Кіріспе

Адамның негізгі қажеттіліктерінен күрт айырылумен сипатталатын жағдай.

Өте кедейлік – кедейліктің ең ауыр түрі, Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) анықтамасына сәйкес, “адамның тамақ, қауіпсіз ауыз су, санитарлық жағдайлар, денсаулық сақтау, баспана, білім және ақпарат сияқты негізгі қажеттіліктерінен күрт айырылумен сипатталатын жағдай”. Бұл жағдай тек табысқа ғана емес, сонымен қатар қызметтерге қол жеткізуге де байланысты. Тарихи тұрғыдан алғанда, Біріккен Ұлттар Ұйымында басқа да анықтамалар ұсынылған. 2018 жылы өте кедейлік – Дүниежүзілік банк белгілеген 1,90 АҚШ долларынан төмен күндік табыс (2011 жылғы бағалар бойынша, доллармен) деп есептеледі. 2017 жылдың қазан айында Дүниежүзілік банк халықаралық кедейлік шегін, яғни әлемдік абсолюттік ең төменгі деңгейді күніне 1,90 долларға дейін жаңартты. Бұл 1996 жылғы АҚШ бағасымен күніне 1 долларға тең, сондықтан “күнде 1 доллардан кем табыспен өмір сүру” деген кең таралған сөз тіркесі пайда болды. Өте кедейлікте өмір сүретін адамдардың басым көпшілігі Оңтүстік Азия және Сахара төменгі аймағындағы Африка елдерінде шоғырланған. 2018 жылғы мәліметтер бойынша, өте кедейлікте өмір сүретін ең көп адамдар бар ел – Нигерия, онда 86 миллион адам бар. Бұрын әлем халқының басым бөлігі өте кедейлік жағдайында өмір сүрген. Әлем халқының абсолютті кедейлікте өмір сүру көрсеткіші 1800 жылы 80%-дан асып, 2015 жылы 20%-дан төменге дейін түсті. БҰҰ-ның бағалауынша, 2015 жылы шамамен 734 миллион адам немесе халықтың 10%-ы осындай жағдайда қалды. Бұрынғы мәліметтер бойынша, 1990 жылы бұл көрсеткіш 1,9 миллиард, ал 2008 жылы 1,2 миллиард адамды құрады. Халықаралық кедейлік шегінен төмен адамдардың саны көп болғанына қарамастан, бұл көрсеткіштер халықаралық қауымдастық үшін маңызды жетістіктерді көрсетеді, өйткені соңғы 15 жылда бір миллиардтан астам адам кедейліктен шықты. Өте кедейлік пен аштықты азайту – Біріккен Ұлттар Ұйымының 2000 жылы қабылдаған Мыңжылдық даму мақсаттарының (МДМ1) бірінші мақсаты болды. Атап айтқанда, 2015 жылға қарай өте кедейлік деңгейін екі есеге төмендету жоспарланған, бұл мақсат жоспардан бес жыл бұрын орындалды. Халықаралық қозғалыс ATD Fourth World-тың негізін қалаушы Жозеф Врезински “негізгі қауіпсіздіктің жоқтығын” (кедейлік) және “созылмалы кедейлікті” (өте кедейлік) ажыратып, өте кедейлікте өмір сүретін адамдарға барлық адам құқықтарын жүзеге асыруға нақты мүмкіндік беру арқылы оны жою қажеттігін айтты:

Бұл анықтама алғаш рет 1989 жылдың маусымында БҰҰ арнайы баяндамашысы Данило Тюрктің экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарды жүзеге асыру туралы алдын ала баяндамасында айтылған. Бұл қағида бүгінгі күнге дейін қолданылып келеді, соның ішінде 2012 жылдың қыркүйегінде БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесі қабылдаған өте кедейлік және адам құқықтары жөніндегі БҰҰ-ның негізгі басшылық қағидаларында да қолданылады.

Тұтынуға негізделген анықтама

Халықаралық қауымдастық шектен тыс кедейлікті 2011 жылғы халықаралық бағалармен өлшенгенде күніне 1,90 доллардан төмен өмір сүру деп анықтайды (бұл 2018 жылы 2,12 долларға баламалы). Бұл көрсеткіш, сондай-ақ халықаралық кедейлік шегі деп белгілі, инфляцияны және тіршілік құнының айырмашылықтарын ескере отырып, мерзімді түрде жаңартылып отырады; ол алғаш рет 1996 жылы күніне 1 доллар деп белгіленген. Жаңа баға деректеріне сәйкес жаңартулар жасалады, осы арқылы әлемдегі негізгі азық-түлік, денсаулық сақтау, киім-кешек және баспананың құнын мүмкіндігінше дәл көрсетуге тырысады. Соңғы жаңарту 2015 жылы жасалды, осы кезде Әлемдік банк халықаралық шекті 1,90 долларға дейін көтерді. Әлемдегі ең кедей адамдардың көпшілігі ақшалай табысқа ие болмағандықтан, кедейлікті өлшеу адамның тұтынуының ақшалай құнына негізделген. Әйтпесе, кедейлікті өлшеуде өз өнімдерін көбінесе тұтынатын шаруалардың үй шаруалығында өндірілген өнім ескерілмей қалуы мүмкін.

