Кіріспе

1977 жылғы Панама каналын АҚШ-тан Панамаға 1999 жылдан кейін беру туралы келісімдер Торрихос-Картер келісімдері (lang es) – АҚШ және Панаманың Вашингтонда 1977 жылдың 7 қыркүйегінде қол қойған екі келісім, олар 1903 жылғы Хай-Бунау Варилла келісімін жойды. Келісімдер Панаманың 1999 жылдан кейін Панама каналын басқару құқығына ие болатынын және АҚШ-тың 1903 жылдан бері каналды бақылауын аяқтайтынын қамтамасыз етті. Келісімдерге қол қойған екі тұлғаның құрметіне ат қойылған: АҚШ президенті Джимми Картер және Панама Ұлттық гвардиясының қолбасшысы генерал Омар Торрихос. Алғашқы келісім ресми түрде Панама каналының мәңгілік бейтараптығы және жұмыс істеуі туралы келісім (lang es) деп аталады және көбінесе «Бейтараптық келісімі» деп танылады. Осы келісімге сәйкес, АҚШ барлық елдердің кемелеріне каналдың үздіксіз бейтарап қызмет көрсетуіне бөгет жасайтын кез келген қауіптен қорғау құқығын сақтап қалды. Екінші келісім Панама каналы туралы келісім (Tratado del Canal de Panamá) деп аталады және 1999 жылдың 31 желтоқсанында сағат 12:00-ден бастап Панама канал операцияларын толық бақылауға алатынын және оның қорғауын негізгі жауапкершілікке алатынын қарастырады.

Тарих

Панаманың алғашқы Хай-Бунау Варилла шартын қайта келісу жөніндегі күш-жігері 1903 жылдың қараша айында, Панама Колумбиядан тәуелсіздік алғаннан кейін бірнеше апта өткен соң қол қойылғаннан бері жалғасып келеді. Дегенмен, Суэц дағдарысынан кейін шартты қайта келісу немесе жою жөніндегі белсенділік күрт өсті, ал 1964 жылғы оқиғалар АҚШ пен Панама арасындағы қарым-қатынастың толыққанды үзілуіне әкелді. Сол жылдың 9 қаңтарында Панама студенттері 1963 жылғы келісімге сәйкес, екі ел арасындағы шиеленісті азайту мақсатында америкалық тудың қасында Панама туын көтеру үшін канал аймағына кірді. Панамалықтар оқиғаны бақылап тұрғанда, американдық мектеп қызметкерлері, студенттер және олардың ата-аналары Панама туын көтерген студенттерді ұнатпай, мазақтағаннан кейін наразылық көтеріліске ұласты. Қырқысу кезінде Панама туы жыртылып кетті. Содан кейін кең ауқымды тәртіпсіздіктер орын алып, 20-дан астам панамалық қаза тапты және шамамен 500 адам жарақат алды. Қаза тапқандардың көп бөлігі канал аймағының мүлігін, соның ішінде канал аймағының қызметкерлерінің жеке үйлерін қорғау үшін шақырылған АҚШ әскерлерінің атысынан көз жұмды. 9 қаңтар Панамада Ұлттық мереке – Шейіттер күні ретінде аталады. Келесі күні, 10 қаңтарда Панама АҚШ-пен дипломатиялық қатынастарды үзіп, 19 қаңтарда Панама президенті Роберто Киари АҚШ жаңа шарт бойынша келіссөздерді бастауға келіспесе, Панама АҚШ-пен дипломатиялық байланысты қалпына келтірмейтінін мәлімдеді. Бұл бағыттағы алғашқы қадамдар көп ұзамай, 1964 жылдың 3 сәуірінде екі ел де дипломатиялық қатынастарды дереу қалпына келтіруге келісіп, АҚШ екі ел арасындағы қақтығыстың себептерін жою үшін процедураларды қабылдауға келіскенде жасалды. Бірнеше аптадан кейін президент Линдон Джонсонның арнайы өкілі Роберт Б. Андерсон болашақ келіссөздерге жол ашу үшін Панамаға ұшып барды. Келесі жылдары жүргізілген келіссөздер 1967 жылы шартқа әкелді, бірақ Панама оны ратификацияламады. Бұл шарттар сәтсіз аяқталғаннан кейін, 1968 жылы әскери төңкерістен кейін Панамада үкімет өзгерді. 1967 жылғы шартты түпкілікті қабылдамау туралы шешім қабылдаған Омар Торрихос басшылығымен жаңа үкімет нығая түсті. Никсон әкімшілігімен келіссөздердің алға жылжуының болмауына жауап ретінде Торрихос үкіметі 1973 жылдың наурыз айында Панама қаласында Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің сессиясын өткізді, онда ол өзінің ісіне айтарлықтай халықаралық қолдау тапты. Дипломатиялық дағдарыс Генри Киссинджердің назарын аударды және 1974 жылғы Такки Киссинджер келісімін жасауға серпін берді, бұл келіссөздердің алға басуы үшін маңызды негіз болды. "Осы жұмыс 1972 жылдың соңында басталды, бұл Картердің сыртқы саясаттың жаңа стиліне және Латын Америкасымен қарым-қатынастың жақсаруына арналған су айрығы ретінде шешуге үміттенген көрнекті мәселені Панамаға айналдырды". Картер әкімшілігі каналға жоғары басымдық берді, ол ауысу кезеңінен басталды. Бұл мәселені Елші Сол Линовиц басқарған көк ленталы комиссия анықтады. Бұл комиссиямен байланысты бірнеше адам Картер әкімшілігінің Латын Америкасы саясатында маңызды рөл атқарды, соның ішінде Линовицтің өзі және ҰҚҚ аға директоры Роберт А. Пастор. Келіссөздер 1977 жылдың 15 ақпанында қайта басталды және сол жылдың 10 тамызына дейін аяқталды. Американдық тараптан келіссөз жүргізушілер Эллсворт Бункер мен Сол Линовиц болды, ал Панама тарапынан келіссөздерді Ромуло Эскобар Бетанкорт басқарды. Сенатор Деннис ДеКончини Панама каналы туралы келісімге маңызды түзету енгізді, ол Сенаттың Панамаға каналдың бақылауын беруге келісімге келуіне мүмкіндік берді. Келісімдер бойынша соңғы келісімге қол жеткізілгенге дейін бірнеше күн бұрын президент Джимми Картер Конгресстің барлық мүшелеріне келіссөздердің жай-күйі туралы хабарлап, оларды мұқият зерделеуге мүмкіндік болғанға дейін келісім туралы шешімді қабылдамауды сұрап, жеделхат жіберді. Сенатор Стром Турмонд Картердің өтінішіне жауап ретінде сол күні кешке арнадағы сөзінде: "Канал біздікі, біз оны сатып алдық және төледік, және біз оны сақтауымыз керек" деді.

