Кіріспе
Екі топты білдіретін терминдер. UNCTAD әлем елдерінің экономикалық жіктелуі: Global North (яғни, дамыған елдер) – көк түспен, Global South (яғни, дамып келе жатқан елдер және ең аз дамыған елдер) – қызыл түспен белгіленген. Global South елдерінің көпшілігінде тұрмыстың төмен деңгейі, жоғары кедейлік, халық санының жоғары өсу қарқыны, тұрғын үй тапшылығы, білім беру мүмкіндіктерінің шектеулігі және денсаулық сақтау жүйесінің жеткіліксіздігі сияқты мәселелер жиі кездеседі. Бұл елдердің қалалары нашар дамыған инфрақұрылымымен ерекшеленеді. Global South-қа қарама-қарсы Global North орналасқан, UNCTAD оны Солтүстік Америка, Еуропа, Израиль, Жапония, Оңтүстік Корея, Австралия және Жаңа Зеландиядан құралған деп сипаттайды. Global North – әлемнің дамыған елдерінен, ал Global South – дамушы және ең аз дамыған елдерінен тұрады. "Global South" жіктемесі үкіметтік және даму ұйымдары тарапынан "Үшінші әлем" терминіне қарағанда ашық және бейтарап балама ретінде ұсынылған, сондай-ақ "дамыған" және "дамушы" сияқты бағалауға қабілетті терминдерден айырмашылығы бар. Global South елдері кейде жаңадан индустрияланған немесе индустриялану үдерісіндегі елдер ретінде сипатталады, олардың көпшілігі бұрынғы немесе қазіргі отарлау нысаны болған. Жалпы, Global North пен Global South тиісінше Батыс және Шығыс әлемімен байланысты. Екі топтың да айырмашылықтары байлық деңгейі, экономикалық даму, табыс теңсіздігі, демократияның күші, сондай-ақ саяси және экономикалық бостандықтар арқылы анықталады. Global North елдері көбінесе бай, теңсіздік деңгейі төмен, демократиялық, бейбіт және технологиялық тұрғыдан дамыған өнімдерді экспорттауға қабілетті. Ал Global South елдері көбінесе кедей, теңсіздікке ұшыраған, демократиялық емес, бейбітшілікке бейім емес және негізгі экономикалық секторлары аграрлық сипатта болады. Кейбір ғалымдар жаһанданудың салдарынан Global North пен Global South арасындағы теңсіздік алшақтығы азайып келеді деп санайды. Ал басқа ғалымдар бұл пікірге қарсы шығып, осы кезеңде Global South Global North-қа қарағанда кедейленіп кеткенін айтады. Өндіріс және өндірістік қызметтердің Global North-тан Global South-қа географиялық түрде көшуі осы мәселеге ықпал етті. Global South әдетте Қытай, Үндістан, Индонезия, Бразилия және Пәкістанды қамтиды, ал Нигерия мен Мексика жер аумағы және халық саны бойынша ең ірі оңтүстік мемлекеттері болып табылады. "Global North" термині көбінесе дамыған елдермен мағынасы бірдей қолданылады, ал "Global South" термині дамушы елдермен байланысты.