Баламалы анықтамалар

Ең ауыр жағдайға тап болғандардың өмір сүру деңгейін көрсететін $1.90/күндік кедейлік шегі қазірге дейін ең көп қолданылатын өлшем болып табылады, себебі ол ең қиын жағдайдағы адамдардың шындығын көрсетеді. Көптеген халықаралық ұйымдар кеңінен қолданғанымен, ол түрлі факторларға байланысты сынға іріктеліп отыр. Мысалы, ол адамдардың кедейлік шегінен қаншалықты төмен екенін ескермейді, бұл кедейліктің тереңдігі деп аталады. Осы мақсатта, сол институттар кедейлік аралығы туралы деректерді жариялайды. Халықаралық кедейлік шегі уақыт өте келе өзгермейді, түрлі жылдар арасында салыстыруға мүмкіндік береді. Сондықтан бұл абсолютті кедейлікті өлшейтін көрсеткіш, ол салыстырмалы кедейлікті өлшемейді. Бұл көрсеткіш сондай-ақ адамдардың өздерінің қаржылық жағдайын қалай бағалайтынын (әлеуметтік-субъективті кедейлік шегі деп аталады) көрсетуге арналмаған. Сонымен қатар, кедейлік шегін есептеу үшін тұтыну бағалары туралы ақпарат қолданылады, ол сатып алу қабілеті паритетін есептеуге қажет, бірақ оны өлшеу өте қиын және пікірталас тудырады. Барлық басқа көрсеткіштер сияқты, ең кедей және осал елдерден деректердің жетіспеуі мүмкін. Ең ауыр кедейлікті өлшеу үшін бірнеше баламалы құралдар ұсынылды, олар нашар тамақтану және негізгі білімге қолжетімділіктің болмауы сияқты басқа факторларды да қамтиды. Алкир-Фостер әдісіне негізделген көп өлшемді кедейлік индексін (МКИ) Оксфорд кедейлік және адам дамуы институты (OPHI) жариялайды: ол негізгі қажеттіліктердегі кемшілікті өлшеуге мүмкіндік береді және кедейліктің таралуын және қарқындылығын көрсету үшін жіктелуі мүмкін. Мысалы, дәстүрлі өлшемдер бойынша Эфиопия мен Өзбекстанда халықтың шамамен 40% ең кедей деп есептеледі, бірақ МКИ негізінде эфиопиялықтардың 90% және өзбектердің 2% ғана көп өлшемді кедейлікте болады. МКИ даму саласындағы мамандарға аймақтағы кедейліктің ең мүмкін себептерін анықтауға көмектеседі, әдістің М0 өлшемін қолдана отырып (ол кедейліктегі адамдардың үлесін олардың кемшілікке тап болған өлшемдерінің үлесіне көбейту арқылы есептеледі). Мысалы, Палестинаның Газа секторында Алкир-Фостер әдісінің М0 өлшемін қолдану, аймақтағы кедейліктің негізінен электр қуатына қолжетімділіктің жоқтығынан, ауыз судың жетіспеуінен және халықтың тығыздығынан туындайтынын көрсетеді. Керісінше, Бутанның Чукха ауданынан алынған деректер кедейлікке табыстың басқа өлшемдерге қарағанда әлдеқайда үлкен үлес қосатынын көрсетеді. Алайда, МКИ тек 105 елдің деректерін ұсынады, сондықтан оны жаһандық өлшемдер үшін қолдануға болмайды.

Өте кедей өмір сүретін халықтың үлесі

$1.90 ($2011 PPP) кедейлік шегінен төмен түсетін адамдардың саны (миллионда) +Аймақ1990199520002005201020152017 Дамыған елдер4.064.994.75.485.287.917.45Латын Америкасы және Кариб бассейні66.6164.7565.7754.0435.322.9523.73Орта Шығыс және Солтүстік Африка14.816.499.959.66.8615.7424.16Оңтүстік Азия557.05550.44564.92533.28425.32230.51173.1Шығыс Азия және Тынық мұхиты977.29766.14632.26347.99212.1242.0829.15Еуропа және Орталық Азия11.513234.2822.0411.277.356.37Сахара алдындағы Африка280.95352.76388.27393.57412.49417.6432.5Жалпы19101790170013701110744.14696.45

