Кіріспе
Промискуитет – әртүрлі серіктестермен жиі жыныстық қатынасқа түсу немесе жыныстық серіктестерді таңдауда шектеусіздік таныту. Бұл термин моральдық бағалауға алып келуі мүмкін. Көптеген мәдениеттерде осы мінез-құлықтың кең таралған мысалы – бір түндік қатынас, ал оның жиілігі зерттеушілер үшін промискуитеттің көрсеткіші ретінде қолданылады. Жыныстық қатынастың қандай жағдайды промискуитет деп санау мәдениетке байланысты, сондай-ақ промискуитеттің таралу деңгейі де әртүрлі. Әр түрлі жыныстарға және азаматтық жағдайларға қатысты әртүрлі талаптар қойылады. Феминистер ерлер мен әйелдердің промискуитет үшін қалай бағаланатыны арасында маңызды екі стандарттық көзқарас бар екенін дәстүрлі түрде айтады. 2005 жылы жарияланған ғылыми зерттеуде промискуитетпен айналысқан ерлер мен әйелдердің екеуі де жағымсыз пікірге ұшырауы мүмкін екені анықталды. Промискуитет көптеген жануарлар түрінде кең таралған. Адамдардың өмірінде болған жыныстық серіктестердің саны халық арасында кең ауқымда өзгереді. Қазіргі заманда өз жыныстық қабілеттеріне көңіл толыққан адамдардың саны артып келеді. 2007 жылы АҚШ-та жүргізілген жалпыұлттық сауалнамада ерлер әйелдердің орташа саны жеті, ал әйелдер ерлердің орташа саны төрт екенін көрсетті. Ерлер серіктестерінің санын көбірек көрсеткен болуы мүмкін, әйелдер нақты санды азайтып айтқан, немесе әйелдердің аз бөлігі басқа әйелдерге қарағанда көп серіктес болуы мүмкін, нәтижесінде медианадан жоғары орташа көрсеткіш пайда болған, немесе жоғарыда айтылғандардың барлығы да болуы мүмкін. Өмірінде 15-тен астам серіктеспен қарым-қатынас жасағандардың арасында ерлердің 29 пайызы және әйелдердің 9 пайызы бар. Жыныстық жолмен берілетін инфекциялардың таралуын зерттеулер көрсетсе, зерттелген халықтың шағын бөлігінің орташа ер немесе әйелден көп серіктесі бар екені, ал аздаған адамның саны статистикалық орташа көрсеткіштен кем екені анықталды. Жыныстық жолмен берілетін инфекциялардың эпидемиологиясындағы маңызды сұрақ – бұл топтар көбінесе халықтың кездейсоқ серіктестерімен немесе әлеуметтік топтарының ішінде қарым-қатынас жасай ма? 2006 жылы 59 елден алынған деректерді талдау бойынша жүргізілген жүйелі шолуда жыныстық серіктестер саны сияқты аймақтық жыныстық мінез-құлық тенденциялары мен жыныстық денсаулық жағдайы арасында ешқандай байланыс байқалмады. Жыныстық денсаулық жағдайына кедейлік және көшкіндік сияқты әлеуметтік-экономикалық факторлар көбірек әсер етеді. Басқа зерттеулер көптеген серіктестері бар адамдар жыныстық жолмен берілетін инфекцияларға шалдығу ықтималдығы жоғары екенін көрсетті. Ауыр және импульсивті промискуитет, сондай-ақ қарым-қатынастағы адамдармен заңсыз жыныстық қатынасқа түсуге құштарлық – бұл шекаралық тұлғалық бұзылыстың, гистериялық тұлғалық бұзылыстың, нарциссистік тұлғалық бұзылыстың және антиәлеуметтік тұлғалық бұзылыстың жиі кездесетін белгісі, бірақ көптеген промискуитетпен айналысатын адамдарда бұл бұзылыстар жоқ.
