Кіріспе

Күнә салығы (кейде тұтыну салығы немесе әдепсіздік салығы деп те аталады) – қоғам мен жеке адамдарға зиянды деп есептелетін алкоголь, темекі, есірткі, тәттілер, газдалған сусындар, жылдам дайындалатын тағамдар, кофе, қант, құмар ойындар және порнография сияқты нақты тауарларға арнайы салынатын акциздік салық. Бұл тауарлардың қоғамға тигізетін зиянды өтеуге бағытталған Пиговиялық салықтардан өзгеше, күнә салығы сұранысты төмендету мақсатымен бағаны көтеруге, не болмаса, мемлекеттік кірістерді арттыруға және жаңа кіріс көздерін табуға қолданылады. Күнә салығын арттыру көбінесе басқа салықтарды арттырудан гөрі халыққа көбірек ұнайды. Дегенмен, мұндай салықтар кедейлерге үлкен салмақ түсіріп, физикалық және психикалық тұрғыдан тәуелді адамдарды теңсіз салыққа тартады деп сыналған.

Қорытынды

Зиянды әрекеттерге салынатын «күнә салығын» енгізу әр мемлекеттік аумақта әртүрлі болады. Көп жағдайда, алкоголь мен темекі, құмар ойындар және көп мөлшерде ластаушы заттар шығаратын көлік құралдарын пайдалануды шектеу үшін тұтыну салығы қолданылады. Сондай-ақ, қант және газдалған сусындарға салық салу туралы ұсыныстар да жасалған. Кейбір мемлекеттік аумақтар заңдастырылған және реттелген марихуана сияқты рекреациялық есірткі заттарға да салық салады. «Күнә салығынан» түсетін түсім әлеуметтік және экономикалық мақсаттарға жету үшін маңызды жобаларды қаржыландыруға жұмсалады. Американдық қалалар мен округтер инфрақұрылымды кеңейту үшін «күнә салығынан» түсетін қаражатты пайдаланады, ал Швецияда құмар ойындарға салынатын салық құмар ойындарына тәуелді адамдарға көмек көрсетуге бағытталған. Тұтыну салығына қатысты халықтың қабылдауы табыс салығынан немесе сату салығынан жоғары болуы мүмкін.

Қолдау

Оның жақтастары темекі мен алкогольді тұтыну, тұтынумен байланысты мінез-құлық немесе екеуі де – тұтыну мен мінез-құлық, бұзық немесе "күнәлі" деп санайды, сондықтан оған "күнә салығы" деген ат қойылған. Мысалы, Майкл Джойнер және Дэвид Уорнер сияқты анестезиологтар темекі мен алкогольге салынатын салықты арттыруды қолдайды, мақсаты – салық кодексін пайдаланып, мінез-құлқына өзгеріс енгізіп, денсаулықты жақсарту. Темекі мен алкогольді тұтыну түрлі медициналық проблемаларға алып келеді. АҚШ-та ғана жылына 440 мыңнан астам өлімнің себебі темекі шегумен байланысты екені анықталды. 67 зерттеудің қорытындысы темекіге салық салудың "жастар, жас ересектер және жалпы халыққа қарағанда, әлеуметтік-экономикалық жағдайы нашар адамдар арасында темекі шегуді азайтуға" ықпал ететінін көрсетті, бірақ бұл ұзақ жылдар бойы темекі шегушілерге немесе американдық үндістерге қатысты екенін көрсететін деректер табылған жоқ. Медициналық тұрғыдан алғанда, темекі мен алкогольді тұтынушылар қоғамға үлкен қаржылық жүк салады, себебі олар басқаларды осы тұтынудың салдарынан туындаған ауруларды емдеуге төлеуге мәжбүр етеді, әсіресе мемлекеттік медицина жүйесі бар дамыған елдерде. Моральдық, медициналық және қаржылық аргументтер кейде қазіргі заманғы жаңалықтарда талқыланады.

Қарсылық

Күнә салығы заңсыз өндіріс, контрабанда және/немесе салық салынатын тауарларды ұрлауға себеп болады, кейде жеке пайдалану үшін, бірақ көбінесе қара нарықта сату мақсатында. Күнә салығын сынаушылар бұл салықтың регрессивті табиғаты бар екенін және төменгі топтарға қарсы дискриминация жасайтынын айтады. Күнә салығы көбінесе бірыңғай мөлшерлемемен салынады, яғни бай адамдар үшін тауар бағасының үлкен бөлігін құрайды. Сонымен қатар, алкоголь немесе темекі сияқты тауарларға салық ставкалары төлеу мүмкіндігін ескермейді, сондықтан кедей адамдар табысының үлкен бөлігін салық ретінде төлейді. Сыншылар сондай-ақ күнә салығы салықты жақтаушылардың күткенідей тұтынушылардың мінез-құлқына тиісті әсер етпейді деп мәлімдейді, мысалы, темекі шегушілердің арзан, жоғары шаңды, жоғары никотинды темекіге көшуі, бір бумаға салынатын салық көтерілген кезде, және адамдардың дайын араласқан алкогольдік сусындарды сатып алудың орнына өздері араластыру үлесінің артуы. Үкімет салықтан түсетін кіріске тәуелді болуы мүмкін және кіріс ағынын сақтау үшін "күнәлі" мінез-құлқына ынталандыруға мәжбүр болуы мүмкін.