Кіріспе
Aloysia citrodora, лимон вербенасы – Оңтүстік Америкаға тән, Verbenaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдік түрі. Басқа да кең таралған аттары бар, мысалы, лимонды ара бұтасы. Ол 17 ғасырда испандықтар мен португалдықтар тарапынан Еуропаға әкелінді және май алу үшін өсірілді.
Aloysia citrodora, lemon verbena, is a species of flowering plant in the verbena family Verbenaceae, native to South America. Other common names include lemon beebrush. It was brought to Europe by the Spanish and the Portuguese in the 17th century and cultivated for its oil.
Сипаттама
Лимон вербена – көп жылдық бұта немесе 1,5 метрге дейін өсетін жартылай бұта. Жапырақтары жылтыр, ұшты, жанағанда сәл кедір-бұдыр болып сезіледі және сығылғанда күшті лимон иісін шығарады (содан латынша ерекше атауы citrodora – лимон иісті). Көктемнің соңында немесе жаздың басында ұсақ лаванды немесе ақ гүлдер пайда болады, бірақ горшоктелген лимон вербеналары гүлдемеуі мүмкін. Тропиктік аймақтарда мәңгі жасыл, бірақ суыққа төзімсіз, 0°C (32°F) төмен температурада жапырақтарын қырып тастайды, бірақ сабағы -10°C (14°F) дейін шыдай алады. Бұталы формасын қалыптастыру үшін көктемде кесу ұсынылады. Көптеген тағамдық қолданыстарының арқасында, ол шөптер бағына арналған өсімдік ретінде кеңінен танымал және сатылады.
Қолданылуы
[[Файл:IncaKolaBottleGlass. jpg|200px|right|thumb|Лимон вербена қосылған Inca Kola сусын. Бұл өсімдіктің майы бұрынғыда парфюмерия өнеркәсібінде қолдану үшін жапырақтарынан бу арқылы айырылған, бірақ ол теріге сезімталдық тудырып, күнге қарсы реакцияға (фототоксикалық) әкелуі мүмкін. Еуропалық Одақта вербена эфир майлары (Lippia citriodora Kunth.) және абсолют емес туындыларын хош иістендіргіш компонент ретінде пайдалануға тыйым салынған (№ 1223/2009 Ереже, II қосымша).
Химия
Лимон вербена майындағы басты құраушылар цитрал (30–35%), нерол және гераниол. Лимон вербенасының сығындыларында вербаскозид те бар. Өсімдікте дәрілік заттарды метаболизмдейтін ферменттер үшін субстраттар болып табылатын бірнеше фитохимиялық заттар бар болғандықтан, лимон вербена дәрі-дәрмектермен өзара әрекеттесуге себеп болуы мүмкін.
Синонимдер
Лимон вербенасының синонимдері – Verbena triphylla L'Hér., Verbena citriodora Cav., Lippia triphylla, Пармалық Мария Луизаға, Астурия ханшайымы, Бақтың меценаты Инфанте Карлос де Борбонның әйелі, Астурия ханзадасы және король Карлос III-нің ұлы. Бұл атау кейіннен 1784 жылы Палаудың «Parte Práctica de Botánica» басылымының бірінші томында ресми түрде жарияланды. Испан Америкасынан ресми емес импорт көбінесе сәтті болмады: 1785 жылы тағы бір француз ботанігі Жозеф Домби өзінің коллекцияларын Кадиске жеткізгенде, өсімдіктер тәркіленді және қоймаларда шіруге тасталды, ал Домбиге тіпті тұқым себуге де рұқсат берілмеді. Лимада Домбидің сегіз жыл бойы жинаған өте аз ғана өсімдіктердің арасында лимон вербенасы сақталып қалды. Гомес Ортега өсімдіктің тұқымдарын және үлгілерін Париждегі Шарль Луи Л'Эритер де Брутелге жіберді; Л'Эритер оны 1785 жылдың желтоқсанында немесе 1786 жылдың қаңтарында жарияланған «Stirpes Novae» еңбегінде Verbena triphylla деп атады. 1797 жылға қарай лимон вербенасы Лондон төңірегіндегі жылыжайларда кеңінен таралды, ал келесі ғасырда хош иісті букеттерде оның маңыздылығы арта түсті. Бұл өсімдік Корольдік бау-бақша қоғамының «Бау-бақшалық еңбектерге арналған марапат» сыйлығына ие болды.