Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Венгриялық ақсүйек отбасы
Hungarian noble family
Эстерхази әулеті, сондай-ақ Эстерхази деп те жазылады, орта ғасырларда пайда болған венгриялық ақсүйек отбасы. 17 ғасырдан бастап Эстерхазилер Венгрия Корольдігінің ең ірі жер иелері болды, ол Габсбург монархиясының және кейіннен Австрия-Венгрияның құрамында болған кезде. Габсбург империясы тарихында Эстерхази отбасы Габсбург билеушілеріне тұрақты түрде адал болды. Эстерхазилер 1626 жылы граф титулын алды, ал Форхтенштейн тармағы 1712 жылы Киелі Рим императорынан князь титулын алды.
The House of Esterházy, also spelled Eszterházy , is a Hungarian noble family with origins in the Middle Ages. From the 17th century, the Esterházys were the greatest landowner magnates of the Kingdom of Hungary, during the time that it was part of the Habsburg monarchy and later Austria Hungary. During the history of the Habsburg Empire, the Esterházy family was consistently loyal to the Habsburg rulers. The Esterházys received the title of Graf (Count) in 1626, and the Forchtenstein line received the title of Fürst (Prince) from the Holy Roman Emperor in 1712.
Тұрғын үйлер
Отбасы өз атын Венгрия Корольдігінің Эстерхаза елді мекенінен алған. Бұл елді мекен қазір жоқ, және орта ғасырлардан бері олар тұрған, сондай аты бар кейінгі қамалмен шатастырмау керек. 1421 жылдан бастап олар Галантадағы мүлікке ие болды. Эстерхазилердің ең маңызды резиденциясы Кисмартон (қазіргі Айзенштадт, Австрия) болды, себебі отбасы басшылары осы шағын ауылдағы қамалдың орнына басты резиденциясын орнатуды жөн көрді. 14 ғасырда онда бекініс салынған; Эстерхазилер оны сатып алғаннан кейін 1663–1672 жылдары қазіргі князьдік Эстерхази сарайына дейін қайта жаңартып салды. Олардың Айзенштадтта князьдік сарайды құру мен сақтап тұру себебі, аймақ Венгрияға қарасты болғанымен, негізінен немістер қоныстанған және Габсбургтердің императорлық резиденциясы Венаға жақын орналасқан болуы мүмкін. (Бұл аймақ 1921 жылға дейін Венгрияның құрамында болды, содан кейін 1919 жылғы Сен-Жермен келісімі мен 1920 жылғы Трианон келісіміне сәйкес Австрияға берілді.) Эстерхазилер Венгрия Корольдігінде, соның ішінде Трансильванияда (қазіргі Румынияның бөлігі) көптеген резиденцияларды ұстады, ал елорданың сәнді өмірін ұнататын Эстерхази князьдері көбінесе уақытын Венада өткізді. 1770 жылдары Венаны ұнатпаған Николаус Эстерхази ханзада Венгрияның Фертод қаласында әсем жаңа сарай салдырды. Ол бұрынғы аң аулау үйінің орнында салынған. Бүгінде бұл Эстерхазилердің ең танымал үйі, оны көбінесе «венгр Версалі» деп атайды.
The family derived its name from the settlement Esterháza, Kingdom of Hungary. The settlement no longer exists, and is not to be confused with the later castle of the same name which they inhabited since the Middle Ages. Since 1421 they have been the owners of a property in Galánta. The most important seat of the Esterházys was Kismarton (today Eisenstadt, Austria), since the heads of the family chose to make a castle in this tiny village their primary residence. A fortified stronghold had been built there in the 14th century; after the Esterházys acquired it they rebuilt it 1663–1672 to what is now the princely Schloss Esterházy. Their practical reason for choosing to create and maintain the princely court at Eisenstadt may have been that while the region was in Hungary, it had been mainly settled by Germans, and was situated rather close to the Habsburgs' Imperial residence, Vienna. (The region remained part of Hungary until 1921, when it was handed over to Austria according to the Treaty of Saint Germain, 1919, and the Treaty of Trianon, 1920.) The Esterházys maintained a number of other residences throughout the Kingdom of Hungary, including Transylvania (today part of Romania), and those Esterházy princes who preferred the stylish life of the capital spent most of their time in Vienna. In the 1770s, Prince Nikolaus Esterházy, who disliked Vienna, had a magnificent new palace constructed in Fertőd, Hungary. It was built on the site of a former hunting lodge. Today this is the most admired of the Esterházy homes, often called the "Hungarian Versailles."