Promiscuity is the practice of engaging in sexual activity frequently with different partners or being indiscriminate in the choice of sexual partners. The term can carry a moral judgment. A common example of behavior viewed as promiscuous by many cultures is the one night stand, and its frequency is used by researchers as a marker for promiscuity. What sexual behavior is considered promiscuous varies between cultures, as does the prevalence of promiscuity. Different standards are often applied to different genders and civil statutes. Feminists have traditionally argued a significant double standard exists between how men and women are judged for promiscuity. Historically, stereotypes of the promiscuous woman have tended to be pejorative, such as "the slut" or "the harlot", while male stereotypes have been more varied, some expressing approval, such as "the stud" or "the player", while others imply societal deviance, such as "the womanizer" or "the philanderer". A scientific study published in 2005 found that promiscuous men and women are both prone to derogatory judgment. Promiscuity is common in many animal species. The number of sexual partners people have had in their lifetimes varies widely within a population. We see a higher number of people who are more comfortable with their sexuality in the modern world. A 2007 nationwide survey in the United States found the median number of female sexual partners reported by men was seven and the median number of male partners reported by women was four. The men possibly exaggerated their reported number of partners, women reported a number lower than the actual number, or a minority of women had a sufficiently larger number than most other women to create a mean significantly higher than the median, or all of the above. About 29% of men and 9% of women reported to have had more than 15 sexual partners in their lifetimes. Studies of the spread of sexually transmitted infections consistently demonstrate a small percentage of the studied population has more partners than the average man or woman, and a smaller number of people have fewer than the statistical average. An important question in the epidemiology of sexually transmitted infections is whether or not these groups copulate mostly at random with sexual partners from throughout a population or within their social groups. A 2006 systematic review analyzing data from 59 countries worldwide found no association between regional sexual behavior tendencies, such as number of sexual partners, and sexual health status. Much more predictive of sexual health status are socioeconomic factors like poverty and mobility. Other studies have suggested that people with multiple casual sex partners are more likely to be diagnosed with sexually transmitted infections. Severe and impulsive promiscuity, along with a compulsive urge to engage in illicit sex with attached individuals is a common symptom of borderline personality disorder, histrionic personality disorder, narcissistic personality disorder, and antisocial personality disorder but most promiscuous individuals do not have these disorders.
Мәдениеттер аралық зерттеулер
