Кіріспе

Калифорния штатындағы тау өткелі, АҚШ, түпнұсқа Тежон өткелі. Тежон өткелі /t//eɪ/'/h//oʊ//n//, /t//ə/'/h//oʊ//n//, /'/t//eɪ//.//h//oʊ//n/, бұрын Портезуэло де Кортес, Портезуэла де Кастак және Форт Тежон өткелі деп белгілі болған, Техачапи тауларының оңтүстік-батыс ұшы мен Сан-Эмигдио тауларының солтүстік-шығыс ұшы арасындағы тау өткелі. Оңтүстік Калифорнияны Орталық аңғармен байланыстырады. Өткелдің өзі де, Орталық аңғарға қарай созылатын жол да көбінесе "Ақ жүзім" деп аталады. Бұл өткел арқылы Эль Камино Виехо, Стоктон – Лос-Анджелес жолы, Ридж жолы, АҚШ 99 тас жолы және қазіргі Interstate 5 сияқты маңызды жолдар өтеді.

География

Тежон асуы Калифорниядағы ең ірі екі сейсмикалық жарылымның – Сан-Андреас және Гарлок жарылым жүйелерінің қиылыс нүктесі болып табылады. Асудың ең биік нүктесі Лос-Анджелес округінің солтүстік-батыс бөлігінде, Горман қаласының солтүстігінде орналасқан. Оның биіктігі Бейбітшілік аңғары және Горман пошталық тас жолы бойында 4160 фут (1268 м) құрайды, Лос-Анджелес қаласының ортасынан солтүстік-батысқа қарай 70 миль (113 км), ал Бейкерсфилд қаласынан оңтүстікке қарай 46 миль (74 км) қашықтықта жатыр. Оңтүстік Калифорнияны Сан-Хоакин алқабымен және солтүстік аймақтармен байланыстыратын Interstate 5 тас жолы штаттың ең биік нүктесіне, 4144 футқа (1263 м) Тежон асуының маңында жетеді. Санта-Кларитадан бастап асудың оңтүстік жағынан көтерілу биіктігі 1362 фут (415 м) құрайды, бірақ солтүстікке қарай Сан-Хоакин алқабына қарай Грейпвайн каньоны арқылы тік құлдырап түседі, содан кейін Грейпвайнде 1499 фут (457 м) биіктікте аяқталады. Асудың солтүстік беткейінде 1854 жылдың 10 тамызында алғаш рет гарнизонмен қамтамасыз етілген бұрынғы АҚШ армиясының бекінісі – Форт Тежон мемлекеттік тарихи паркі орналасқан. Шындығында, асу 4 тау тізбегін кесіп өтеді. Лейк Хьюз тас жолынан 138 мемлекеттік тас жолына дейінгі бөлік Сьерра Пелона және Топатопа тауларын, ал 138 тас жолынан Грейпвайнға дейінгі бөлік Техачапи және Сан-Эмигидиос тауларын кесіп өтеді.

Колумбияға дейінгі

Тарихшылар Калифорниядағы Горман аймағын (Тейсон асуының оңтүстігіндегі жотаның жанында) "Калифорниядағы үздіксіз пайдаланылатын ең көне жол бойындағы демалыс орындарының бірі" деп сипаттайды. Бұған себебі, Колумбтан бұрынғы Калифорнияның жергілікті тұрғындары "сол жерде Татавиам тайпасының Кулшра'еке ауылы орналасқан кезде тоқтаған болар еді", және бұл аймақ жүздеген, тіпті мыңдаған жылдар бойы сауда орталығы болып келген.

18 ғасыр

1772 жылы лейтенант Педро Фагес әскери дезертирлерді қуумен өткелден өтті және оны Портезуэло де Кортес (Кортес асуы) деп атады. Фейджс сондай-ақ Туларе алқабына түсетін, онда өсетін жабайы Калифорния жүзімдерінің (Vitis californica) көптігіне байланысты, асудан тыс жатқан каньонды Cañada de las Uvas (Жүзімдер каньоны) деп атады. 18 ғасырдың соңында Лос-Анджелес пен Санта-Клара-де-Асис миссиясы арасындағы Эль-Камино-Вьехо жолы Сан-Хоакин аңғарының батысымен солтүстік және оңтүстікке қарай саяхаттау үшін қолданыла бастады. Ол асудан өтіп, Кадди каньонына (Cañada de las Uvas-ты) айналып, Сан-Емигдио арнасы арқылы Сан-Хоакин аңғарына түсті.

