Кіріспе

Македонияның кеңейуі кезіндегі шайқас

Керония шайқасы б.з.д. 338 жылы Беотиядағы Керония қаласының жанында Филипп II басқарған Македония мен Афина және Фива қалалары жетекшілік еткен қала-мемлекеттер одағы арасында өтті. Бұл шайқас Филипптің б.з.д. 339–338 жылдардағы соңғы науқандарының шешімі болды және македониялықтар мен олардың одақтастарының үлкен жеңісімен аяқталды. Филипп б.з.д. 346 жылы үшінші қасиетті соғысты тоқтатып, Афинамен Солтүстік Эгей теңізіндегі үстемдік үшін он жылдық қақтығысты жеке бейбіт келісім арқылы аяқтау арқылы соғыстан қираған Грекияға тыныштық әкелді. Филипптің кеңейген патшалығы, қуатты армиясы және мол ресурстары оны Грекияның де-факто көшбасшысы етті. Көптеген беймәлім қала-мемлекеттер үшін б.з.д. 346 жылдан кейін Филипптің билігі қауіптің белгісі болды, әсіресе Афинада, онда саясаткер Демосфен Филипптің ықпалынан құтылуға күш салды. Б.з.д. 340 жылы Демосфен Афина ассамблеясын Филипптің территориясына қарсы шаралар қабылдауға және Филипптің қамалындағы Византиядағы Ахеменидтермен одақтасуға көндірді. Бұл әрекеттер олардың келісім-шарттарына қайшы келді және соғыс жариялаумен тең болды. Сондықтан, б.з.д. 339 жылдың жазында Филипп әскерін Оңтүстік Грекияға жетеледі, бұл Афина мен Фива жетекшілігіндегі оған қарсы шыққан бірнеше оңтүстік грек мемлекеттерінің одағын құруға себеп болды. Бірнеше айлық тоқыраудан кейін Филипп Беотияға басып кірді, Теба мен Афинаға шабуыл жасауға тырысты. Оған қарсы тұрып, Керония маңындағы жолды кесіп, одақтас әскері, олардың саны мен орналасуы шамалас болды. Шайқастың мән-жайлары туралы мәліметтер аз, бірақ ұзақ шайқастан кейін македониялықтар одақтас шептің екі жағын да жеңіп алды, одан кейін олар шашырап кетті. Бұл шайқас ежелгі әлемдегі ең шешуші шайқастардың бірі деп есептеледі. Афина мен Фива әскерлері талқандалды, қарсылық көрсету мүмкін болмады, сондықтан соғыс күрт аяқталды. Филипп Оңтүстік Грекияға келісім шарттарын таңдады, оны Спартадан басқа барлық мемлекеттер қабылдады. Нәтижесінде құрылған Коринф лигасының барлық қатысушылары Македониямен және бір-бірімен одақтас болды, ал Филипп бейбітшіліктің кепілі болды. Филипп көптен бері жоспарлап келген Ахеменид империясына қарсы пангеллендік соғысқа бас стратегия (генерал) ретінде сайланды. Алайда, науқанды бастамас бұрын Филипп өлтірілді, ал Македония патшалығы және Парсымен соғыс жауапкершілігі оның ұлы Александрға өтті.