Номенклатура
Эстерхазылар отбасының негізгі тамыры көбінесе екі тілді болған, мажар тілінде (олардың ұлтының нәтижесінде) және неміс тілінде (олар Австрия империясының аристократтары болғандықтан). Венгрия Корольдігінің тұрғындары басқа тілдерде сөйлейтін аймақтарында тұратын Эстерхазылар да сол тілдерде сөйлеген, әсіресе славян аймақтарында славян тілдерінде. Отбасының кейбір мүшелері мажар және (біршама ерекше) неміс аттарын қолданған. Мысалы, Пал Антал (мажарша) – Пауль Антон (немісше) және Миклош Йозеф – Николаус Йозеф деген бір адамды білдіреді. Ағылшын тілінде жазылған талқылауларда Эстерхазы князьдарына кейде аттарының ағылшын тіліндегі нұсқалары беріледі, мысалы, "Николас". Отбасының тегі де әртүрлі жазылады: Эстерхази (мажарша), Эстерхази (немісше) және Эстерхази (жазу үшін қолайлырақ). 16 ғасырдан бері отбасының толық аты – Эстерхази де Галанта (кейіннен фон/Галанта деп те аталады). Отбасы тегінің латыншаланған түрі Estoras 2009 жылдан бастап сапалы Эстерхази шараптарын белгілеу үшін қолданылады. Эстерхазылар отбасы композитор Йозеф Хайднмен (1732–1809) байланысымен танымал, ол олардың капельмейстері қызметін атқарған. Хайдн 1761 жылы князь Пауль Антонға жұмысқа қабылданды, ал 1762 жылдан 1790 жылға дейін Пауль Антонның мұрагері Николаусқа қызмет етті. Келесі билік кезінде, князь Антонның (1790–1794) тұсында Эстерхазылар отбасы көбінесе музыканттардың қызметінен бас тартты, ал Хайдн, номиналды лауазымда қалғандықтан, осы уақыттың көп бөлігін Англияға саяхаттап өткізді. Соңында, Николаус II билік еткен кезде Хайдн отбасы үшін жартылай уақыт жұмыс істеді. Ол жазда Эйзенштадтта өткізді және жыл сайын князьдың әйелі (және Хайдннің досы) Мария Жозефа Герменгильд (1768–1845) ханшайымының есім күніне арнап месса жазды. Хайдн 1802 жылы денсаулығы нашарлағанға дейін осы міндеттерін орындап келді.
The main line of the Esterházy family was generally bilingual, in Hungarian (as a result of their ethnicity) and German (as they were aristocrats of the Austrian Empire). Esterházys living in parts of the Kingdom of Hungary where other languages were spoken by the population also spoke those languages, especially Slavic languages in Slavic areas. Some family members went by both Hungarian and (rather distinct) German names. Thus, Pál Antal (Hungarian) was the same person as Paul Anton (German), and Miklós József was the same person as Nikolaus Josef. In discussions written in English, the Esterházy princes are occasionally given English versions of their names, as in "Nicholas". The family name is also rendered variously: Eszterházy (Hungarian spelling), Esterházy (German), and Esterhazy (typographic convenience). The full family name since the 16th century was Eszterházy de Galántha (later also styled von/of Galanta). The Latinised form of the family name, Estoras, in 2009 is used to label fine Esterházy wines. The Esterházy family is known for its association with the composer Joseph Haydn (1732–1809), who served as their Kapellmeister. Haydn was hired by Prince Paul Anton in 1761, and from 1762 to 1790 served under Paul Anton's successor Nikolaus. During the following reign, that of Prince Anton (1790–1794), the Esterházy family mostly did without the services of musicians, and Haydn, retained on a nominal appointment, spent most of this time in trips to England. Finally, during the reign of Nikolaus II, Haydn worked for the family on a part time basis. He spent his summers in Eisenstadt and annually composed a mass for the name day of the Prince's wife (and Haydn's friend), Princess Maria Josepha Hermenegild (1768–1845). Haydn continued to perform these duties until his health failed in 1802.
Отбасылық желілер
Отбасының алғашқы көрнекті мүшесі Ференц Зерхази (1563–1594) болды, ол Галанта бароны атағына көтерілді (оның отбасы 1421 жылдан бері осы иелікке ие болған) және Эстерхази деген фамилияны алды. Осы кезден бастап отбасы тарихы Ференцтің ұлдарынан тараған үш әулет бойынша сипатталады: Фракно (немесе Форхтенштейн) әулеті, Чесзек әулеті және Золом (немесе Зволен) әулеті.