Ескі Тежон асуы

1806 жылы Сан-Хоакин алқабындағы бірінші лейтенант Франсиско Руис экспедициясының күннамашысы Хосе Мария Зальвидея 1776 жылы зерттеуші діни қызметкер Франсиско Гарсес ашқан шатқалға, арнаға және асуға ат қойды. Ол бұл жерде табылған өлген көкөрінің құрметіне атауын "Тежон" (көкөрі) деп жазды. Бұл түпнұсқа Тежон асуы (кейін "Ескі Тежон асуы" деп аталды) қазіргі Тежон асуынан солтүстік-шығысқа қарай 15 миль қашықтықта орналасқан. Ескі асу Техачапи таулары арқылы өтеді, Сан-Хоакин алқабындағы Тежон Крик шатқалы мен Антилопа алқабындағы Котонвуд Крик шатқалы арасындағы суайдырудың ең жоғары нүктесінен өтеді. 1854 жылға дейін Сан-Хоакин алқабына барудың негізгі жолы Элизабет көлінен (алғашқыда Лагуна де Чико Лопес) тікелей солтүстікке қарай Антилопа алқабы арқылы, осы түпнұсқа Тежон асуынан өтіп, Тежон шатқалына түсіп, содан кейін Тежон арнасы бойымен батысқа қарай 1843 жылы берілген Ранчо Тежон жерлеріне дейін созылған. Бұл жол Элизабет көліндегі Эль Камино Вьеходан бөлініп шықты және 1849 жылдан 1854 жылға дейін штаттың оңтүстік бөлігін Сан-Хоакин алқабының шығыс жағындағы жолмен солтүстікке қарай алтын кендеріне жалғастыратын басты жол болды.

Кастаик асуы

1843 жылы Ла-Канадда-де-лас-Уваста Ранчо Кастак құрылды. Сол жылы Rancho Los Alamos y Agua Caliente алғашқы иелігіне Castaic Pass деп аталатын Портесуэла-де-Кастак өтетілі кірді.

Форт Тежон асуы

Форт Тежон және Стоктон – Лос-Анджелес жолы салынғаннан кейін Портесуэла де Кастакқа "Форт Тежон асуы" деген ат берілді. Ескі Тежон асуының нашар сапалы көлік жолы көбінесе тасталып, уақыт өте келе Форт Тежон асуы қазіргі қысқартылған атауын алды. 1858 жылы Баттерфилдтік құрлық поштасы Стоктон – Лос-Анджелес жолындағы асу арқылы өтті. Баттерфилдтік құрлық поштасы 1861 жылы тоқтатылды, бірақ оның орнына Телеграф поштасы келді, ол жылқы ауыстырылатын Горман станциясының ішінде бұрынғы барлық станцияларда тоқтады. Бейкерсфилдтен Горманға дейін көтерілу үшін алтауы қолданылды.

20 ғасыр

Ридж жолы Орталық аңғарды Лос-Анджелес бассейнімен байланыстыратын алғашқы автомобиль магистралі болды. Ол 1910 жылы Сиерра Пелона тауларының жоталары мен шатқалдары арқылы Тежон асуына дейін ирек-шаңқақ жолмен салынған. Бұл тас жолдың солтүстік бөлігі кейіннен АҚШ-тың 99-шы бағытына қосылды және "Грейпвайн" деп аталды. Ридж жолы 1933 жылы үш жолақты балама тас жолмен, 1947 жылы төрт жолақты экспресс-жолмен, ал кейіннен 1970 жылы сегіз жолақты Interstate 5 тас жолымен ауыстырылды. [[File:Dead Man's Curve in Lebec, California, 2010. jpg|thumb|right|1915 жылы Лебек, Калифорниядағы Ридж жолының "өлген адамның қисығы" деп аталатын бөлігі, Тежон асуы арқылы тас жол жақсартылған кезде қолданудан шығарылды. Бұл қисық (қоса берілген фотода) 1935 жылы Форт Тежоннан Грейпвайн станциясына дейінгі жақсарту жұмыстарымен жойылды. Бұл жұмыс, Фресно қаласының 6-шы аудандық тас жолдар инженері Р.М. Гиллистің сөзіне сәйкес, "ескі Grapevine Canyon тас жолының ең нашар бөліктерін алмастырады, жолдың ұзындығын шамамен 0,8 шақырымға қысқартады және 2937 градус қисықтықты жояды, бұл сегіз толық шеңберге тең".

Жабайы табиғат

Аюлар таулы аймақта қыдырады.

Ауа райының әсері

Жаз, көктем және күз айларында жол күннөлді болады, бірақ қыс айларында ауа райы нашарлап, көлік қозғалысы тоқтатылуы мүмкін. Grapevine мен Castaic арасындағы Interstate 5 тас жолының 64 шақырымдық (40 миль) бөлігі кейде Калифорния жол полициясымен жабылады, әдетте мұзды жағдайларға, жолдың тік тікпелігіне және қысқы мерекелерде қозғалыстың көп болуына байланысты. Жол полициясы, әсіресе, осы жолмен өтетін жүк көліктерінің көптігіне алаңдайды, қар жауғанда болған бір ғана апат қозғалысты баяулатып немесе тоқтата қоюы мүмкін, нәтижесінде жүздеген көлік бірден тоқтап қалуы мүмкін. Мұндай жабылу болған жағдайда, көліктер жол қайта ашылуын күтуге немесе бірнеше сағаттық басқа бағытқа бұрылуға мәжбүр болады.

Қауымдастықтар

Бұл тарихи кеңістік Тежон асуының Тау қауымдастықтарына атын берді. Оңтүстіктен Санта-Кларитадан басталып, Кастаик, Горман және Лебек арқылы өтіп, Грейпвайнде аяқталады. Ол Тежон ранчосынан өтеді, онда екі ірі жоспарланған қауымдастық – "Сентенниал" және "Тежон Таулы Кенті" салынуы көзделіп отыр.