Нөлге жету

Дүниежүзілік банк анықтамасы бойынша күніне 1,90 доллар шегінде, 2021 жылы шамамен 710 миллион адам абсолютті кедейлікте қалды (яғни әлемдегі 10 адамның шамамен 1-і). Олардың жартысына жуығы Үндістан мен Қытайда, ал 85 пайыздан астамы тек 20 елде тұрады. 1990-жылдардың ортасынан бері әлемдік кедейлік деңгейі де, абсолютті кедейлердің жалпы саны да тұрақты түрде төмендеп келеді. 1990 жылы әлем халқының 43 пайызы абсолютті кедейлікте өмір сүрсе, 2011 жылы бұл көрсеткіш 21 пайызға дейін түсті. Бірақ, жаһандық кедейлікті қысқартуға қатысты көптеген жағымды белгілер де бар. 1999 жылдан бері абсолютті кедейлердің жалпы саны жылына орташа есеппен 50 миллионға азайды. Сонымен қатар, 2005 жылы тарихымызда алғаш рет кедейлік деңгейі әлемнің барлық аймақтарында, Африканы қоса алғанда, төмендеуге бағытталды. Жоғарыда айтылғандай, соңғы онжылдықтарда абсолютті кедейлікте өмір сүретін адамдардың саны 1,9 миллиардтан 766 миллионға дейін азайды. Егер қазіргі тенденция сақталса, көптеген экономистер 2030-2035 жылдарға қарай жаһандық нөлге қол жеткізуіміз мүмкін екенін болжайды, осылайша абсолютті кедейлікті жоямыз. Жаһандық нөл – бұл әлем халқының 3 пайызынан аспайтын бөлігінің абсолютті кедейлікте өмір сүруі (ең оңтайлы сценарий бойынша 200 миллионнан кем адам). Бұл көрсеткіш 3 пайыз деңгейінде белгіленді, себебі саяси қақтығыстар немесе күтпеген экономикалық құбылыстар сияқты факторлардың салдарынан белгілі бір деңгейде уақытша кедейлік бола беретіні ескеріледі. Алайда, Брукингс институтының мәлімдемесіне сәйкес, кедейлік туралы кез келген болжам бірнеше жылдан астам мерзімге жасалса, оның дұрыс болу ықтималдығы төмендеуі мүмкін. Себебі, дамытушы елдердегі тұтыну мен үлестірімдегі өзгерістер келесі екі онжылдықта жаһандық кедейлік деңгейінде маңызды өзгерістерге әкелуі мүмкін. Басқалар бұл мүмкіндікке күмәнмен қарайды және 2035 жылға қарай 193 миллионнан 660 миллионға дейін адамның әлі де абсолютті кедейлікте өмір сүретінін болжайды. Сонымен қатар, кейбіреулер кедейлікті қысқарту қарқыны дамытушы елдерде, әсіресе Африкада баяулап, жаһандық нөлге жету үшін бес онжылдыққа жуық уақыт қажет болатынын санайды. Бұл ескертулерге қарамастан, БҰҰ, Дүниежүзілік банк және АҚШ Федералды үкіметі (USAID арқылы) сияқты бірнеше маңызды халықаралық және ұлттық ұйымдар 2030 жылдың соңына дейін жаһандық нөлге жетуді мақсат етіп отыр.

Өте ауыр жағдайды туғызатын факторлар

Өте кедейлікті күшейтетін немесе оған себеп болатын факторлар көп, мысалы, әлсіз институттар, зорлық-зомбылық ошақтары және өсудің төмен деңгейі. Дүниежүзілік банктың соңғы зерттеулері кейбір елдердің «назақталған тұзаққа» түсіп қалу мүмкіндігін көрсетеді, онда өзін-өзі күшейтетін факторлар ең кедей елдердің ұзақ мерзімде төменгі деңгейдегі тепе-теңдіктен шығуына кедергі келтіреді. Сонымен қатар, соңғы жиырма жылдағы кедейліктің азаюының көп бөлігі азаматтық қақтығыстарды бастан өткермеген немесе тиімді басқару институттары бар елдерде болды. Осылайша, өте кедейлікті жою үшін назақталғандық пен қақтығыстың өзара байланысты проблемаларына назар аудару да маңызды. USAID назақталғандықты үкіметтің заңдылығының (үкімет өз жұмысын атқаруға лайықты деп есептелуі) және тиімділігінің (үкіметтің заң мен тәртіпті әділ түрде сақтау қабілеті) болмауы деп анықтайды. Назақталған елдер мемлекеттік функцияларды әділ және тиімді атқара алмайтындықтан, олар зорлық-зомбылық пен жаппай теңсіздікке бейім. Сонымен қатар, жоғары теңсіздік деңгейі бар елдерде (әлсіз басқару институттары бар елдерде жиі кездесетін проблема) кедейлікті азайту үшін басқа елдермен салыстырғанда әлдеқайда жоғары өсу қарқыны қажет. Егер Қытай мен Үндістанды ескермесек, әлемдегі кедейлердің 70%-ы назақталған мемлекеттерде тұрады. Кейбір сарапшылар өте кедейліктің Гаити, Йемен және Орталық Африка Республикасы сияқты назақталған, төмен кірісті елдерде жиі болатынын болжайды. Алайда, Энди Самнер сияқты кейбір ғалымдар өте кедейліктің орташа кірісті елдерде жиі болатынын айтады, бұл әлемдегі кедейлер шын мәнінде ең кедей елдерде өмір сүрмейтін парадокс тудырады. Төмен кірісті, назақталған елдердің бейбітшілік пен өркендеуге қадам басқанына көмектесу үшін 2011 жылы шамамен қырық ел мен көпжақты институттар қолдаған Назақталған елдермен қарым-қатынас үшін жаңа келісім жасалды. Бұл назақталғандық мәселесін шешудегі маңызды қадам болып табылады, өйткені ол өзін-өзі назақталған елдер деп таныған мемлекеттердің халықаралық қауымдастықтан «істерді әртүрлі жасауға» және «әртүрлі істер жасауға» шақыруымен туындады. Азаматтық қақтығыстар дамушы әлемде кедейліктің жалғасуының басты себебі болып табылады. Қарулы қақтығыстар активтерді жою, күнкөріс көздерін жою, жағымсыз жаппай көші-қон және соғысқа мемлекеттік ресурстарды жұмсау сияқты көптеген себептермен экономикалық өсуге қатты әсер етуі мүмкін. 2013 жылы Дүниежүзілік банк баяндамасындағы маңызды тұжырымдама бойынша, өте кедейлік ең көп табысы төмен елдерде кең таралған. Бұл елдерде Дүниежүзілік банк кедейлікті азайтудағы прогрестің ең баяу екенін, кедейлер ең қиын жағдайда өмір сүретінін және ең көп зардап шеккендердің 12 жасқа дейінгі балалар екенін анықтады.