[[File:UNCTADclassificationofeconomies. png|thumb|420x420px|Economic classification of the world's countries by the UNCTAD: the Global North (i. e., developed countries) is highlighted in blue and the Global South (i. e., developing countries and least developed countries) is highlighted in red. Most of the Global South's countries are commonly identified as lacking in their standard of living, which includes having lower incomes, high levels of poverty, high population growth rates, inadequate housing, limited educational opportunities, and deficient health systems, among other issues. Additionally, these countries' cities are characterized by their poor infrastructure. Opposite to the Global South is the Global North, which the UNCTAD describes as broadly comprising Northern America and Europe, Israel, Japan, South Korea, Australia, and New Zealand. More specifically, the Global North consists of the world's developed countries, whereas the Global South consists of the world's developing countries and least developed countries. The Global South classification, as used by governmental and developmental organizations, was first introduced as a more open and value free alternative to “Third World”, and likewise potentially “valuing” terms such as developed and developing. Countries of the Global South have also been described as being newly industrialized or in the process of industrializing, many of them are current or former subjects of colonialism. Generally, the Global North and the Global South correlate with the Western world and the Eastern world, respectively. The two groups are often defined in terms of their differing levels of wealth, economic development, income inequality, and strength of democracy, as well as by their political freedom and economic freedom, as defined by a variety of freedom indices. Countries of the Global North tend to be wealthier, less unequal, more democratic, more peaceful, and capable of exporting technologically advanced manufactured products, among other characteristics. In contrast, countries of the Global South tend to be poorer, more unequal, less democratic, less peaceful, and heavily dependent on their largely agrarian based economic primary sectors. Some scholars have suggested that the inequality gap between the Global North and the Global South has been narrowing due to the effects of globalization. Other scholars have disputed this position, suggesting that the Global South has instead become poorer vis à vis the Global North in this same timeframe. It has become popular in light of the geographical migration of manufacturing and production activity from the Global North to the Global South,
The Global South is generally seen as home to China, India, Indonesia, Brazil and Pakistan, which, along with Nigeria and Mexico, are the largest Southern states in terms of land area and population. The term Global North is often used interchangeably with developed countries. Likewise, the term Global South with developing countries.|name="agri"
"Жаһандық оңтүстік" терминінің қолданылуы
Глобалды оңтүстік "көбінесе оңтүстік жарты шардағы елдерге саяси, экономикалық, әлеуметтік, экологиялық, мәдени және техникалық мәселелер бойынша бірлесіп жұмыс істеуге көмектесу мақсатымен пайда болды". Бұл "Оңтүстік-Оңтүстік ынтымақтастығы" (ООО) деп аталады, ол "Глобалды оңтүстік елдеріне өзара пайда әкелетін және әлемдік жүйедегі әлсіз жағдайдағы елдер арасындағы ынтымақты күшейтетін әлемдік экономикалық өзгерістерге ұзақ мерзімдік ұмтылысты білдіретін саяси және экономикалық термин". Оңтүстік-Оңтүстік ынтымақтастығының осы моделін қолданатын елдер оны "білімді, дағдыларды, тәжірибе мен ресурстарды бөлісіп, халық тығыздығының жоғары болуы, кедейлік, аштық, аурулар, қоршаған ортаның нашарлауы, қақтығыстар және табиғи апаттар сияқты дамуға кедерес келтіретін мәселелерді шешуге бағытталған өзара тиімді қарым-қатынас" деп есептейді.
Дамуды анықтау
Адам географиясы сөздігі дамуды "әлеуметтік өзгерістер процестері немесе ұлттық экономиканы өзгертуге бағытталған таптар мен мемлекеттік жобаларға [енгізілген өзгерістер]" деп анықтайды. Экономикалық даму – белгілі бір экономикадағы прогрестің өлшемі. Ол технологияның жетістіктеріне, негізінен ауыл шаруашылығына негізделген экономикадан өнеркәсіпке негізделген экономикаға өтуге және тұрмыс деңгейінің жақсаруына қатысты. "Солтүстік" деп жіктелу дамуды білдіреді, ал "Оңтүстік" деп жіктелу – дамудың болмауын білдіреді. Н. Олуафеми Мимиконың сөзіне сүйенсек, Оңтүстікте қажетті технология жетіспейді, саяси тұрақсыздық басым, экономикасы бөлінген және оның валюталық түсімдері бағалардың құбылуымен қатар Солтүстікке экспортталатын негізгі өнімдерге тәуелді. Импорт пен экспортты бақылау деңгейінің төмендігі Оңтүстікті "империалистік" жүйеге бейімделуге мәжбүр етеді. Оңтүстіктің даму деңгейінің төмендігі және Солтүстіктің даму деңгейінің жоғарылығы олардың арасындағы теңсіздікті күшейтеді және Оңтүстікті дамыған елдер үшін шикізат көзіне айналдырады. Сонымен қатар, "Солтүстік-Оңтүстік арасындағы аймақтық интеграция: мемлекеттік стратегиялар мен жаһандану" еңбегінде Жан Гругель жаһандық Оңтүстіктегі мемлекеттердің экономикалық дамуын анықтайтын үш факторды – "ұлттық мемлекеттер ішіндегі және олардың арасындағы элиталық мінез-құлық, «географиялық» аймақтардағы интеграция және ынтымақтастық, сондай-ақ мемлекеттер мен аймақтардың жаһандық әлемдік нарықтағы және оған байланысты саяси-экономикалық иерархиядағы орны" деп атап көрсетті.