Ратификациялау

Екі келісім де кейіннен 1977 жылғы 23 қазанда Панамада өткен референдумда 67,4% дауыспен ратификацияланды. Келісімдерді халық арасында кеңінен талқылауға мүмкіндік беру үшін және АҚШ-та келісімге қарсылар Панама демократиялық жолмен ратификациялай алмайды деген талаптарына жауап ретінде, дауыс беруден бірнеше апта бұрын баспасөз және саяси партияларға қойылған шектеулер алынып тасталды. Дауыс беру күні Панаманың сайлауға құқылы сайлаушыларының 96% дауыс берді, бұл Панама тарихындағы ең жоғары сайлауға қатысу көрсеткіші. Бейтараптық туралы келісім сайлаушылардың, әсіресе саяси оңшылдардың арасында үлкен алаңдаушылық тудырды және келісімдерге одан да көп халықтық қолдау жинамауының бір себебі болды. АҚШ Сенаты 1978 жылғы 16 наурызда бірінші келісімді, ал 18 сәуірде екінші келісімді 68-32 есебімен ратификациялауға келісім берді. Екі дауыс беруде де 52 демократ және 16 республикашыл ратификациялауға келісім беруге қолдау көрсетті, ал 10 демократ және 22 республикашыл қарсы дауыс берді.

Сын

Келісімдер АҚШ-та, әсіресе Рональд Рейган, Стром Турмонд және Джесси Хелмс басқаратын консерваторлар арасында қызу пікірталас тудырды, олар оларды стратегиялық американдық активті жауынгерлік үкімет деп сипаттаған тарапқа беріп қойғандық деп қарады. Шабуылды көптеген ұйымдар ұйымдастырды, оның ішінде Америка консервативтік одағы, Консервативтік кокус, Емін-еркін Конгресс сақтау комитеті, Республика азаматтары, Америка қауіпсіздігі кеңесі қоры, Жастар республикашылары, Ұлттық консервативтік саяси әрекет комитеті, Ұлттық қорғаныс кеңесі, Бостандық үшін жас американдықтар, Америкааралық қауіпсіздік кеңесі және Кампус республикалық әрекет ұйымы. Канал активтерін түпкілікті беруге дейін (және кейін) Картер-Торрихос келісімдерін күшсіз деп жариялауға бағытталған әрекеттер жасалды, мысалы, Хелен Ченовет Хейдж ұсынған 77-ші бірлескен қаулы (HJR 77). HJR 77-ні қолдау Техас Республикалық партиясының 2000 жылғы бағдарламасының бір бөлігі болды, бірақ 2004 жылғы бағдарламада орын алмады.

Қолдау

Келісімдерге қолдау түрлі тараптардан келді, оның ішінде Біріккен штабтардың басшылары мен Конгресс мүшелері, мысалы Эрнест Холлингс, Хьюберт Хамфри және ең бастысы Говард Бейкер мен Роберт Бёрд. Басқа қолдаушылардың арасында адмирал Элмо Цумвальт және генерал Максвелл Тейлор; Омар Торрихоспен достығы бар Джон Уэйн, AFL CIO президенті Джордж Мини, мемлекет қайраткерлері Аверелл Харриман, Дин Раск, Джордж Болл, Генри Кэбот Лодж және Джон Шерман Купер, сондай-ақ бұрынғы бірінші ханым Леди Бёрд Джонсон болды. Президент Форд пен Генри Киссинджер сияқты орташа консерваторлар да келісімді қолдап, жария мәлімдеме жасады. Келісімдерді ілгерілету үшін ұйымдастырылған күш-жігерді Американың Канал келісімдері жөніндегі комитеті мен «Жаңа бағыттар» қозғалысы жүзеге асырды.