Мыңжылдық саммиті мен мыңжылдық даму мақсаттары

2000 жылдың қыркүйек айында әлемдік лидерлер Нью-Йоркте өткен Мыңжылдық саммитте бас қосып, сол кездегі БҰҰ Бас хатшысы Кофи Аннан ұсынған Біріккен Ұлттар Ұйымының Мыңжылдық жобасын іске қосты. Конференцияға дейін Бас хатшы Аннанның кеңсесі «Біз – халық: Біріккен Ұлттар Ұйымының 21-ғасырдағы рөлі» атты есеп жариялады. Бұл құжат, қазір «Мыңжылдық есеп» деп белгілі, Кофи Аннан халықаралық қауымдастықты 2015 жылға дейін ең нашар қалпында өмір сүретін адамдардың санының үлесін жартысына дейін азайтуға шақырды, бұл мақсат 1 миллиардтан астам адамға әсер ететін еді. Экономикалық өсім мен кедей елдердегі кедейлікті азайту арасындағы тығыз байланысты атап өткен Аннан халықаралық лидерлерді барлық аймақтарда ең нашар қалпында өмір сүру мәселесін шешуге шақырды. Жобаны басқаруға белгілі даму экономисі Джеффри Сакс 2005 жылы «Дамуға инвестиция салу: Мыңжылдық даму мақсаттарына жетудің практикалық жоспары» атты іс-қимыл жоспарын жариялады. Томас Погге 2000 жылғы Мыңжылдық декларациясын 1996 жылдың орнына 1990 жылды өлшемшарт ретінде пайдаланғаны үшін Дүниежүзілік азық-түлік саммитіндегі бұрынғы декларациядан кем амбициялы деп сынады. Жалпы алғанда, ең нашар қалпында өмір сүруді азайтуда маңызды прогресс байқалды, Мыңжылдық даму мақсатының біріншісіне сәйкес, ең нашар қалпында өмір сүру деңгейін жартысына дейін азайту бес жыл бұрын орындалды, яғни 1990-2010 жылдар аралығында 700 миллион адам ең нашар қалпында өмір сүруден құтылды, ал 1,2 миллиард адам әлі де осындай жағдайда қалды. Бұл үрдістен ерекшеленетін Сахара аймағынан оңтүстікке қарай орналасқан Африка, онда 1990 жылы 290 миллион болған ең нашар қалпында өмір сүретін адамдардың саны 2010 жылы 414 миллионға жетті, бұл бүкіл әлемдегі ең нашар қалпында өмір сүретін адамдардың үштен бірінен астамын құрайды. «Жаңа жаһандық серіктестік: кедейлікті жою және тұрақты даму арқылы экономиканы өзгерту» атты HLP есебі 2013 жылдың мамыр айында жарияланды. Есепте HLP былай деп жазды: «Ең нашар қалпында өмір сүруді жою – бұл тек бастама ғана, соңы емес. Бұл маңызды, бірақ біздің көзқарасымыз кеңірек болуы керек: елдерді тұрақты даму жолына бағыттау – 2012 жылы Рио-де-Жанейрода өткен БҰҰ-ның тұрақты даму жөніндегі конференциясында қаланған негіздерге сүйене отырып, дамыған және дамушы елдердің ешқайсысы әзірге жете алмаған қиындыққа қарсы тұру». Біз Бас хатшыға жаңа даму күн тәртібін талқылау тұрақты даму контекстінде ең нашар қалпында өмір сүруді біржола жою көзқарасымен жүргізілуі керек екенін ұсынамыз. Сондықтан есепте мыңжылдықтан кейінгі даму күн тәртібінің басты мақсаты 2030 жылға дейін ең нашар қалпында өмір сүруді жою екені айтылды. Алайда, есепте ХҚЖ-ның өздігінен жеткіліксіз екендігі де атап өтілді, өйткені олар «конфликт пен зорлық-зомбылықтың дамуға тигізетін зиянды әсеріне, жақсы басқару мен институттардың дамуға маңыздылығына және инклюзивті өсу қажеттілігіне» назар аударған жоқ. Басқа ұйымдардың көзқарастарынан өзгеше, комиссия БҰҰ-ның ең нашар қалпында өмір сүруге ғана емес (1,25 доллар деңгейінде белгіленген), сонымен қатар 2 доллар сияқты жоғары мақсатқа да назар аударуын ұсынды. Бұл өзгеріс ең нашар қалпында өмір сүруден құтылу – бұл тек алғашқы қадам екенін көрсету үшін жасалды. БҰҰ-дан басқа, Еуропалық Одақ және Африка Одағы сияқты көптеген ұлттық және халықаралық ұйымдар 2015 жылдан кейінгі күн тәртібіне қандай ұстанымдар мен ұсыныстар енгізілуі керек екенін жариялады. Еуропалық комиссияның «Баршаға лайықты өмір: көзқарас – ұжымдық әрекетке» атты хабарламасында БҰҰ-ның «өмір бойы ең нашар қалпында өмір сүруді жою және 2030 жылға дейін баршаға лайықты өмір сүруді қамтамасыз ету үшін әлемді тұрақты жолға қою» міндеттемесі расталды. Есептің ерекшелігі – комиссияның қоршаған ортаны қорғауға назар аударуы (аштыққа қарсы күрес және гендерлік теңсіздік сияқты көптеген басқа мақсаттармен қатар). Комиссия атап айтқанда, «кедейлікті ұзақ мерзімді азайту үшін инклюзивті және тұрақты өсім қажет. Өсім лайықты жұмыс орындарын құруы, ресурстарды тиімді пайдалануы және планетаның шегінде болуы тиіс, сондай-ақ климаттың өзгеруін азайту бойынша күш-жігерді қолдауы керек». Африка Одағының «2015 жылдан кейінгі даму күн тәртібі жөніндегі жалпы африкалық ұстаным» (CAP) атты есебі де халықаралық қауымдастықты кедейлік пен әлеуметтік оқшаулаудың екі түйінін жоюға баса назар аударуға шақырды. Сонымен қатар, CAP «этностық, жыныстық, географиялық, мүгедектік, нәсілдік немесе басқа да мәртебесіне қарамастан, ешбір адамның жалпы адам құқықтары мен негізгі экономикалық мүмкіндіктерден айырылмауы» тиіс екенін уәделеді.