2008 жылы АҚШ-тың бір университеті жүргізген халықаралық қатынастар зерттеуінде финдердің дамысқан елдер арасында ең көп жыныстық серіктесі бар екені, ал британдықтардың батыс елдерінің ішінде ең көп саны тіркелгені анықталды. Зерттеу бір түндегі қатынастар, кездейсоқ секске деген көзқарас және жыныстық серіктестердің саны бойынша жүргізілді. 2014 жылы Ұлыбританияда өткізілген жалпыұлттық сауалнама Ливерпульді елдегі ең еркін мінезді қала деп атады. Ұлыбританияның халықаралық индекстегі орны «әйелдер мен еркектер арасындағы секске қатысты әлеуметтік көзқарастың өзгеруімен байланысты болуы мүмкін». Британияның бұл рейтингте болуына «ерлі-зайыптылар арасындағы секске қатысты діни шектеулердің азаюы, әйелдерге тең жалақы мен тең құқықтардың берілуі, сондай-ақ, мәдениетте секстік сипаттамалардың кең таралғаны» себеп болды. Зерттеудегі 10 миллионнан астам халқы бар ЭЫДҰ елдерінің жыныстық еркіндік деңгейі бойынша төмендеп келе жатқан ретімен: Ұлыбритания, Германия, Нидерланды, Чехия, Австралия, АҚШ, Франция, Түркия, Мексика және Канада. 2012 жылғы Trojan Sex Life Survey нәтижесінде афроамерикалық ерлер өмір бойы орта есеппен 38 жыныстық серіктеспен қарым-қатынас жасағаны анықталды. Кондом өндіруші Durex компаниясы 2006 жылы қаржылап, 2009 жылы жариялаған зерттеуде жыныстық серіктестердің жалпы саны бойынша еркіндік деңгейі өлшенді. Сауалнама бойынша австриялық ерлердің жыныстық серіктестерінің саны ең көп, орташа есеппен 29,3 серіктес. Жаңа Зеландиялық әйелдер әлемдегі әйелдер арасында ең көп жыныстық серіктеспен – орташа есеппен 20,4 серіктеспен қарым-қатынас жасаған. Барлық зерттелген елдерде, Жаңа Зеландиядан басқа, ерлер әйелдерге қарағанда көбірек жыныстық серіктеспен қарым-қатынас жасаған. Бір зерттеуде дамысқан Батыс елдерінің тұрғындары дамушы елдерге қарағанда көбірек жыныстық серіктеспен қарым-қатынас жасайтыны, ал дамушы елдерде ЖҚТБ-ның көрсеткіші жоғары екені анықталды. Көп жағдайда әр елдің зерттеуге қатысқан халқы шамамен 1000 адамды құрайды, бұл халықтың 0,0003% -дан азына тең болуы мүмкін. Мысалы, 2017 жылы 42 елде жүргізілген зерттеуде барлығы 33 000 адам қатысқан. Үндістанда сол кездегі жалпы халықтың 0,000001% -дан азынан деректер жиналды. 2012 жылы Чикаго университетінің Ұлттық пікір зерттеу орталығы жүргізген АҚШ-тағы әлеуметтік сауалнама бойынша протестанттар католиктерге қарағанда көбірек жыныстық серіктеспен қарым-қатынас жасаған. Сол сияқты, 2019 жылы АҚШ-тағы Отбасы зерттеулер институтының зерттеуі ешқашан үйленбеген жастар арасында протестанттардың католиктерге қарағанда көбірек жыныстық серіктесі бар екенін көрсетті.
Гетеросексуалдар
1994 жылы АҚШ-та жүргізілген зерттеуде өмір бойындағы жыныстық серіктестер саны зерттелгенде, гетеросексуал ерлердің 20%-ы бір серіктеспен, 55%-ы екіден 20 серіктеспен, ал 25%-ы 20-дан астам серіктеспен қарым-қатынас жасаған. Соңғы зерттеулер де ұқсас көрсеткіштерді байқады. 2013 жылы Ұлыбританияда өткізілген ұлттық зерттеуге сәйкес, гетеросексуал ерлердің 33,9%-ы өмір бойында 10 немесе одан да көп жыныстық серіктеспен қарым-қатынас жасаған. 45-тен 54 жас аралығындағы ерлердің 43,1%-ы 10 немесе одан да көп жыныстық серіктеспен болғанын хабарлады. 2003 жылы Австралияда жүргізілген зерттеуде гетеросексуал ерлердің өмір бойындағы әйел серіктестерінің орташа саны 8 болған. Өмір бойындағы жыныстық серіктестер бойынша: 5,8%-ы 0 серіктес, 10,3%-ы 1 серіктес, 6,1%-ы 2 серіктес, 33%-ы 3-тен 9 серіктес, 38,3%-ы 10-нан 49 серіктес және 6,6%-ы 50-ден астам серіктеспен қарым-қатынас жасаған. 