Кіріспе
Тірі жануардың шығаратын иісі. Дене иісі немесе дене иісі (ДО) барлық жануарларда кездеседі және оның қарқындылығына көптеген факторлар (мінез-құлқы, өмір сүру стратегиялары) әсер ете алады. Дене иісінің берік генетикалық негізі бар, бірақ оған жыныс, диета, денсаулық және дәрілік препараттар сияқты түрлі факторлар да күшті әсер етеді. Адам еркектерінің дене иісі адамдардың жыныстық тартылысында маңызды рөл атқарады, себебі ол МНЖ/HLA гетерозиготигінің қуатты белгісі болып табылады.
Body odor or body odour (BO) is present in all animals and its intensity can be influenced by many factors (behavioral patterns, survival strategies). Body odor has a strong genetic basis, but can also be strongly influenced by various factors, such as sex, diet, health, and medication. The body odor of human males plays an important role in human sexual attraction, as a powerful indicator of MHC/HLA heterozygosity.
Себептер
Адамдарда дене иісінің пайда болуына диета, жыныс, денсаулық және дәрі-дәрмектер сияқты факторлар себеп болады, бірақ басты үлес тері бездерінің секрецияларындағы бактериялық қызметтен туындайды. Адамдарда қолтық аймақтары дене иісі үшін жыныс аймақтарынан маңыздырақ көрінеді, бұл адамның тік жүруімен байланысты болуы мүмкін. Жыныс және қолтық аймақтарында дене иісін таратуға көмектесетін серпімді шаштар да бар. Дене иісі тері флорасының әрекетіне байланысты, оның ішінде липаза аталған ферменттерді өндіретін Corynebacterium түрлері бар, олар тердегі липидтерді май қышқылы сияқты кішірек молекулаларға ыдыратады. Corynebacterium jeikeium бактериясының көп популяциясы ерлердің қолтығында жиірек кездеседі, ал Staphylococcus haemolyticus популяциясының көп саны әйелдердің қолтығында кездеседі. Бұл ерлердің қолтығынан шіріген/ірімшік сияқты иіс шығуына, ал әйелдердің қолтығынан жемісті/пияз сияқты иіс шығуына себеп болады. Staphylococcus hominis иіске әсер ететін тиоалкогольді қосылыстарды өндіруімен де белгілі. Осы кішірек молекулалар иіс шығарып, дене иісіне тән хош иісті береді. Пропион қышқылы (пропано қышқылы) көптеген тер үлгілерінде кездеседі. Бұл қышқыл кейбір амин қышқылдарының пропионибактериялармен ыдырауынан пайда болады, олар жасөспірімдер мен ересектердің май бездерінің түтікшелерінде жақсы өседі. Пропион қышқылы химиялық тұрғыдан сірке қышқылына ұқсас болғандықтан, оның иісі сияқты ұқсас қасиеттері бар, дене иісі өткір, ірімшік және сірке иісімен сипатталуы мүмкін, бірақ кейбір адамдар оны төмен концентрацияда жағымды деп табады. Изовалериялық қышқыл (3 метилбутано қышқылы) – Staphylococcus epidermidis бактериясының әрекеті нәтижесінде пайда болатын дене иісінің тағы бір көзі, ол сондай-ақ бірнеше күшті ірімшіктерде де кездеседі. Тамақ, сусын, ішек микробиомы және генетика сияқты факторлар дене иісіне әсер етуі мүмкін. Мысалы, тірі қалу үшін өлімді көрінетін кейбір жануарлар түрлері (опоссум сияқты) осы күйде жыртқыштарды олжасы ұзақ уақыттан бері өлгенін және шірудің озық сатысында екенін алдау үшін күшті дене иісін шығарады. Күшті дене иісіне ие кейбір жануарлар көптеген жыртқыштардың шабуылына сирек ұшырайды, бірақ оларды әлі де иіске төзімді жыртқыш құстар өлтіріп жеуі мүмкін. Дене иісі жануарлар физиологиясының маңызды ерекшелігі болып табылады. Ол әртүрлі жануарлар түрлерінде әртүрлі рөл атқарады. Мысалы, аң аулайтын кейбір жыртқыштарда (мысалы, үлкен және кішкентай мысықтарда) дене иісі болмауы маңызды, және олар денесін иістен таза ұстауға көп уақыт пен күш жұмсайды. Басқа жыртқыштар үшін, мысалы, олжаны көзбен іздеп, одан кейін ұзақ қашықтыққа жүгіретіндер (мысалы, иттер мен қасқырлар) үшін дене иісі болмауы аса маңызды емес. Көптеген жануарларда дене иісі стресс және қауіп кезінде күшейеді.