Бөлімді түсіндіретін теориялар
Солтүстік пен Оңтүстік арасындағы дамудың теңсіздігі кейде тарихи тұрғысынан түсіндіріледі. Тәуелділік теориясы Солтүстік пен Оңтүстік арасындағы отаршылдық қатынастардың қалыптарына қайта оралып, отарланған аумақтардың осы қатынастардың салдарынан қалай кедейленіп қалғанын баса көрсетеді. Структуралистер тәуелділікті, сыртқы экономикаға тәуелділіксіз капитал жинақтау циклын аяқтауға ұлттық экономиканың қабілетсіздігі деп анықтады. Нақтырақ айтқанда, шеткі елдер өндіріс тауарлары үшін дамысқан экономикаларға тәуелді, негізгі ресурстарды экспорттаушы елдер ретінде қарастырылды. Менелео Литонжуа тәуелділік теориясының ерекше мәселелерінің түйінін былай сипаттайды: "Үшінші әлем/Жаһандық Оңтүстік елдерінің кедейлік және дамудың негізгі себебі олардың дәстүрлілігі емес, бай және кедей, күшті және әлсіз елдер арасындағы үстемдік пен тәуелділік қарым-қатынасы болды". Модернизация теориясы "Жаһандық Оңтүстікті Бірінші әлем/Жаһандық Солтүстіктің бейнесі мен ұқсастығында қайта жасауға тырысты". Модернизацияға жасалған әрекеттерден кейін, теоретиктер пост-даму перспективалары арқылы оның әсерлерін сұрақтап бастады. Пост-даму теоретиктері барлық дамушы елдердің Батыс үлгісін қабылдауы міндетті емес екенін, керісінше өздерінің даму жоспарларын жасауы керек екенін түсіндіруге тырысады. Бұл "жергілікті деңгейдегі қоғамдарға жаһандық капиталдың және басқа да заманауи таңдаулардың ықпалынан тыс, өздерінің даму жолын қабылдауға мүмкіндік беруді, яғни еуроцентрлік модельдің барлық парадигмасын қабылдамау және Батыс емес қоғамдар туралы ойлаудың жаңа тәсілдерін қолдауды" білдіреді. Пост-дамудың мақсаты реформа жасаудың орнына дамуды қабылдамау, Батыс емес жолдарды таңдау болды.