Өмірбаян

359 жылы билікке келгеннен кейінгі онжылдықта Македония патшасы Филипп II өзінің патшалығын жылдам нығайтып, кеңейтті. Ол Фракияға және Эгей теңізінің солтүстік жағалауындағы Халкидикаға қарай кеңейді. Бұл процесте оған Грекиядағы ең күшті екі қала-мемлекет – Афина мен Фиваның басқа мәселелерге алаңдауы көмектесті. Атап айтқанда, бұл мәселелерге Афина мен оның бұрынғы одақтастары арасындағы әлеуметтік соғыс (б.з.д. 357–355 жж.) және б.з.д. 356 жылы Орталық Грекияда Фокийліктер мен Дельфи Амфиктиониялық лигасының басқа мүшелері арасында басталған Үшінші қасиетті соғыс кірді. Осы кезеңде Филипптің кеңеюінің көп бөлігі афиналықтардың номиналды шығындарымен жүзеге асты, себебі олар Эгей теңізінің солтүстік жағалауын өздерінің ықпал аймағы деп есептеді. Филипп б.з.д. 356–346 жылдары Афинамен соғыс жүргізді. Өзінің ықпалын кеңейту мүмкіндігін пайдаланған Филипп, б.з.д. 353 немесе 352 жылы Фессалиядағы Крокус алаңы шайқасында фокийліктерге қарсы шешуші жеңіске жетті. Соның салдарынан Филипп Тессалияның архоны атанды, бұл оған Тессалия конфедерациясының алымдарын және кірістерін бақылауға мүмкіндік берді, осылайша оның күші арта түсті. Алайда, Филипп б.з.д. 346 жылға дейін қасиетті соғысқа араласпады. Филипптің күші осылай зор болғандықтан, фокийліктер тіпті қарсы тұруға әрекет етпеді, керісінше оған бағынды. Осылайша Филипп аса қанды соғысты одан әрі соғыссыз тоқтатуға қол жеткізді. Филипп Амфиктиониялық кеңеске фокийліктерді жазалауды жүктеді, бірақ жазалардың тым қатал болмауын қамтамасыз етті. Дегенмен, фокийліктер Амфиктиониялық лигадан қуылды, олардың барлық қалалары қиратылды және олар елу үйден аспайтын ауылдарға қоныстанды. Б.з.д. 346 жылға қарай афиналықтар соғыстан шаршап, Филипптің күшіне тең келе алмады және бейбітшілік орнату қажеттігін ойлай бастады. Бірақ сол жылы Филипптің оңтүстікке қарай жорыққа шығатыны белгілі болғанда, афиналықтар бастапқыда фокийліктерге (олармен одақтас болған) Филиппті Грекияның орталық бөлігіне өткізбеу үшін Термопила өткелін басып алуды жоспарлады, себебі онда Филипптің көп санды әскерінің артықшылығы сезілмейтін еді. Афиналықтар осы тактиканы Филипптің Крокус алаңындағы жеңісінен кейін Фокиске шабуыл жасауына жол бермеу үшін бұрын да сәтті қолданған. Термопиланы басып алу тек Фокистің ғана емес, Филипптің Грекияның орталық бөлігінен тыс қалуы Афинаға шабуыл жасауына да кедергі келтіретін еді. Өздерінің қауіпсіздігіне кепілдік бере алмаған афиналықтар Филипппен бейбітшілікке келісуге мәжбүр болды. Филократтың бейбітшілігі деп аталатын келісім Афинаны Македонияның теріс одақтасы етіп көрсетті. Афиналықтар үшін бұл келісім тиімді болғанымен, ол халыққа ұнамады. Филипптің б.з.д. 346 жылғы әрекеттері оның Грекияға ықпалын кеңейтті және ол бейбітшілік әкелгенімен, қала-мемлекеттердің дәстүрлі бостандығының жауы ретінде танылды. Саяхатшы және саясаткер Демосфен Филократтың бейбітшілігінің негізгі авторы болды, бірақ келісімге қол қойылғаннан кейін, ол одан құтылуды қалады. Келесі бірнеше жылда Демосфен Афинадағы «соғыс партиясының» жетекшісі болды және ол әр мүмкіндікті пайдаланып, бейбітшілікті бұзуға тырысты. Б.з.д. 343 жылдан бастап, бейбітшілікті бұзу мақсатымен Демосфен және оның жақтастары Филипптің барлық жорықтары мен әрекеттерін бейбітшілікті бұзу үшін дәлел ретінде пайдаланды. Керісінше, Афинада Аэскин бастаған бейбітшілікті, қаншалықты танымал болмасын, сақтау және дамыту қажет деген үлкен топ болды. Алайда, онжылдықтың соңына қарай «соғыс партиясы» үстемдікке ие болды және Филиппті ашықтан-ашық қоздыруды бастады. Мысалы, б.з.д. 341 жылы афиналық генерал Диопеф Филипптің одақтасы Кардияның аумағын қиратты, тіпті Филипп олардың тоқтауын талап еткеніне қарамастан. Афиналықтар Византиямен одақтасқанда және Филипп сол қаланы қамап алғанда, Филипптің шыдамы таусылды және ол афиналықтарға соғыс жариялады. Содан кейін Филипп Византияны қоршаудан шығарды. Кауквелл Филипптің Афинамен мәмілеге келгенін айтады. Филипп скифтерге қарсы жорыққа аттанды, содан кейін Оңтүстік Грекияда соғысқа дайындала бастады.

