Дәстүрлер
Адвайта философы Ади Шанкара «абсолютті білім» (Брахман) үшін джнана йогаға ең басты мән берді, ал Вишиштадвайта комментаторы Рамануджа білімді тек құлшылықтың шарты деп санады.
Шаивизм
Шейвизмнің теистік және монистикалық ағымдары жньана-йога идеяларын, сондай-ақ карма-йогамен байланысты идеяларды қамтиды, ал Саива-Сиддханта болса бхакти-йогаға қатысты идеяларды қамтиды. Шейвизм дәстүрлері жньана-йоганы тәжірибелеу үшін бас тартуды міндетті деп санамайды, аскетикалық йогалық өмір салтын қалауға байланысты қалдырады. Адвайта Ведантаға ұқсас сравана, манана және нидидхиасана әдістемесі Шейвизмнің әртүрлі дәстүрлерінде де кездеседі. Дегенмен, ништа немесе самадхи кейде Шайва әдістемесіне қосылады. Шейвизмнің медитациялық аспектілері Жоғарғы Шындықтың (Шиваның) ниргуна формасына бағытталған. Алайда, Вайшнавизмде де бағышталған адамның өзі таңдаған ең жоғарғы құдайға деген сүйіспеншілікпен берілгендігін көрсететін бхакти-йога тұжырымдары сагуна формасында, үнсіз медитациялық және музыкалық экспрессивтік стильдерде кездеседі.
Шактизм
Шактизмнің Куларнава Тантра сияқты қасиетті әйелдер туралы әдебиеттері азаттыққа жетуде джнана марганың маңыздылығын атап көрсетеді. Ол джнананың екі түрін ажыратады: біреуін Агам мәтіндерінен келген білім деп, ал екіншісін вивека (ішкі түсінік) деп атайды. Шактизм әдебиеті екеуі де Брахманды тануға алып келеді, бірақ біріншісі дыбыс түрінде (шабдабрахман) болады, ал ішкі түсінік – жоғары шындық (парабрахман). Сита Упанишад сияқты кейбір Шакта мәтіндері бостандыққа жету жолы ретінде іс-қимыл және білімнің йогасын біріктіреді. Шактизмнің классикалық мәтіні – Деви Гита, 4-тарауын джнана-йогаға арнап, джнана-йогтың жеке жаны мен жоғары жаны арасында ешқандай айырмашылық жоқ екенін түсінетінін және сезінетінін айтады. Джнана-йога туралы әңгіме Деви Гитаның келесі тарауларында жалғаса береді.