Сессияның талқылаулары
Оның дамуымен көптеген ғалымдар «дамыған елдер» және «Үшінші әлем» сияқты бұрынғы атаулардың орнына «Әлемдік Оңтүстік» терминін қолдануды ұсынды. «Әлемдік Оңтүстік» журналының редакторларының бірі Ли Энн Дак бұл термин «осы елдердің автономиясы мен дамуына қауіп төндіретін гегемониялық күштерге» қарсы тұруға көбірек мүмкіндік береді деп мәлімдеді. «Әлемдік Оңтүстік» / «Әлемдік Солтүстік» айырмашылығы бұрынғы «дамыған» / «дамушы» екіұштылығынан гөрі артықшылыққа ие, себебі ол иерархияны білдірмейді. Бұл терминнің танымалдылығы «даму және мәдени ерекшеліктерге баса назар аударудан салмақты ауысуды» көрсетеді және геосаяси қатынастардың маңыздылығын мойындайды. Осы терминді сынаушылар оның тым жалпылама екенін айтады. Ал кейбіреулері бұл терминнің өзі, оның қолданылуы және одан туындайтын салдары негізінен «Әлемдік Оңтүстік» елдерінің жоғарғы топтарына пайда әкеледі деп санайды. Бұл саяси тұрғыда «Әлемдік Оңтүстік» заманауи капиталистік жаһанданудың теріс әсерлеріне ұшыраған кеңістіктер мен халықтарға сілтеме жасай отырып, географиялық жағынан икемді қолданылады. Яғни, «географиялық Солтүстікте экономикалық Оңтүстіктер, ал географиялық Оңтүстікте Солтүстіктер бар». «Әлемдік Оңтүстік» терминінің географиялық шекаралары әлі де пікірталас тудырып отыр. Кейбір ғалымдар бұл терминнің «статикалық ұғым» емес екендігіне келіседі. Оңтүстік елдерінің кейбіреулері қарқынды дамуды бастан өткеріп жатқандықтан, олардың арасында Оңтүстікке көмек көрсету деңгейінің жоғары екенін көрсететін деректер бар. Әсіресе Бразилия, жылдық 1 миллиард доллар көлеміндегі (көптеген дәстүрлі донорлардан асып түсетін) жоғары көмек деңгейімен және өзінің тәжірибесін білім мен тәжірибе алмасу үшін пайдалану мүмкіндігімен ерекшеленеді. Біріккен Ұлттар Ұйымы да 2015 жылға дейін орындалуға тиіс Мыңжылдық Даму Мақсаттары арқылы Солтүстік пен Оңтүстік арасындағы алшақтықты қысқартудағы рөлін нығайтты. Осы мақсаттардың қатарында – абсолютті кедейлік пен аштықты жою, жалпы білім беру мен денсаулық сақтауға қол жеткізу, гендерлік теңдікті қамтамасыз ету және әйелдерді күштендіру, балалар өлімін азайту, аналар денсаулығын жақсарту, ЖИТС, безгек және басқа да аурулармен күресу, қоршаған ортаның тұрақтылығын қамтамасыз ету және даму үшін жаһандық серіктестікті дамыту кірді. 2015 жылы олар 17 Тұрақты Даму Мақсатымен (ТДМ) алмастырылды. 2015 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы бекіткен және 2030 жылға дейін орындалуы тиіс ТДМ «2030 күнтәртібі» деп аталатын БҰҰ қарарының бір бөлігі болып табылады.
Цифрлық және технологиялық алшақтық
Әлемдік цифрлық алшақтық көбінесе солтүстік-оңтүстік арасындағы алшақтық ретінде сипатталады, алайда, Азияда интернет қолдану, әсіресе кеңжолақты қолжетімділік, басқа континенттерге қарағанда қарқынды өсуде. Бұл құбылыстың бір бөлігін Азия елдерінің көптегенінің ескі интернет технологияларын және инфрақұрылымды тікелей өткіріп, дамыған экономикаларының көптеген адамдарға онлайн мүмкіндік беруі түсіндіреді.
БАҚ өкілдіктері
Бұқаралық ақпарат құралдары Әлемдік Оңтүстікті Солтүстікпен жиі салыстырып келеді, және бұл бөліністі күшейтуге себеп болып саналады. Батыс ақпарат құралдары дамушы елдер туралы жалпылама және жартылай көзқарас ұсынады, көбінесе кедейлік және басқа да теріс бейнелерге артық көңіл бөледі. Осылайша, дамушы елдер туралы басым стереотип қалыптасты: "Оңтүстік" батыстың құндылықтары мен стандарттарына сәйкес әлеуметтік-экономикалық және саяси жағынан артта қалған деп есептеледі. Бұқаралық ақпарат құралдары дамушы елдердегі адамдарға қандай ақпарат жететініне де әсер етеді. Жаңалықтар көбінесе дамыған елдер туралы болады, бұл ақпарат ағынында теңсіздік тудырады.