Ең аз дамыған елдердің конференциялары

БҰҰ-ның ең төмен дамыған елдер (ELD) конференциялары – БҰҰ ұйымдастырған, әлемдегі ең төмен дамыған елдердің жан-жақты және теңдемелі дамуын ілгерілетуге бағытталған бірқатар саммиттер. БҰҰ-ның ең төмен дамыған елдер жөніндегі алғашқы конференциясы 1981 жылдың 1-14 қыркүйегінде Парижде өтті. Конференцияның мақсаты – ең төмен дамыған елдерде 1980-ші жылдарға арналған БҰҰ-ның «Жаңа іс-қимыл бағдарламасын» аяқтау болды. Конференцияға қатысушылар бірауыздан қабылдаған бұл бағдарламада, ең төмен дамыған елдерде экономикалық өсуді ынталандыруға бағытталған ішкі реформалар, күшті халықаралық шаралармен толықтырылуы тиіс екені айтылды. Алайда, көптеген ең төмен дамыған елдер тарапынан іске қосылған маңызды экономикалық және саяси реформаларға, сондай-ақ, күшті халықаралық көмекке қарамастан, 1980-ші жылдары осы елдердің экономикалық жағдайы нашарлауына ұшырады. Бұл, шамамен он жылдан кейін, БҰҰ-ның ең төмен дамыған елдер жөніндегі екінші конференциясын ұйымдастыруға себеп болды. Екінші БҰҰ ELD конференциясы 1990 жылдың 3-14 қыркүйегінде қайтадан Парижде өтті. Конференцияның мақсаты – 1980-ші жылдардағы даму мақсаттарына жету жолындағы ең төмен дамыған елдердің жетістіктерін бағалау болды. Соңғы онжылдықта ең төмен дамыған елдерді мазалаған мәселелерді мойындап, конференция ең кедей елдердің өсу қарқынын үдетуге бағытталған ұлттық және халықаралық саясаттың жаңа жиынтығын жасады. Бұл жаңа принциптер «Ең төмен дамыған елдер үшін 1990-шы жылдарға арналған Париж декларациясы мен іс-қимыл бағдарламасында» көрініс тапты. БҰҰ-ның ең төмен дамыған елдер жөніндегі төртінші конференциясы – өткен соңғы конференция. 2011 жылдың мамыр айында Стамбулда өткен конференцияда дамудың мәні алғашқы конференциядан бері, шамамен 30 жыл ішінде түбірімен өзгергені мойындалды. XXI ғасырда дамушы экономикаларға капитал ағыны, екіжақты және көпжақты көмекке қарағанда, шетелдік тікелей инвестициялар мен аударымдардың үлесі артты. Сонымен қатар, 1980-ші жылдардан бері халықаралық аренада маңызды құрылымдық өзгерістер орын алды. Ең ірі экономикалық державалардың, соның ішінде Оңтүстік елдерінің көптеген мемлекеттерін біріктіретін «Жиырмалық» конференциясының құрылуы арқасында, бұрын дамымаған елдер халықаралық қатынастарда үлкен әсерге ие болу мүмкіндігіне қол жеткізді. Бұдан өзге, конференция терең әлемдік экономикалық дағдарыс, сондай-ақ, бірнеше дағдарыстар (энергия, климат, азық-түлік және т.б.) кезінде халықаралық қауымдастықтың ең төмен дамыған елдерге көмек көрсетуге ресурстардың жетіспеуі мүмкін екенін атап өтті. Осылайша, БҰҰ конференцияны қалыптастыру процесіне мүдделі тараптардың, әсіресе ең төмен дамыған елдердің кең қатысуын маңызды деп есептеді.