2014 жылы Австралияда жүргізілген зерттеуге сәйкес, гетеросексуал ерлердің өмір бойындағы әйел серіктестерінің орташа саны 7,8 болған. Өмір бойындағы жыныстық серіктестер бойынша: 3,7%-ы 0 серіктес, 12,6%-ы 1 серіктес, 6,8%-ы 2 серіктес, 32,3%-ы 3-тен 9 серіктес, 36,9%-ы 10-нан 49 серіктес және 7,8%-ы 50-ден астам серіктеспен қарым-қатынас жасаған. Дж. Майкл Бейлидің зерттеулері гетеросексуал ерлердің кездейсоқ жыныстық қатынасқа деген қызығушылығы гей ерлермен бірдей екенін көрсетті. Алайда, ол гетеросексуал ерлердің әйелдермен қарым-қатынас жасау мүмкіндігінің шектеулі екенін анықтады. Бейлидің сөзіне göre, "Бұл фактілер әйелдердің жыныстық қатынастың қарқынын анықтайтынын көрсетеді. Гейлер де, гетеросексуалдар да кездейсоқ қарым-қатынас жасағысы келеді, бірақ тек гетеросексуалдар ғана әйелдердің жыныстық қатынасқа қатысты сақтығымен шектеледі". 1994 жылы жүргізілген ауқымды зерттеуде гейлер мен гетеросексуалдардың жыныстық серіктестерінің орташа санындағы айырмашылық "қатты емес" деп табылған. 2007 жылы жүргізілген зерттеуде екі ірі халық сараптамасынан "гейлердің көпшілігі жыл сайын гетеросексуалдармен және гетеросексуал әйелдермен бірдей деңгейде қорғалмаған жыныстық қатынасқа түсетіні" анықталды. 2013 жылғы британдық NATSAL зерттеуіне сәйкес, гей ерлердің өмір бойындағы жыныстық серіктестерінің орташа саны 19 болған. Ал өткен жылы 51,8%-ы 0 немесе 1 серіктеспен қарым-қатынас жасағанын хабарлады. Тағы 21,3%-ы 2-ден 4 серіктес, 7,3%-ы 5-тен 9 серіктес, ал 19,6%-ы 10 немесе одан да көп серіктеспен қарым-қатынас жасағанын айтты. Гей респонденттердің 30%-ы өмір бойында 0-9 серіктеспен болғанын мәлімдеді. Гей ерлердің 50,1%-ы өткен жылы 0 немесе 1 серіктеспен болғанын, ал 25,6%-ы 10 немесе одан да көп серіктеспен болғанын хабарлады. Бұл гей ерлердің ерлер арасындағы санының аздығына байланысты, көптеген зерттеушілер гейлердің мінез-құлқына қатысты зерттеулерде ыңғайлы сауалнамаларды пайдаланады. Мұндай үлгі алу әдістеріне Grindr сияқты танысу қосымшаларындағы ерлерді зерттеу немесе гей-барларда, клубтарда және сауналарда еріктілерді іздеу кіреді. Ыңғайлы сауалнамалар көбінесе қарым-қатынастағы гейлерді және танысу қосымшаларын пайдаланбайтын немесе гей-орталықтарына бармайтын гейлерді қамтымайды. Мысалы, британдық және еуропалық ыңғайлы сауалнамалар ұлттық өкілдігі бар NATSAL зерттеуімен салыстырғанда "5 немесе одан да көп жыныстық серіктес" деп мәлімдеген гейлердің шамамен бес есе көп санын көрсетті. Психолог Дж. Майкл Бейли әлеуметтік консерваторлардың гейлер арасындағы көп серіктестікке ие болуды гейлердің "ыдыраған" табиғатының дәлелі ретінде пайдаланатынын айтты, бірақ "Мен олардың қате екенін ойлаймын. Көп серіктестікке ие гейлер еркектік қасиеттерін көрсетеді. Олар гетеросексуалдардың көпшілігінің мүмкіндігі болғанда жасайтындай әрекет етеді. Олар осы тұрғыдан гетеросексуалдарға ұқсас, бірақ оларды шектеу үшін әйелдері жоқ". Жыныстық жолмен берілетін инфекциялар (ЖЖИ) туралы кейбір зерттеушілер гейлердің жыныстық серіктестерінің саны олардың арасындағы ВИЧ-инфекциясының таралуын толыққанды түсіндіре алмайды дейді. Көптеген гейлер жыл сайын гетеросексуалдармен бірдей деңгейде қорғалмаған жыныстық қатынасқа түседі. АИТВ жұқтыру қаупі жоғары қорғалмаған анальдық жыныстық қатынас басты фактор болып көрінеді.
