Тәуелділік теориясы: дамыс жолындағы елдердің бай елдерге тәуелділігі, әлемдік жүйедегі теңсіздік, Латын Америкасының даму мәселелері. Халықаралық қатынастар.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Халықаралық қатынастар теориясы – халықаралық қатынастар теориясы.
International relations theory
an international relations theory
Тәуелділік теориясы – ресурстар кедей және қанауға ұшыраған мемлекеттердің "шеткерінен" бай мемлекеттердің "орталығына" ағылып, соңғысын бұрынғысының есебінен байытатын идея. Тәуелділік теориясының басты тезисі – кедей мемлекеттердің кедейленіп, бай мемлекеттердің "әлемдік жүйеге" ену арқылы байыуы. Бұл теория 1960 жылдардың соңында, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, ғалымдар Латын Америкасындағы дамудың тоқтап қалу себебін іздеген кезде ресми түрде қалыптасты. Теория, бұрынғы даму теориясына – модернизация теориясына қарсы реакция ретінде пайда болды. Модернизация теориясы барлық қоғамдар дамудың ұқсас сатыларынан өтеді, бүгінгі дамымаған аймақтардың жағдайы өткендегі дамыған аймақтардың жағдайына ұқсас, демек, дамымаған аймақтарға кедейліктен шығу үшін инвестициялар, технологиялар беру және әлемдік нарыққа жақындату сияқты түрлі шаралар арқылы осы жалпы даму жолын үдету қажет деп есептеді. Тәуелділік теориясы бұл көзқарасқа қарсы шығып, дамымаған елдер дамыған елдердің қарапайым примитивті нұсқалары емес, сонымен қатар олардың өзгеше ерекшеліктері мен құрылымдары бар екенін, ал ең бастысы – әлемдік нарықтық экономикадағы әлсіз мүшелер екенін дәлелдеді. Кейбір авторлар оның әлемдік байлықты бөлу тұрғысынан маңызды тұжырымдық бағыт екенін айтады. Тәуелділік теориясының жақтастары әдетте екі топқа бөлінеді: либералды реформаторлар және неомарксистер. Либералды реформаторлар көбінесе нақты саясатты қолдауды жақтаса, неомарксистер жоспарлы экономиканы ұсынады.
Dependency theory is the idea that resources flow from a "periphery" of poor and exploited states to a "core" of wealthy states, enriching the latter at the expense of the former. A central contention of dependency theory is that poor states are impoverished and rich ones enriched by the way poor states are integrated into the "world system". This theory was officially developed in the late 1960s following World War II, as scholars searched for the root issue in the lack of development in Latin America. The theory arose as a reaction to modernization theory, an earlier theory of development which held that all societies progress through similar stages of development, that today's underdeveloped areas are thus in a similar situation to that of today's developed areas at some time in the past, and that, therefore, the task of helping the underdeveloped areas out of poverty is to accelerate them along this supposed common path of development, by various means such as investment, technology transfers, and closer integration into the world market. Dependency theory rejected this view, arguing that underdeveloped countries are not merely primitive versions of developed countries, but have unique features and structures of their own; and, importantly, are in the situation of being the weaker members in a world market economy. Some writers have argued for its continuing relevance as a conceptual orientation to the global division of wealth. Dependency theorists can typically be divided into two categories: liberal reformists and neo Marxists. Liberal reformists typically advocate for targeted policy interventions, while the neo Marxists propose a planned economy.