Кіріспе

Филиптің оңтүстік Грекиядағы алдағы жорығы жаңа, төртінші қасиетті соғысқа байланысты болды. Озолий Локрисіндегі Амфисса қаласының азаматтары Дельфиден оңтүстікке қарай орналасқан Криса жазығында Аполлонға қасиетті жерді өңдеуге кірісті; ішкі тартыстардан кейін Амфиктиондық кеңес Амфиссаға қарсы қасиетті соғыс жариялауға шешім қабылдады. Фессалиялық делегат Филипті Амфиктиондық күштердің басшысы етіп тағайындауды ұсынды, бұл Филипке оңтүстік Грекияда жорық жүргізуге себеп болды; алайда, Филип бұл жорықты бәрібір бастауға ниеттенген болуы мүмкін. 346 жылғы үшінші қасиетті соғыстың соңында Филипптің фокиялықтарға көрсеткен мейірімділігі енді нәтижесін берді. Элатеяға жеткен соң, ол қаланы қайта қоныстандыруға бұйрық берді, ал келесі бірнеше айда бүкіл Фокия конфедерациясы бұрынғы қалпына келтірілді. Ол сондай-ақ Грекиядағы одан әрі қақтығыстарды болдырмау үшін дипломатиялық күш-жігер жұмсаған болуы мүмкін, бірақ егер олай болса, ол сәттілікке жете алмады. Коуквелл өзінің ең мақтан тұтатын сәті деп сипаттағанда, Демосфен ғана үмітсіздікке қарсы кеңес берді және афиналықтардың тебандықтармен одақ құруын ұсынды; оның қаулысы қабылданды және ол елші ретінде жіберілді. Филипптің Беотияға Геликон тауы арқылы өтуіне кедергі келтірілді, сияқты спартандықтар Левктра шайқасына дейін болғандай; немесе Фокистен Беотияға жететін басқа тау жолдарының кез келгенінен. Филип Македония армиясының оң жақ қанатын басқарды және оның 18 жасар ұлы Александрды (болашақта Парсы империясын бағындырушы) сол жақ қанатқа қойып, оған Филиптің тәжірибелі генералдарының тобын серік етті. Қазіргі заманғы көзқарас бойынша, шайқасқан қала-мемлекеттердің саны Македониялықтардың санымен шамалас болды. Афиналық аристократ Филиппид Пайаниядан, Фива, Элеутера және Танаграда шайқасында өзінің жақтастарымен бірге Филиптің мүддесі үшін күресті. Филиппидті жеңілістен кейін Гиперейд оның Македонияға жақындығы үшін қудалады.