Іске асыру

Келісімде каналды беру кестесі белгіленді, осы арқылы канал аймағындағы барлық жерлер мен ғимараттар Панамаға толыққанды берілді. Осы келісімнің ең тікелей салдары ретінде 1 қазан 1979 жылы Канал аймағы құрылымдық бірлік ретінде тоқтатылды. Келісімнің соңғы кезеңі 1999 жылдың 31 желтоқсанында аяқталды. Осы күні АҚШ Панама каналын және оның аймағындағы барлық аумақтарды басқарудан босатыды. Келісімдердің нәтижесінде 2000 жылға қарай шамамен 2000 мыңға жуық нысан, оның ішінде әскери объектілер, қоймалар, мектептер және жеке тұрғын үйлер Панамаға берілді. 1993 жылы Панама үкіметі қайтарылған мүлікті басқару және күту үшін уақытша агенттік (Autoridad de la Región Interoceánica немесе "Interoceanic Region Authority", көбінесе ARI деп аталады) құрды. Келісім күшіне енген күні бұрынғы Канал аймағындағы жерлердің көп бөлігі Панамаға берілді. Дегенмен, келісім алдағы 20 жыл ішінде берілетін көптеген канал аймақтары мен объектілерді бөліп көрсетті. Келісімде аймақтар мен объектілер атаулары бойынша "Әскери координация аймақтары", "Қорғаныс орындары" және "Жеке екіжақты келісімге жататын аймақтар" деп жіктеледі. Бұл аймақтарды АҚШ белгілі бір мерзім ішінде немесе келісімнің 243 айлық мерзімі аяқталғанға дейін Панамаға беруге міндетті болды. 1979 жылдың 1 қазанында келісімде көрсетілген көптеген учаскелердің арасында 34-і толыққанды анклавтар болып саналды (тек Панаманың құзырына бағынған жермен толығымен қоршалған). Кейінгі жылдары Панамаға басқа да аймақтар берілгенде тағы сегіз анклав пайда болды. Осы 42 толыққанды анклавтың 14-і әскери логистикамен байланысты, 7-і әскери байланыс пункттері, 5-і Федералдық авиация басқармасының объектілері, 5-і әскери тұрғын үй анклавтары, 3-і әскери базалар аймақтары, 2-і әскери зерттеу объектілері, 4-і орта мектептер, 1-і бастауыш мектеп және 1-і аурухана. Кемінде 13 басқа да учаскелер Панаманың толық құзырына бағынған жермен ғана емес, сонымен қатар "Азаматтық координация аймағы" (тұрғын үйлер) арқылы қоршалған, ол келісім бойынша АҚШ және Панаманың екі елдің де заңдарына бағынған. Сонымен қатар, келісім көптеген аймақтар мен жеке объектілерді комиссия арқылы бірлескен АҚШ-Панама операциялары үшін "Каналдық операциялық аймақтар" ретінде белгіледі. Келісім күшіне енген күні олардың көп бөлігі, Мэдден тоғаны сияқты, Панама аумағымен қоршалды. 1999 жылдың 31 желтоқсанында жергілікті уақыт бойынша түстен кейін барлық бұрынғы Канал аймағының барлық түрлері Панаманың толық құзырына өтті.

Әдебиетте

Грэхам Грин Габриэль Гарсия Маркеспен бірге қол қою рәсіміне қатысты. Грин осы оқиғасы туралы "Генералмен танысу: араласу тарихы" кітабында жазды.

Газеттер

"Нью-Йорк таймс" газетінің 1964 жылғы 4 сәуірдегі санында "АҚШ пен Панама қарым-қатынасты қалпына келтіру туралы келісімге қол қойды", Тад Сзюльц. "Нью-Йорк таймс" газетінің 1964 жылғы 20 сәуірдегі санында "Андерсен Президенттің арнайы елшісі ретінде Панамаға барады". "Нью-Йорк таймс" газетінің 1974 жылғы 8 ақпанында "АҚШ Панамаға каналының егемендігін беруге келісті", Дэвид Биндер. "Нью-Йорк таймс" газетінің 1977 жылғы 9 тамызында "Канал бойынша келіссөздер жүргізушілер ертеңге дейін келісімге қол жеткізуді көздеп отыр", Грэм Хови. "Нью-Йорк таймс" газетінің 1977 жылғы 11 тамызында "АҚШ мен Панама 2000 жылға дейін каналды беру туралы келісімге келді", Грэм Хови. "Нью-Йорк таймс" газетінің 1978 жылғы 20 сәуірдегі санында "АҚШ каналды қорғауға дайын болды".