Әйелдердің жыныстық қатынасы
1994 жылы АҚШ-та жүргізілген зерттеуде тұрмысқа шыққан гетеросексуал әйелдердің көбісі тек күйеулерімен ғана жыныстық қатынас жасайтынын, ал тұрмысқа шықпаған әйелдердің соңғы үш айда бірден артық жыныстық серігі болмайтынын мәлімдеді. Ұзақ мерзімді қарым-қатынастағы лесбиянкалар гетеросексуал әйелдерге қарағанда сыртқы серіктері аз екенін көрсетті. Ал осы зерттеуде гетеросексуал еркектердің де осындай әрекеттері 50–60% құрады. Сексуалдық зорлық-зомбылық (СЗЗ) қауіпті жыныстық мінез-құлыққа әкелетін сексуалдық схемаларды қалыптастыруы мүмкін. Бұл қыздар өскен сайын жыныстық қарым-қатынастарында да көрінеді. СЗЗ-ға ұшыраған әйелдердің жыныстық мінез-құлқы, СЗЗ-ға ұшырамаған әйелдерден ерекшеленеді. Зерттеулер көрсеткендей, СЗЗ-ден зардап шеккендер көбірек жыныстық серіктерге ие болады және жоғары тәуекелді жыныстық мінез-құлыққа бейім. «Слют» сөзі кемінде 1450 жылдан бері, көбінесе жағымсыз мағынада, жыныстық жағынан еркін әйелді сипаттау үшін қолданылып келеді. Елизавета және Якоб дәуірінде және одан бұрын «шлюха» және «құмар әйел» сияқты сөздер, мысалы, Джон Вебстердің 1612 жылғы «Ақ шайтан» пьесасында көрсетілгендей, еркектермен жыныстық қатынас жасайтын әйелдерді сипаттау үшін қолданылған. Торнхилл мен Гангестад әйелдердің менструалдық циклдің фертильді фазасында, лютеальді фазаға қарағанда, жыныстық фантазияларға беріліп, басқа еркектерге тартылу ықтималдығы жоғары екенін анықтады, ал негізгі серікке тартылу менструалдық циклге байланысты өзгермейді. 2004 жылы Пиллсворт, Хасселтон және Басс жүргізген зерттеу бұл тұжырымға қарсы пікір білдірді, бұл фазада жұптық жыныстық тартылыс жоғары екенін және басқа еркектерге тартылудың артуын байқамады. Норвегиялық студенттер арасында Кеннайр және тағы басқалар (2023) қысқа мерзімді немесе ұзақ мерзімді қарым-қатынас контекстінде, сондай-ақ дос таңдауда жыныстық екі стандарттың белгілерін таппады, тек әйелдердің өзін-өзі қызықтыруы еркектерге қарағанда көбірек қабылданатындығын анықтады.
Эволюция
Эволюциялық психологтар адамның жарысқа түсуге бейімділігінің аңшы-жинақшы ата-бабаларынан мұраға қалғандығын ұсынады. Жарысқа түсу балалардың болу ықтималдығын арттырады, осылайша "эволюциялық" сәйкестікті қамтамасыз етеді. Олардың пікірінше, әйелдердің жарысқа түсуі оларға өз жұбайларынан жақсы гендерге ие әкелерді таңдауға, ұрпақтарына жақсы күтім жасауға, көбірек бала табуға және өнімділіктің кепілдігі ретінде пайдалы. Еркектердің жарысқа түсуі оларға көбірек бала табуға мүмкіндік бергендіктен, ыңғайлы болған болуы мүмкін.
