Кіріспе
Ежелгі Үндістанда грек тілінде сөйлейтіндерді белгілеу үшін қолданылатын термин – пали сөзі Йона. Пали және пракриттердегі Йона сөзі, санскриттегі Явана және тамилдегі Яванар сөздері – ежелгі Үндістанда грек тілінде сөйлейтіндерді белгілеу үшін қолданылған сөздер. "Йона" және "Явана" – бұл "Иониялықтар" (Ἴωνες < Ἰάoνες < *Ἰάϝoνες) деген грек сөзінің транслитерациясы, олар Үндістанда бірінші болып танылған гректер болған. Бұл екі термин де ежелгі санскрит әдебиетінде кездеседі. Мысалы, Явана "Махабхаратада", ал Йона – Шри-Ланканың "Махавамса" сияқты мәтіндерде кездеседі. Ашока жазбаларында Йоналар Камбоджалармен бірге тек дворяндар мен құлдардан тұратын екі қоғам ретінде айтылады. Бұл терминдердің гректермен тікелей байланысын көрсететін мысалдар: Персеполис әкімшілік мұрағатында "Яуна" туралы айтылған (б.з.д. 550–333 ж.). Ашока жарлықтарында "Йона патшасы Аṃтийока" (б.з.д. 280 ж.), ал Видишадағы Гелиодор бағанасында "Йона патшасы Аṃталикитаса" (б.з.д. 110 ж.) туралы айтылған. "Милинда Панхада" Милинда патшасы мен оның "500 Йонадан" тұратын қауіпсіздік бөлімі туралы, ал "Яванаджатакада" ("Явандардың тууы", 150 ж.) грек астрологиясы мен грек терминологиясы туралы айтылады. "Махавамсаның" 29-тарауында (4 ғасыр) Кавказдағы Александрия, "Йоналар қаласы" деп аталады. Жалпы, "Йона" немесе "Йонака" сөздері сол кездегі грек эллиндік формалары болса, "Явана" термині гректерді немесе индо-гректерді белгілеу үшін қолданылған үнді сөзі еді.
the Pali word
The word Yona in Pali and the Prakrits, and the analogue Yavana in Sanskrit and Yavanar in Tamil, were words used in Ancient India to designate Greek speakers. "Yona" and "Yavana" are transliterations of the Greek word for "Ionians" (Ἴωνες < Ἰάoνες < *Ἰάϝoνες), who were probably the first Greeks to be known in India. Both terms appear in ancient Sanskrit literature. Yavana appears, for instance, in the Mahabharata, while Yona appears in texts such as the Sri Lankan chronicle Mahavamsa. The Yona are mentioned in the Ashoka inscriptions, along with the Kambojas, as two societies where there are only nobles and slaves. Examples of direct association of these terms with the Greeks include:
The mention of the "Yauna" in the Persepolis Administrative Archives (550–333 BC). The mention of the "Yona king Aṃtiyoka" in the Edicts of Ashoka (280 BCE)
The mention of the "Yona king Aṃtalikitasa" in the Heliodorus pillar in Vidisha (110 BCE)
King Milinda and his bodyguard of "500 Yonas" in the Milinda Panha. The description of Greek astrology and Greek terminology in the Yavanajātaka "Nativity of the Yavanas" (150 CE). The mention of Alexandria on the Caucasus, "the city of the Yonas" in the Mahavamsa, Chapter 29 (4th century CE). In general, the words "Yoṇa" or "Yoṇaka" were the current Greek Hellenistic forms, while the term "Yavana" was the Indian word to designate the Greeks or the Indo Greeks.
Тарих
"Йона" және "Явана" немесе "Яуна", "Йонака" және "Явана" сияқты түрлері жиі кездеседі, әсіресе б.з.д. 4-ғасырдан б.з. 1-ғасырына дейінгі бірнеше ғасырлар бойы Пәнджабпен көршілес болған немесе оны басып алған Грек мемлекеттеріне қатысты, мысалы, Селевкид империясы, Грек-Бактрия патшалығы және Грек-үнді патшалығы. Явандар Сангам дәуіріндегі ерте Чолалармен қарқынды сауда-саттық жасағанын сипаттайтын Паṭṭiṉappālai сияқты Сангам әдебиетінің эпостарында егжей-тегжейлі айтылады. Ұлы Александрдың жорығынан кейін грек қоныстары Ахеменид империясының шығыс бөлігінде, Үндістанның солтүстік-батысында Камбоджалардың көршілері ретінде болды. Буддизмнің ерте мәтіндеріндегі Йона туралы сілтемелер осыған байланысты болуы мүмкін. Явандарды грамматик Панини атап өткен, бұл олардың жазуымен байланысты болуы мүмкін.
Ашока жарлықтары (б.з.д.