Адамдар
Адамдарда дене иісі түр ішіндегі мүшелер арасындағы химиялық сезімдік сигналдармен байланыс құралы болып табылады. Бұл сигналдар феромондар деп аталады және олар түрлі орталар арқылы берілуі мүмкін. Адам феромондарының ең көп таралған жолы – дене сұйықтықтары арқылы таралу. Адам феромондары терде, спермада, қынап секрециясында, ана сүтінде және зәрде кездеседі. Әр адам ерекше феромон жиынтығын өндіреді, оны басқалар анықтай алады. Осы ерекшелік жыныстық тартылыс пен туыстық байланыстардың қалыптасуына жағдай жасайды. Май және апокрин бездер жасөспірім кезеңде белсенді болады. Бұған қоса, көптеген апокрин бездердің жыныс мүшелеріне жақын орналасуы, олардың көбеюмен байланысты қызмет атқаратынын көрсетеді.
Жыныстық таңдау
Феромондар - адамдарда жұптасу таңдауы мен көбеюдегі фактор. Әйелдерде иіс сезу қабілеті овуляция кезінде ерекше күшейеді, бұл ай сайынғы циклдің басқа кезеңдерінен және еркектерге қарағанда әлдеқайда жоғары. Феромондар негізгі гистоүйлесімділік кешені (МГК) туралы ақпарат жеткізуге мүмкіндік береді. Әрбір түрдің жұптасу процесінде қолданылатын өзгеше иіс профилі болады. Жұптас іздегенде әйелдер өздерінен өзгеше HLA түрлеріне қызығушылық танытады. Зерттеушілердің пікірінше, бұл зерттеулер адам феромондарының сексуалдық бағдардың биологиялық негізінде атқаратын рөлін көрсетеді.
Туыстық қарым-қатынас
Адамдар иіс сезу арқылы қан туыстарын анықтай алады. Сәбилер аналарын иіс арқылы таниды, ал аналар, әкелер және басқа туыстары сәбиді иіс арқылы таниды. Бейтаныс адамдармен салыстырғанда, сәбилердің аналарымен нейрондық байланыстары күшейгені байқалады. Бұл күшейген нейрологиялық байланыс анасының баланың биологиялық және әлеуметтік дамуына жағдай жасайды. Осы байланыстарды пайдаланып, ана нәрестеге иіс сигналдарын жібереді, олар қабылданып, интеграцияланады. Адам сүтінің нақты феромондары анықталмаған, бірақ зерттеулер осы байланысты қоянның 2МБ2 сүт феромонымен салыстырады. Осы сигналдарды қабылдау және интеграциялау – жаңа туған нәрестелерге тамақтанып өсуге қажетті көзін табуға мүмкіндік беретін эволюциялық жауап. Сигнал берудегі дәлдік нәрестелерге анасының сүтін басқа әйелдердің сүтінен ажыратуға мүмкіндік береді.
МХК
Дене иісі негізгі гистоқоғамдылық кешені (МГК) молекулаларымен байланысты. Бұл молекулалар генетикалық тұрғыдан анықталады және организмнің иммунитетінде маңызды рөл атқарады. Вомероназальды мүшеде МГК молекулаларына генотипке қарай сезімтал жасушалар бар. Жануарлар мен еріктілер арасында жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, егер әлеуетті жыныстық серіктестердің МГК құрамы айтарлықтай ерекше болса, олар тартымдырақ сезіледі. Әйелдер мен ерлер арасындағы жұбайлар МГК гендері бойынша кездейсоқ күткеннен де көп айырмашылыққа ие. Бұл мінез-құлық халықтағы жеке адамдардың иммундық жүйесінің әртүрлілігін арттырады, соның салдарынан халық жаңа ауруларға қарсы тұруға күшейеді. Тағы бір себебі – туыстық байланыстардың алдын алу.
Өзгерістер
Дене иісі дезодоранттар, антиперспиранттар, дезинфекциялау құралдары, қолтық астына жабылатын төсемдер, триклозан, арнайы сабындар немесе антисептикалық өсімдіктерден алынған экстракттер (мысалы, реброворт және лакрица), хлорофиллин майлары мен спрейлерін сыртқа жағу арқылы, ал хлорофиллин қоспаларын ішке қабылдау арқылы азайтылуы, алдын алуға болады, тіпті күшейтілуі де мүмкін. Дене иісі көбінесе гигиеналық шаралармен байланысты болғанымен, оның пайда болуы диетадағы өзгерістер мен басқа да факторларға байланысты өзгеруі мүмкін. Тері спектрофотометриясының нәтижесінде жеміс-жидек пен көкөніс көп жеген еркектердің тері иісі "гүлдік, жемістік, тәтті және дәрілік" сипаттамалармен жағымды болып келетіні анықталды.
Өнеркәсіп
Америкалықтардың 90%-ы және жасөспірімдердің 92%-ы терлетпеуге қарсы заттарды немесе дезодоранттарды қолданады. 2014 жылы дезодоранттардың жаһандық нарығы 13,00 миллиард АҚШ долларына бағаланды, ал 2015 жыл мен 2020 жыл аралығындағы орташа жылдық өсім 5,62% болды.