Стратегиялық және тактикалық ескертулер

Афина мен Фиваның одақтас әскері негізгі жолдың бойындағы Хайронеяға жақын жерде орналасты. Одан кейін ол жас Александрдың "әкесіне өзінің шеберлігін көрсетуге ниетті болғандығын" айтады. Ол өз серіктерінің көмегімен одақтас қатарды бұзып, ақырында оң қанатты қуып жетеді; сонымен қатар Филип жеке басымен сол қанатқа қарсы шабуыл жасап, оны да қуып жетеді. Тағы бір "стратегияда" Полиэн Филиптің афиналық әскерлердің (өзінің тәжірибелі сарбаздары шаршауға көбірек бейімделген) әлсіздігін пайдаланып, афиналықтар шаршағанша шайқасты ұзаққа созғанын және негізгі шабуылын кейінге қалдырғанын болжайды. Бұл оқиға Фронтиннің бұрынғы "Стратагемдері" еңбегінде де кездеседі. Полиэннің баяндамалары кейбір қазіргі заманғы тарихшыларды шайқастың келесі тұжырымдамасын ұсынуға итермеледі. Жалпы шайқас біраз уақытқа созылғаннан кейін, Филип өзінің әскеріне оң қанатын кері шегіндіріп, бүкіл қатарды ортасынан айналдыратын дөңгелек маневр жасады. Сонымен қатар, Македонияның сол қанаты алға жылжып, оң жақтағы тебандықтарға шабуыл жасап, одақтастардың қатарында тесік жасады. Алайда, ол Киелі топтың "[македониялық] фаланганың найзаларына бетпе-бет келгенін" де айтады. Бұл, сонымен қатар, найзамен қаруланған тебандықтарға қарсы атты шабуылдың сәтті болуының ықтимал еместігі Гебель және басқаларды Александрдың Хайронеядағы македониялық фаланганың бір бөлігіне басшылық еткен болуы керек деген ойға жетеді. Диодордың айтуынша, бұл шайқаста мыңнан астам афиналық қаза тапқан, тағы 2000-ы тұтқынға алынған, ал тебандықтардың да жағдайы осыған ұқсас болған. Қазіргі қазба жұмыстары ескерткіштің астынан 254 сарбаздың сүйектерін тапты; сондықтан бұл Киелі топтың қабірі екендігі қабылданды, өйткені барлық мүшесі өлтірілгені екіталай. Алайда Филиптің ешқандай қаланы қоршауға алып, басып алу ниеті болған жоқ. Ол оңтүстік гректерін парсыларға қарсы жоспарланған жорығында өзінің одақтастары ретінде қалаған және жорыққа шыққанда тұрақтанған Грекияны артында қалдырғысы келген; сондықтан одан әрі шайқас оның мақсаттарына қайшы келді. Сондай-ақ, ол Тебаның бұрынғы қақтығыстарда қиратылған Платая мен Теспия қалаларын қайта құруды бұйырды. Жалпы, Филипп тебандықтарға қатаң қарады, оларды тұтқындардың қайтып оралуы үшін, тіпті өлгендерін жерлеу үшін төлеуге мәжбүр етті; алайда, ол Боэотия конфедерациясын таратып жібермеді. Филиптің неліктен солай істегені толыққанды белгісіз, бірақ ол Афинаның теңіз флотын Парсыға қарсы жорықта пайдалануға үміттенеді, өйткені Македонияда үлкен флот болған жоқ; сондықтан ол афиналықтармен жақсы қарым-қатынаста болуы керек еді. Содан кейін ол қақтығысқа қатыспаған, бірақ Пелопоннестегі көрші қалаларына шабуыл жасауға тырысатын Спартамен күресуге бет бұрды. Филипп соғыстан кейінгі айларда көп орын ауысып, оған қарсы шыққан мемлекеттермен татуласып, спартандықтармен келісім жасап, гарнизон орнатты. Оның қимылдары басқа қалаларға күш көрсету үшін де болды, олар оған қарсы тұруға тырыспауы керек еді. Келісімнің негізгі шарттары барлық мүшелердің бір-бірімен және Македониямен одақтасуы, барлық мүшелерге шабуылдан, кеме қатынасынан және ішкі істерге араласудан қорғаныш берілуі болды. Филип және орнатылған македониялық гарнизондар "бейбітшілікті сақтаушылар" рөлін атқаратын еді. Осылайша Александр Македонияның патшасы болды және б.з.д. 334 - 323 жылдар аралығында бүкіл Парсы империясын жаулап алды.