Көмекке тәуелділік
Көмекке тәуелділік – экономикалық проблема, ол дамып келе жатқан елдердің (ДЖЕ) қаржылық көмек және басқа да ресурстар үшін дамыған елдерге (ДЭ) тәуелділігі ретінде сипатталады. Нақтырақ айтқанда, көмекке тәуелділік – мемлекеттік шығындардың шетелдік донорлар тарапынан берілген үлесінің көрсеткіші. Көмекке тәуелділік коэффициенті шамамен 15-20% немесе одан жоғары болатын елдерде жағдай нашарлауы мүмкін. Тәуелділіктің себебі – кедейлікпен күресу үшін көмекті ұзақ мерзімді шешім ретінде пайдалануға тырысу нәтижесінде даму мен экономикалық/саяси реформалардың тежелуі. Көмекке тәуелділік мұқтаж елдерге ұзақ мерзімді көмек көрсету салдарынан туындады, нәтижесінде көмек алатын ел тәуелділік синдромына бейімделіп, дамыды. Бүгінде көмекке тәуелділік Африкада ең көп кездеседі. 2013 жылғы мәліметтер бойынша, ең ірі донорлар – АҚШ, Ұлыбритания және Германия, ал ең көп көмек алған елдер – Ауғанстан, Вьетнам және Эфиопия.
Aid dependency is an economic problem described as the reliance of less developed countries (LDCs) on more developed countries (MDCs) for financial aid and other resources. More specifically, aid dependency refers to the proportion of government spending that is given by foreign donors. A nation having an aid dependency ratio of about 15% 20% or higher is correlated with negative outcomes for that nation. What causes dependency is the inhibition of development and economic/political reform that results from trying to use aid as a long term solution to poverty ridden countries. Aid dependency arose from long term provisions of aid to countries in need in which the receiving country became accustomed to and developed a dependency syndrome. Aid dependency is most common today in Africa. The top donors as of 2013 were the United States, the United Kingdom, and Germany while the top receivers were Afghanistan, Vietnam, and Ethiopia.
Көмекке тәуелділіктің тарихы
Халықаралық дамуға көмек Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін кеңінен танымал болды, себебі дамысқан елдер ашық экономика құруға тырысып, сонымен қатар суық соғыс кезінде бәсекелестікке түсті. 1970 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы халықаралық көмекке жұмсалуға тиіс сома ретінде әр елдің жалпы ұлттық табысының 0,7%-ын белгіледі. Яш Тондонның "Көмектен тәуелділікті жою" атты кітабында Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) және Дүниежүзілік банк (ДБ) сияқты ұйымдар көптеген Африка елдерін тәуелділікке түсіргенін айтады. 1980-ші және 1990-шы жылдардағы экономикалық дағдарыс кезінде Африканың Сахара аймағынан оңтүстікке орналасқан көптеген елдерге көмек ақшасы көптеп келді, нәтижесінде келесі ондаған жылдар бойы тәуелділік пайда болды. Бұл елдер осылайша тәуелді болып қалды, сондықтан Танзания президенті Бенджамин В. Мкапа: "Дамуға көмек, әсіресе оңтүстіктегі кедей елдерде, халықтың санасына терең сіңіп кетті. Бұл есірткіге тәуелділік сияқты" деді.
International development aid became widely popularized post World War Two due to first world countries trying to create a more open economy as well as cold war competition. In 1970, the United Nations agreed on 0.7% of Gross National Income per country as the target for how much should be dedicated for international aid. In his book “Ending Aid Dependence”, Yash Tondon describes how organizations like the International Monetary Fund (IMF) and the World Bank (WB) have driven many African countries into dependency. During the economic crisis in the 1980s and the 1990s, a great deal of Sub Saharan countries in Africa saw an influx of aid money which in turn resulted in dependency over the next few decades. These countries became so dependent that the President of Tanzania, Benjamin W. Mkapa, stated that “Development aid has taken deep root to the psyche of the people, especially in the poorer countries of the South. It is similar to drug addiction.”
Көмек беру себептері
Кең таралған пікір бойынша, көмек тек кедей елдерге көмек көрсету мақсатымен беріледі, және бұл кейбір жағдайларда дұрыс болғанымен, донорлардың стратегиялық, саяси және әл-ауқат мүдделері көмектің негізгі қозғаушы күштері болып табылады. Мейзельс пен Ниссанке (МН 1984), сондай-ақ Маккинлей мен Литтл (МЛ, 1977) донорлардың ниеттерін талдау үшін зерттеулер жүргізді. Олардың зерттеулерінен АҚШ-тың көмек ағынына әскери және стратегиялық факторлар ықпал ететіні анықталды. Ұлыбритания мен Франция өздерінің бұрынғы отарларына, сонымен қатар олардың маңызды инвестициялық мүдделері мен тығыз сауда қатынастары бар елдерге көмек көрсетеді.