Кейбір жақсы танымал мысалдар – Ашока жарлықтары (б.з.д. 250 ж. шамасында), онда император Ашока өзінің билігіндегі грек халқына сілтеме жасайды. V және XIII жарлықтарда Юна (немесе гректер) Камбоджалар мен Гандаралармен бірге оның империясының шекаралық аймағын құрайтын бағынышты халық ретінде есімдері аталады және ол Батыс елдеріндегі грек билеушілеріне, тіпті Жерорта теңізіне дейін елшілер жібергенін куәландырады, оларды қатесіз, бірінен соң бірі атайды. Гандхари түпнұсқасы XIII тастың грек патшаларын батысқа «Йона» терминімен байланыстырады: Антиох «Амтиоко нама Йонараджа» (яғни «Антиох есімді грек патшасы») деп аталады, одан кейін тағы төрт патша тұрады: «парам ка tena Атиокена катуре 4 раджани Турамайе нама Амтикини нама Мака нама Аликасадора нама» (яғни «Антиохтан кейін Птолемей, Антигон, Магас, Александр есімді төрт патша билік етті»).
Буддистік мәтіндерде
Дипавамса және 1861 жылғы Сасана Вамса сияқты басқа буддалық мәтіндер үшінші буддалық кеңестен кейін ақсақал монах (теро) Махаракхита "Йона еліне" жіберілгенін, ол Йоналар мен Камбоджаларға буддизмді уағыздағанын, ал сонымен бірге ақсақал монах (теро) Дхармараксита Батыс Үндістанның Апарантака еліне де жіберілгенін көрсетеді. Ашоканың XIII жарлығы да Йоналарды Камбоджалармен (Йонакамбоджесу) бірге атайды және оның империясында Йоналар мен Камбоджалардың жерлерінен басқа барлық жерде брахмандар мен шрамандар кездесетінін хабарлайды.
Махавамса
Шри-Ланканың Махавамса немесе "Ұлы жылнамасы" Юна еліне уағыз айту үшін жіберілген тера Махаракхита және Аппарантаға ("Батыс аяқтарына") жіберілген Юна терасы Дхаммаракхита туралы айтады. Сондай-ақ, Анурадхапураның Пандукабхаясы өзінің астанасы Анурадхапураның бір бөлігін Юна халқына бөліп бергені де еске түсіріледі. Тағы бір Юна терасы, Махадхаммаракхита, Юна еліндегі Кавказдың Александрия қаласынан Руванвелисайяның салынуына қатысу үшін келгені айтылады.
Милиндапанха
Тағы бір мысал – «Милинда Панха» (I тарау), онда «Йонака» атауы үлкен Грек-үнді патшасы Менандрға (б.з.д. 160–135 жж.) және оны тұрақты түрде сүйреп жүретін «бес жүз грек» сақшысына қатысты қолданылады.
Үндістанға шабуыл
Махабхаратаның Ванапаравасында «Шака, Явана, Камбоджа, Бахлика және т.б. Млечча патшалары Қалиюгада жерді әділсіз билейтін болады» деген болжам бар. Бұл сілтеме, Маурья және Шунга империяларының құлауынан кейін, Солтүстік Үндістандағы және одан кейін Иона, Камбоджа, Сака және Пахлава сияқты шетелдік әскерлердің басып алуынан кейін туындаған хаостық саяси жағдайға сілтеме жасайды. Вальмикидің Рамаянасының Бала Кандасында шака, явана, камбоджа, пахлава және басқа да соғысып жатқан Млечча әскерлері туралы маңызды сілтемелер бар. Индологтар Х.С. Райчадури, Б.С. Лоу, Д. Сатья Шрава және басқалар осы өлеңдерде индустардың варвар сақалар, явандар, камбоджалар, пахлавалар және т.б. аралас басып кіруші әскерлерімен күресінің айқын көрінісін көреді, бұл күрес Солтүстік-Батыстан басталған. Бұл күрестер б.з.д. 2 ғасырынан басталады. Басқа үнді жазбалары б.з.д. 180 жылы Сакет, Панчала, Матура және Паталипутраға Иона шабуылдарын болжайды, бұл, мүмкін, Шунга империясына қарсы және буддизмді қорғау мақсатында жасалған: «Сакетаны, Панчала және Матура елдерін басып алғаннан кейін, зұлым және батыл явандар Кусумадхваджаға («Гүлді байрақ қаласы», Паталипутра) жетеді. Паталипутрадағы қалың саз қорғанына жеткенде, барлық провинциялар тәртіпсіздікке ұшырайды. Соңында, ағаш тәрізді машиналарын (қоршау машиналарын) қолдана отырып, үлкен шайқас болады». «Явандар билік етеді, патшалар жоғалады. (Бірақ соңында) шайқасқа тойған явандар Мадхадесада (Орта елде) тұрмайды; олардың арасында, өз елінде туындайтын азамат соғысы сөзсіз болады, бұл қорқынышты және қатыгез соғысқа ұласады». «Махабхаратаның» «Анушасанапарава» бөлімінде Маджхимадеса елі явандар мен камбоджалар тарапынан басып алынды, бірақ олар кейін толық жеңіліске ұшырады. Маджхимадесаға («орта ел, орталық аймақтар») Йоналар мен Камбоджалар бірлесіп шабуыл жасады. Бұл жердегі «Маджхимадеса» термині Ауғанстан, Пәкістан және Орталық Азияның үлкен бөлігін қамтитын Үлкен Үндістанның орталық бөлігін білдіреді.