Дүниежүзілік банк

2013 жылы Дүниежүзілік банк тобының (ДБТ) Басқарушылар кеңесі ДБТ-ның болашақта міндеттенетін екі маңызды мақсатын белгіледі. Біріншіден, 2030 жылға дейін ең жоғары деңгейдегі кедейлікті жою – бұл БҰҰ және Обама әкімшілігінің ұстанымдарын қайталайды. Сонымен қатар, ДБТ 2020 жылға дейін ең жоғары деңгейдегі кедейлікті 9%-дан төмен деңгейге дейін төмендетуді аралық мақсат ретінде қойды. Екіншіден, стандартты ЖІӨ өсіміне қарағанда, халықтың ең төменгі 40%-ының өсуіне назар аудару. Бұл міндеттеме дамушы елдердің өсімінің адамдарды кедейліктен шығаруға, ал емес теңсіздікті күшейтуге бағытталғандығын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, Дүниежүзілік банк түрлі тамақтану, трансферттік төлемдер және көлікке қатысты бастамалармен айналысады. Дүниеге келген сәттен бастап екі жасқа дейін жеткіліксіз тамақтанған балалардың дене және психикалық мүгедектікке ұшырау қаупі жоғары. Осылайша, олар көбінесе кедейлікке түсіп қалып, есейген кезде қоғамның әлеуметтік және экономикалық дамуына толыққанды үлес қоса алмайды. Дүниежүзілік банк тобының бағалауынша, ең кедей елдерде тамақтанудың жеткіліксіздігі салдарынан ЖІӨ-нің 3%-ға дейін шығын болуы мүмкін. Жақсы тамақтануды қамтамасыз ету үшін ДБТ ЮНИСЕФ және ДДҰ-мен серіктестік құрды, барлық кішкентай балалардың толыққанды тамақтануын қамтамасыз етуде. ДБТ сондай-ақ кедей шаруаларға балалардың денсаулығын сақтау немесе мектепке қатысу сияқты белгілі бір талаптарды орындаған жағдайда шартты ақшалай төлемдер ұсынады. Ақырында, Дүниежүзілік банк тобы ауылдық аймақтардағы оқшаулануды жою, денсаулық сақтауға қолжетімділікті жақсарту және әлемдегі кедейлер үшін жақсы жұмыс мүмкіндіктерін ұсыну үшін қоғамдық көліктерге және жақсы жолдарға инвестиция салудың маңызды екенін түсінеді.

Біріккен Ұлттар Ұйымы

БҰҰ-ның гуманитарлық істерді үйлестіру жөніндегі кеңсесі (OCHA) кедейлікке қарсы күрестегі халықаралық, ұлттық және үкіметтік емес ұйымдардың күш-жігерін үйлестіруге жұмыстейді. OCHA көмек көрсету операцияларында "жаңғылысқа" жол бермеуге және апат жағдайларына гуманитарлық жауаптың жауапкершілігі мен болжамдылығын арттыруға тырысады. Осы мақсатта OCHA халықаралық қауымдастықтың жұмысына берік құрылым жасау үшін гуманитарлық координаторларды және елдік командаларды жіберуді бастады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Балалар қоры (ЮНИСЕФ) Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін аштық пен аурулармен күресіп жатқан еуропалық балаларға тағам, киім және денсаулық сақтау көмегін көрсету үшін құрылған. 1953 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясы ЮНИСЕФ-тің мандатын мерзімі шексіз ұзартқаннан кейін, ол 190-нан астам ел мен аумақтағы ең нашар жағдайдағы балаларға кедейлік, зорлық-зомбылық, аурулар мен кемсітушілік салдарынан туындаған кедергілерді жеңуге көмектесу үшін белсенді жұмыс істеді. Оның қазіргі басымдықтары: 1) Балалардың өмір сүруі мен дамуы, 2) Негізгі білім беру және гендерлік теңдік, 3) Балалар және ЖИТС/ҚЖС, 4) Балаларды қорғау. БҰҰ-ның босқындар жөніндегі агенттігі (БҰҰЖК) бүкіл әлемде босқындарды қорғау жөніндегі халықаралық шараларды басқаруға және үйлестіруге міндеттелген. Оның басты мақсаты – босқындардың құқықтарын қорғау, кез келген адамның өз еліне ерікті түрде оралуға, жергілікті жерде интеграциялануға немесе үшінші елде қоныстануға мүмкіндігімен, басқа мемлекеттен пана сұрау құқығын жүзеге асыруын қамтамасыз ету. БҰҰЖК 125-тен астам елде жұмыс істейді және шамамен 33,9 миллион адамға көмек көрсетеді. Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасы (ДҰАӨ) – әлемде аштықпен күресуге арналған ең ірі ұйым. ДҰАӨ орта есеппен 75 елдегі 90 миллионнан астам адамға азық-түлік көмегін жеткізеді. ДҰАӨ қазіргі уақытта ғана емес, болашақта да аштықтың алдын алуға ұмтылады, осы арқылы қоғамдарды күшейтеді, олардың өзінің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуіне көмектеседі. ДҰАӨ азық-түлік қауіпсіздігін талдау, тамақтану, азық-түлік сатып алу және логистика салаларындағы білімімен өзгелерден ерекшеленеді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) жаһандық денсаулық сақтау мәселелері бойынша басшылықты жүзеге асыруға, денсаулық сақтау саласындағы зерттеулердің бағыттарын анықтауға, дәлелдерге негізделген саяси шешімдерді қабылдауға және кедейліктен туындайтын ЖИТС/ҚЖС, безгек және туберкулез сияқты аурулармен күресуге жауапты. Сонымен қатар, ДДҰ судың қауіпсіздігін қамтамасыз етуден бастап аналар мен жаңа туған нәрестелердің денсаулығына дейінгі маңызды мәселелермен айналысады.