Бастапқы жыныстық қатынас
Бастапқы ымыраға келу немесе түпкілікті ымыраға келу – адамдар қоғамның қалыптасуына дейін, біз түсінетіндей, ымыраға келу немесе "гетаэризм" күйінде өмір сүрген деген 19 ғасырғы гипотеза. Гетеаризм – 19 ғасырғы антропологтардың болжамы бойынша, адам қоғамының теориялық ерте сатысы. Бұл кезеңде ешқандай формада неке институты болмаған, әйелдер тайпаның ортақ мүлігі саналған және балалар өз әкелерін білмеген. Бастапқы қоғамның немесе адамзаттың бастапқы жағдайын реконструкциялау прогресс идеясына негізделген, онда барлық мәдениеттер дамудың әртүрлі деңгейлерінен өтеді және күрделене түседі. Отбасылық қарым-қатынастардың түрлері бұрын пайда болған емес деп есептеу логикалық болды, ал алғашқы қоғамда жыныстық қатынастар шектеулер мен тыйымдарсыз болды. Бұл көзқарасты, мысалы, антрополог Льюис Х. Морганның "Ежелгі қоғам" және Фридрих Энгельстің "Отбасының, жеке меншіктің және мемлекеттің пайда болуы" еңбектерінде көруге болады. 20 ғасырдың бірінші жартысында бұл идея көптеген авторлар тарапынан қабылданбады, мысалы, фин философы, әлеуметтік антрополог және неке тарихы туралы терең білімі бар социолог Эдвард Вестермарк, мәдени дамудың алғашқы кезеңдерінде кем дегенде моногамия ер және әйелдің бірге өмір сүруінің қалыпты және табиғи формасы болғанын дәлелдеді. Қазіргі заманғы мәдени антропология ешбір белгілі қоғамда немесе мәдениетте толық ымыраға келудің болғанын растамады. Тарихи деректер Геродот, Страбон және Солиннің жазбаларымен шектелген, оларды түсіндіру қиын.
Діни, әлеуметтік және мәдени көзқарастар
Христиандық, иудаизм және ислам еркіндікке берілуді айыптайды және өмір бойына моногамдық некеге шақырады (дегенмен, ислам ерлерге полигамияға рұқсат береді). Еркек-әйел қатынасына қатысты көзқарастар аймаққа байланысты күрт өзгереді. Әр елде жыныстық өмірге қатысты әртүрлі құндылықтар мен моральдық нормалар бар. 1960 жылдардағы мәдени революциядан бері промискуитет хиппи қауымдарында және басқа да баламалы субмәдениеттерде кең тараған. Ж.Д. Унвиннің "Жыныс және мәдениет" кітабы қоғамның "мәдени жетістіктері" мен оның жыныстық шектеулері арасындағы байланысты зерттейді. 1934 жылы жарық көрген бұл кітап қоғам дамыған сайын жыныстық азаттық арта түседі, әлеуметтік энтропия жеделдеп, оның "шығармашылық" және "ұзарту" энергиясы төмендейді деген теориямен аяқталады.
Басқа жануарлар
Көптеген жануарлар түрлері, мысалы, дақты гиеналар, боноболар және шимпанзелер, көбінесе көп әйелді/көп ерлі болып келеді және жұптық байланыстар жасамайды. Әлеуметтік моногамия құстардың шамамен 90% және сүтқоректілердің шамамен 3% арасында кездеседі, бірақ әлеуметтік моногамиялық түрлердің шамамен 90% жұптық байланыстан тыс жыныстық қатынас арқылы жеке бейбақтылық көрсетеді. Жануарлар әлемінде, бір кездері моногамды деп есептелген кейбір түрлер, соның ішінде аққу сияқты құстар мен Neolamprologus pulcher сияқты балықтар, қазір жұптық байланыстан тыс жыныстық қатынасқа түсетіні белгілі болды. Құстардағы жұптық байланыстан тыс ұрықтандырудың (EPF) бір мысалы – қара мойынды көк қарлығаш. Бұл түр әлеуметтік жағынан моногамды болғанымен, еркектер де, мешіттер де EPF-ке қатысады. Дарвин-Бэйтман парадигмасы, яғни еркектер көбінесе жыныстық қатынасқа дайын, ал мешіттер жұптасуға таңдаулырақ келеді деген қағида, мета-талдау арқылы расталды.