While the widespread belief is that aid is motivated only by assisting poor countries, and this is true in some cases, there is substantial evidence that suggests strategic, political, and welfare interests of the donors are driving forces behind aid. Maizels and Nissanke (MN 1984), and McKinlay and Little (ML, 1977) have conducted studies to analyze donors’ motives. From these studies they found that US aid flows are influenced by military as well as strategic factors. British and French aid is given to countries that were former colonies, and also to countries in which they have significant investment interest and strong trade relations.
Экономикалық өсудің төмендеуі
Шетелдік көмек мәселесі бойынша басты алаңдаушылық – көмек алған елдің азаматтары көмек алғаннан кейін жұмыс істеуге деген ынтасын жоғалтуы. Сонымен қатар, кейбір азаматтар қасақана аз жұмыс істейді, нәтижесінде табыстары төмендеп, осылайша көмек алуға құқылы болады. Көмекке тәуелді елдерде жұмыс күшінің ынтасы төмен болады, себебі олар тұрақты көмекке үйреніп қалған, сондықтан елдің экономикалық прогреске жете алуы және тұрмыс деңгейінің жақсаруы күмәнді. Ұзақ мерзімді көмекке тәуелді ел өзін-өзі қамтамасыз ете алмайды және бай елдерден келетін көмекке тәуелділікті азайтуға мүмкіндік беретін мағыналы ЖІӨ өсімін қамтамасыз ете алмайды. Азық-түлік көмегі, ішкі экономикаға зиян келтіргендігі үшін, басқа да импорттық көмектермен бірге көп сынға ұшырады. Көмек импортына тәуелділіктің артуы осы өнімдерге ішкі сұраныстың төмендеуіне алып келеді. Ұзақ мерзімде ең кем дамыған елдердегі ауыл шаруашылығы саласы азық-түлік көмегі салдарынан сұраныстың ұзақ мерзімді төмендеуінен әлсірейді. Болашақта көмек азайтылғанда, көптеген ең кем дамыған елдердің ауыл шаруашылығы нарықтары жетілмегендіктен, ауыл шаруашылығы өнімдерін импорттау арзанға түседі. Бұл Гаитиде орын алды, ондағы астықтың 80% АҚШ-тан келеді, тіпті көмек көлемі азайғаннан кейін де. Импортталатын өнімге, мысалы, бидайға басты өнім ретінде тәуелді елдерде экономикалық шоктар орын алып, елді одан әрі экономикалық дағдарысқа итеруі мүмкін.
A main concern revolving around the issue of foreign aid is that the citizens in the country that is benefiting from aid lose motivation to work after receiving aid. In addition, some citizens will deliberately work less, resulting in a lower income, which in turn qualifies them for aid provision. Aid dependent countries are associated with having a lowly motivated workforce, a result from being accustomed to constant aid, and therefore the country is less likely to make economic progress and the living standards are less likely to be improved. A country with long term aid dependency remains unable to be self sufficient and is less likely to make meaningful GDP growth which would allow for them to rely less on aid from richer countries. Food aid has been criticized heavily along with other aid imports due to its damage to the domestic economy. A higher dependency on aid imports results in a decline in the domestic demand for those products. In the long run, the agricultural industry in LDC countries grows weaker due to long term declines in demand as a result from food aid. In the future when aid is decreased, many LDC countries's agricultural markets are under developed and therefore it is cheaper to import agricultural products. This occurred in Haiti, where 80% of their grain stocks come from the United States even after a large decrease in aid. In countries where there is a primary product dependency on an item being imported as aid, such as wheat, economic shocks can occur and push the country further into an economic crisis.