Басқа сілтемелер
110 жылға дейін б.з. Орталық Үндістандағы Видишадағы Гелиодор бағанасында Шунга императоры Бхагабхадраның сарайына елші жіберген Индо-грек патшасы Антиалкидас та "Йона" деп аталған. Махавамса сондай-ақ ежелгі Шри-Ланкадағы Анурадхапурада Йона қонысының болғанын куәландырады, бұл, әдетте, Шығыс пен Батыс арасындағы саудаға көмектескен. Буддалық мәтіндер, мысалы Сумангала Виласини, яван тілін Милакхабхаса, яғни таза емес тіл деп сипаттайды. Тамилаккамдағы римдік саудагерлер де яван деп есептелген.
Санчи
Санчидің кейбір фриздерінде грек киіміндегі ізбасарлар бейнеленген. Ер адамдардың шаштары қысқа, иілімді болып келінген, көбінесе ежелгі грек монеталарында кездесетін басқа белбеумен бекітілген. Киімдері де грек үлгісінде жасалған, туника, плащ және сандалдар толыққанды бейнеленген. Музыкалық аспаптар да ерекше, мысалы, аулос деп аталатын қос сырнай. Карникс сияқты мүйіздер де көзге түседі. Олар ступаның кіреберісінде мерекелеп жатыр. Бұл ер адамдар, әдетте, Солтүстік-Батыс Үндістаннан ступаны зияратқа келген шетелдіктер, мүмкін Маллалар, Индо-Скифтер немесе Индо-Гректер. Санчидегі Яваналық сыйлық берушілерден үш жазу белгілі, олардың ең анығы "Сэтапатияса Йонаса данам" ("Сэтапатталық Йонаның сыйы") деп жазылған, Сэтапатта – нақты белгілі емес қала.
Кейінгі мағыналары
"Йона", "Йонака" немесе "Явана" терминдері бастапқыда гректерді білдірген, алайда олардың басқыншы ретіндегі варварлық әрекеттеріне байланысты "млехалар" деген сөз де қолданылған. Үнді тілдері алғашқыда діни айырмашылықтарға негізделмеген, бірақ ислам субконтинентке келгеннен кейін, "Явана" термині "Муссаламан" немесе "мұсылман" емес, "Турука", "Туруска", "Тажик" және "Араб" сияқты ислам дінін ұстанатын басқыншыларды атау үшін жиі қолданылды. Шампа халқының "Дай Вьетті" "Явана" деп атағандығы туралы пікір бар. Дегенмен, бұл мәлімдеме көбінесе тұманды. Чам деректері Дай Вьетті "нагара Юэн" (Чам: nagara yvan, мағынасы – "Вьет мемлекеті") деп, ал вьетнамдықтарды "Юэн" (yvan) деп атайды. Чам материалдарындағы екі терминология да Чам жазуымен және Ескі Чам тілінде жазылған, алғашқысы Хариварман I билік құрған 1142 жылға дейін жетеді. Бұл Чам Юэні мен Үнді Яванасының байланысын дәлелдейтін тілдік деректердің аздығын көрсетеді. Киернанның Кхмер "Юон" жөніндегі пікіріне сәйкес, Вьетке жасалған Чам сілтемесі "Юэ" немесе "Вьет" сөзінен туындауы керек. Кхмер тіліндегі "Юон" (yuôn) យួន /yuən/ сөзі вьетнамдықтарды қаралап айту үшін қолданылған, ол гректерді білдіретін үнді "Явана" сөзінен алынған деп есептелген. Алайда, бұл "Явана" емес, "Вьет" немесе "Юэ" сөзінің транскрипциясы, себебі кхмер тіліндегі "Юон" сөзі "Явана" сөзіндегі "v" әрпінің орнына "uo" дифтонғымен жазылған. Киернанның сөзіне сүйенсек, "Пол Пот режимі француз шығыстанушыларын ұстанды және Ханоймен болған қақтығысты мың жылдық этникалық эпостың бір бөлігі ретінде мифологияландырды"; сондықтан олар "Юон" сөзінің мағынасын өзгертіп, оны жабайылар мен шетелдіктер ретінде қате түсіндірді. Сингал тіліндегі "Йонака" термині Шри-Ланка морейлерін білдіреді және ол "Йона" терминінен алынған деп саналады.
Қазіргі қолданысы
Йона сөзі немесе оның туындыларының бірі кейбір тілдерде бүгінгі Грекияны атау үшін әлі де қолданылады, мысалы, араб тілінде (يونان), еврей тілінде (יוון), түрік тілінде ("Юнанистан"), армян тілінде (Հունաստան Hounistan), қазіргі арамей тілінде (ܝܘ̈ܢܝܐ Yawnoye), сондай-ақ пашту, хинди, урду, малай және индонезия тілдерінде ("Юнани").