USAID

АҚШ-тың Халықаралық даму агенттігі (USAID) – АҚШ үкіметінің ең кедейлікті жоюға бағытталған жетекші агенттігі. Қазіргі уақытта әлемдегі ең ірі екіжақты донор ретінде АҚШ дамуға қатысты көмектің көп бөлігін USAID және АҚШ Мемлекеттік департаменті арқылы жүзеге асырады. 2013 жылғы Президент Обаманың Мемлекеттік хабарламасында ол: «Сөйтіп, АҚШ одақтастарымен бірлесіп, келесі екі онжылдықта мұндай ең қанағатсыз кедейлікті жоюға қол жеткізеді» деді. Обаманың шақыруына жауап ретінде USAID өзінің миссиясының негізгі мақсаты ретінде ең кедейлікті жоюды белгіледі. «Дамудың жаңа моделі» шеңберінде USAID ғылым мен технологиядағы инновацияларды пайдалану, дәлелдерге негізделген шешімдерді қабылдауға басымдық беру және жеке сектор мен жаһандық азаматтардың еңбекқорлығын пайдалану арқылы ең кедейлікті жоюға ұмтылады. Обама әкімшілігінің маңызды бастамаларының бірі – «Power Africa» жобасы, оның мақсаты Сахара аймалындағы 20 миллион адамға энергия жеткізу. АҚШ өзінің 7 миллиард долларын инвестициялағаннан кейін, коммерциялық немесе мемлекеттік серіктестері арқылы 14 миллиард доллардан астам сыртқы міндеттемелерді тартты. «Power Africa» жобасы аймақтың ең әлсіз топтарына қол жеткізу үшін жүйелі өзгерістерді қамтамасыз етуге бағытталған транзакциялық тәсілді қолданады. Бұл электр қуаты жоқ 20 000-нан астам үй шаруашылығын қамтуды қамтиды. Нақты бағдарламалар тұрғысынан алғанда, USAID аштықтың алдын алу, ЖИТС/ҚЖСАУ-ды (ВИЧ/СПИД) азайту, жалпы денсаулық сақтау және демократиялық көмек көрсету, сондай-ақ гендерлік мәселелермен айналысады. 842 миллионға жуық адамды (әр түнде аш жатып ұйықтайтындар) азық-түлікпен қамтамасыз ету мәселесін шешу үшін USAID «Feed the Future Initiative» (FtF) бастамасын үйлестіреді. FtF бес жыл ішінде кедейлікті және нашар тамақтануды 20%-ға төмендетуді мақсат етеді. Президенттің СПИД-ке қарсы төтенше жоспары (PEPFAR) және басқа да тиісті ұйымдардың арқасында Африканы бұрын қинаған СПИД және ЖИТС/ҚЖСАУ-дың (ВИЧ/СПИД) таралуы мен қарқындылығы азайды. PEPFAR арқылы АҚШ бес миллионнан астам адамға өмірді сақтайтын антивирустық препараттарды жеткізіп, салыстырмалы түрде кедей елдерде емделіп жатқан сегіз миллион адамның маңызды бөлігін қамтыды. Денсаулық сақтау саласында USAID аналардың өлімін 30%-ға, бес жасқа дейінгі балалардың өлімін 35%-ға төмендетті және көптеген басқа да мақсаттарға жетті. USAID сонымен қатар адам құқықтарын және жауапкершілікті, әділ басқаруды қолдаудан бастап, еркін және әділ сайлауды және заң үстемдігін қолдауға дейінгі демократиялық бастамалардың барлық түрлерін қолдайды. Осы мақсаттарға жету үшін USAID 9 800-ден астам ішкі сайлау бақылаушыларын оқытып, 6,5 миллионнан астам адамға азаматтық білім беру арқылы жаһандық саяси қатысуды арттырды. 2012 жылдан бастап Агенттік барлық бағдарламалық аспектілерінде гендерлік теңсіздікті жоюға бағытталған USAID бастамаларының барлығын қамтамасыз ету үшін маңызды гендерлік перспективаларды интеграциялауды бастады. Осы мақсатта USAID әйелдер мен қыздардың өз құқықтарын жүзеге асыру және өмірлік жағдайларын өздері анықтау қабілетін арттыруға ұмтылады. Сонымен қатар, USAID әйелдердің капиталға және нарыққа қолжетімділігін жақсарту, олардың ауыл шаруашылығы дағдыларын арттыру және әйелдердің өз бизнесін құруға деген ниеттерін қолдау үшін қосымша бағдарламаларды қолдайды.