Саяси тәуелділік
Саяси тәуелділік донорлардың қабылдаушы елдің басқаруына тым көп ықпал етуі кезінде туындайды. Көптеген донорлар елдің қаржысына тәуелділігіне байланысты үкіметте маңызды рөл атқарады, бұл үкіметтің тиімділігі мен демократиялық сапасын төмендетеді. Осының салдарынан қабылдаушы елдің үкіметі халықтың қалауына емес, донордың қолдауына ие саясатты қабылдайды. Мұндай жағдайда мемлекеттік сыбайлас жемқорлықтың деңгейі артып, үкімет пен саяси жүйенің реформалануына кедергі келтіреді. Бұл донорлар халыққа пайдасы тимейтін мүдделерді көздейтін басқа елдер мен ұйымдарды қамтуы мүмкін. Саяси тәуелділік – көмекке тәуелділіктің одан да күшті жағымсыз салдары болып табылады, әсіресе елдегі көптеген мәселелер жемқорлық саясат пен азаматтық құқықтардың жетіспеуінен туындаған жағдайларда. Мысалы, Зимбабве мен Конго Демократиялық Республикасының көмекке тәуелділік деңгейі өте жоғары және олар саяси тұрақсыздыққа ұшыраған. Конго Демократиялық Республикасының саясаты 21-ғасырда азаматтық соғыс пен үкімет алмасуды қамтыды және Африкадағы ең жоғары көмекке тәуелділік көрсеткіштерінің бірін иеленеді. Көмекке тәуелділік жауапкершілікті халықтан мемлекет пен донорларға ауыстыруға мүмкіндік береді, соның нәтижесінде «президенттік жүйе» қалыптасады. Президенттік жүйе – саяси жүйеде президент пен кабинеттің саяси шешімдерді қабылдауда басымдыққа ие болуы. Демократиялық елдерде бюджеттер мен мемлекеттік инвестициялық жоспарлар парламенттің бекітуінен өтуі тиіс. Донорлардың осы бюджеттен тыс жобаларды қаржыландыруы және парламенттің қарауына ұшыратпауы жиі кездесетін жағдай.
Political dependency occurs when donors have too much influence in the governance of the receiving country. Many donors maintain a strong say in the government due to the country's reliance on their money, causing a decrease in the effectiveness and democratic quality of the government. This results in the receiving country's government making policy that the donor agrees with and supports rather than what the people of the country desire. Government corruptibility increases as a result and inhibits reform of the government and political process in the country. These donors can include other countries or organizations with underlying intentions that may not be in favor of the people. Political dependency is an even stronger negative effect of aid dependency in countries where many of the problems stem from already corrupt politics and a lack of civil rights. For example, Zimbabwe and the Democratic Republic of the Congo both have extremely high aid dependency ratios and have experienced political turmoil. The politics of the Democratic Republic of the Congo have involved civil war and changing of regimes in the 21st century and have one of the highest aid dependency ratios in Africa. As aid dependence can shift accountability away from the public and to being between state and donors, “presidentialism” can arise. Presidentialism is when the president and the cabinet within a political system have the power in political decision making. In a democracy, budgets and public investment plans are to be approved by parliament. It is common for donors to fund projects outside of this budget and therefore go without parliament review.
Көмекке тәуелділікті жоюға бағытталған шаралар
2000 жылдан бері көмекке тәуелділік шамамен 1/3-ке төмендеді. Бұл, мысалы, Гана елінде байқалады, онда көмекке тәуелділік 47%-дан 27%-ға дейін азайды, сондай-ақ Мозамбикте де 74%-дан 58%-ға дейін төмендеді. Көмекке тәуелділікті жою үшін ауыл шаруашылығы мен инфрақұрылымға ұзақ мерзімді инвестициялар маңызды шарттар болып табылады, себебі бұл елге азық-түлік көмегінің көлемін біртіндеп азайтуға, өз ауыл шаруашылығы экономикасын дамытуға және азық-түлік қауіпсіздігі мәселесін шешуге мүмкіндік береді.
Since 2000, aid dependency has decreased by about ⅓. This can be seen in countries like Ghana, whose aid dependency decreased from 47% to 27%, as well as in Mozambique, where the aid dependency decreased from 74% to 58%. Long term investment in agriculture and infrastructure are key requirements to end aid dependency as it will allow the country to slowly decrease the amount of food aid received and begin to develop its own agricultural economy and solve the food insecurity
Саяси сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл
Саяси сыбайлас жемқорлық тәуелділікті сақтап қалумен және экономикалық өсімге қол жеткізе алмаумен байланысты зор күш болып табылады. Обама әкімшілігі кезінде Конгресс Миллениумдық Шабуыл Корпорациясы (MCC) қолданған сыбайлас жемқорлыққа қарсы критерийлердің жеткілікті қатаңдығы болмағанын және бұл көмекке тәуелділікті азайтуға кедергі келтіретінін мәлімдеді. Көбінесе, сыбайлас жемқорлықтың жоғары деңгейде қабылданатын елдерде көмек ақшасы мемлекеттік сектордағы шенеуніктерден немесе жеке сектордағы басқа сыбайлас жемқор тұлғалардан ұрланады. Сыбайлас жемқорлық өте кең таралған елдерге көмек көрсетуден бас тарту, ұйымдар мен үкіметтердің қаражаттың тиімді пайдаланылуын қамтамасыз ету және басқа елдерді сыбайлас жемқорлықпен күресуге ынталандыру үшін қолданатын кең таралған құрал болып табылады.
Political corruption has been a strong force associated with maintaining dependency and being unable to see economic growth. During the Obama administration, congress claimed that the anti corruption criteria The Millennium Challenge Corporation (MCC) used was not strict enough and was one of the obstacles to decreasing aid dependence. Often, in countries with a high corruption perception index the aid money is taken from government officials in the public sector or taken from other corrupt individuals in the private sector. Efforts to disapprove aid to countries where corruption is very prevalent have been a common tool used by organizations and governments to ensure funding is used properly but also to encourage other countries to fix the corruption.
Басқа да көмек түрлері
Шетелдік көмек тиісті салаға бағытталғанда және оны тиімді басқарғанда ұзақ мерзімде пайдалы екені дәлелденді. Ұйымдар мен донорлардың ұқсас мақсаттарға ие болуы тәуелділікті азайтуда үкіметтер арасындағы байланысқа негіделген халықаралық көмектің дәстүрлі формасынан гөрі жақсы нәтижелер берді. Ботсвана осының сәтті мысалы. Ботсванаға алғашқы көмек 1966 жылы көрсетілді. Бұл жағдайда Ботсвана қай салаға көмек қажет екенін анықтады және ақшаны қалай бөлу керектігіне үкіметтердің әсер ететін басқа елдерден көмек қабылдаудың орнына, тиісті донорларды іздеді. Ботсвана сияқты көмек алушы елдердің бастамасы көбірек тиімді, себебі бұл донорлардың бағдарламаларының тиімділігі туралы статистика (әдетте тағам таратқан сияқты қысқа мерзімді көрсеткіштер) беру қажеттілігін жоққа шығарады және оның орнына ұзақ мерзімді өсім мен дамуға, инфрақұрылым, білім беру және жұмыс орындарын құруға көбірек назар аударады.
It has been proven that foreign aid can prove useful in the long run when directed towards the appropriate sector and managed accordingly. Specific pairing between organizations and donors with similar goals has produced more success in decreasing dependency than the tradition form of international aid which involves government to government communication. Botswana is a successful example of this. Botswana first began receiving aid in 1966. In this case, Botswana decided which areas needed aid and found donors accordingly rather than simply accepting aid from other countries whose governments had a say in where the money would be distributed towards. Recipient led cases such as Botswana are more effective partially because it negates the donor's desirability to report numbers on the efficiency of their programs (that often include short term figures such as food distributed) and instead focuses more on long term growth and development that may be directed more towards infrastructure, education, and job development.