Басқалар

Жыл сайын 10 миллиард доллардан астам көмек бағдарламаларын іске асыратын басқа да ірі мемлекеттік даму агенттіктері: GIZ (Германия), FCDO (Ұлыбритания), JICA (Жапония), Еуропалық Одақ және AFD (Франция).

Үкіметтік емес ұйымдар

Көптеген үкіметтік емес ұйымдар өте кедейлікпен күресуде, ең мұқтаж адамдардың қиын жағдайын жеңілдету үшін белсенді жұмыс істейді. Атап айтқанда, Save the Children, Overseas Development Institute, Concern Worldwide, ONE, Trickle Up және Oxfam сияқты ұйымдар өте кедейлік мәселесінде үлкен жұмыс жасады. Save the Children – әлемдегі мұқтаж балаларға көмек көрсетуге арналған жетекші халықаралық ұйым. 2013 жылы Save the Children өз жұмысы арқылы 143 миллионнан астам балаға қол жеткізді, оның ішінде 52 миллионнан астам бала тікелей көмек алды. Save the Children жақында "Нөлге қадам" атты есебін жариялады, онда халықаралық қауымдастық әлемдегі кедейлерді күніне 1,25 доллардан жоғары деңгейге көтеруден гөрі одан да көп нәрсе жасай алатынын айтты. Overseas Development Institute (ODI) – халықаралық даму және гуманитарлық мәселелер бойынша Ұлыбританиядағы саясатты зерттейтін орталық. ODI әлемдегі кедейлердің азабын жеңілдету үшін жоғары сапалы зерттеулер мен практикалық кеңестер беруге арналған. ODI сонымен қатар "2014–2015 жылдарғы Тұрақты кедейлік туралы есеп: нөлге қарай жол" атты құжатты жариялады, онда авторлар халықаралық қауымдастықтың 2030 жылға дейін өте кедейлікті жою мақсаты лайықты болғанымен, осы мақсатқа жету үшін одан да көп мақсатты ресурстар қажет екенін мәлімдеді. Есепте "Өте кедейлікті жою үшін әлеуметтік көмек, білім беру және кедейлердің экономикалық өсуіне үлкен жаһандық инвестициялар қажет" делінген. Concern Worldwide – халықаралық гуманитарлық ұйым, оның миссиясы – үкіметтің барлық деңгейінде (жергіліктіден халықаралық деңгейге дейін) шешім қабылдаушыларға ықпал ету арқылы өте кедейлікті жою. Concern сонымен қатар өте кедейлік туралы есеп жариялады, онда олар бейүкіметтік ұйымның тұрғысынан өте кедейлік туралы өз түсініктерін түсіндіреді. "Concern өте кедейлікті қалай түсінеді" атты құжатта есептің авторлары өте кедейлік күніне 1,25 доллардан төмен өмір сүруден ғана тұрмайтынын, сонымен қатар аз мүліктің болуын және табиғи немесе адамның салдарынан туындаған ауыр теріс жағдайларға осал болуын да қамтитынын жазды. БОНО-ның бірлесіп құрған ONE коммерциялық емес ұйымы негізінен қорлар, жеке қайырымдастар мен корпорациялар есебінен қаржыландырылады. ONE-ның мақсаттары – халықты хабардар ету және саяси көшбасшылармен бірлесіп алдын алуға болатын аурулармен күресу, үкіметтің жауапкершілігін арттыру және тамақтануға инвестицияларды ұлғайту. Сонымен қатар, Trickle Up – күніне 1,25 доллардан төмен табыспен өмір сүретіндерге бағытталған шағын кәсіпкерлікті дамыту бағдарламасы. Бұл бағдарлама кедейлерге тікелей қаржыландыру және жан-жақты оқыту арқылы тұрақты өмір сүруге қажетті ресурстарды ұсынады. Oxfam – Африкада белсенді жұмыс істейтін бейүкіметтік ұйым; олардың миссиясы – жергілікті қоғамдық ұйымдарды жақсарту және елдің дамуына кедергі келтіретін факторларды азайту. Oxfam кедейлікке ұшыраған отбасыларға азық-түлік пен медициналық көмек алуға көмектеседі. Африкада көптеген балалар өсуде кемістіктерге тап болады, бұл Oxfam-ның шешуге тырысып жатқан мәселелерінің бірі. Ақшалай аударымдар өте кедейлікті азайтудың тиімді құралы болып табылады, сонымен бірге денсаулық сақтау және білім беру салаларындағы нәтижелерді жақсартады.