The first prominent member of the family was Ferenc Zerházy (1563–1594), who was elevated to the title of baron of Galántha (an estate his family had held since 1421) and took the name Esterházy. Family history since this time is described according to three lines of descent, each originating in one of Ferenc's sons: the Fraknó (or Forchtenstein) line, the Csesznek line, and the Zólyom (or Zvolen) line.
Fraknó (Forchtenstein) желісі
Фракно (Форкенштейн) руы "үштің ішіндегі ең көрнектісі" болды. Пауль Антон музыкаға құмар князь болды; ол скрипка, флейта және лютне тартып, көптеген музыка қолжазбаларын жинады. Пауль Антон музыканы демеуші ретінде де маңызды рөл атқарды. 1728 жылы анасы Мария Октавия, "вероятно, ұлының ықпалымен" өзінің билік мерзіміне дейін Естерхазы музыкалық ұйымын таратып жіберді.
The Fraknó (Forchtenstein) line became "the most prominent of the three". Paul Anton was a musical prince; he played the violin, the flute, and the lute, and compiled a large inventory of musical manuscripts. Paul Anton also played an important role as a patron of music. In 1728, his mother Maria Octavia, "probably at her son's instigation" He disbanded the Esterházy musical establishment for the duration of his reign.
Николай II [Миклош Фердинанд] (17651833)
Венада 1765 жылдың 12 желтоқсанында дүниеге келген ол, Антон мен оның бірінші әйелі Мария Терезияның ұлы болды. 1794 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін билікке келді. Алдыңғылардан кейін Николай II де әскери қызметтен өтті. Ол жинаған көркем өнер коллекциясымен, Гайдн мен Бетховенге көрсеткен музыкалық демеуімен, рассалыққа берілуімен және жоғары шығындарымен есте қалады. Нәтижесінде отбасы мүлігі тәркіленді, бұл шартты түрде банкроттыққа тең келеді.
Born in Vienna, on 12 December 1765, he was the son of Anton and his first wife Maria Theresia. He became reigning Prince on the death of his father in 1794. Like several of his predecessors Nikolaus II pursued a military career. He is remembered for his amassing a large art collection, for his musical patronage of Haydn and Beethoven, for his sexual debauchery, and for his high expenditures. Ultimately these led to the family being placed under a sequestration order, roughly the equivalent of bankruptcy.
Принц Павел Антон III [Пал Антал] (17861866)
Австрияға бірқатар дипломатиялық лауазымдарда қызмет етті, ал 1848 жылы қысқа мерзімге Сыртқы істер министрі болды. Оның билігі тұсында отбасы қаржылық қиындықтарға ұшырады, және (Encyclopædia Britannica Eleventh Edition бойынша), "оның өмірінің соңғы жылдары салыстырмалы кедейлік пен жалғыздыққа толы өтті, себебі тіпті Эстерхази Форкенштейн иеліктері оның шексіз салтанаттылығын қамтамасыз етуге жеткіліксіз болды және оларды қорғаншыларға тапсыруға тура келді".
Served Austria in a series of diplomatic posts, and in 1848 was briefly Foreign Minister. The family encountered financial trouble during his reign, and (according to the Encyclopædia Britannica Eleventh Edition, ), "the last years of his life were spent in comparative poverty and isolation, as even the Esterházy Forchtenstein estates were unequal to the burden of supporting his fabulous extravagance and had to be placed in the hands of curators."
Николай III [Миклош Пал] (1817-1894)
Қаржылық қиындықтарға байланысты Николай III 1870 жылы отбасылық өнер жинағын "қолайлы шарттармен" Австро-Венгрия мемлекетіне сатты. Осының нәтижесінде, бүгінде бұл жинақ Будапешттегі Көркем өнер мұражайында жұртшылыққа көрсетілуде.
Owing to financial trouble, Nikolaus III sold the family art collection "on generous terms" to the Austro Hungarian state in 1870. The collection is, as a result, on public view today in the Museum of Fine Arts in Budapest.
Николай IV [Миклош Пал] (18691920)
Николай IV билік құрған кезде Эстерхази әулеті үшін жаңа өркендеу кезеңі басталды. Әулеттік иеліктер гүлденген кәсіпорындарға айналды, оның ішінде "қызметкерлерге қамқорлық көрсететін, қауіпсіздік қамтамасыз ететін дәстүрлі әлеуметтік желі" де болды. Әулеттің қаржылық жағдайы жақсарған соң, отбасылық мүліктер ондаған жылдар бойы тәркіленгеннен арылды. Сонымен қатар, әулеттік сарайлар – ұзақ жылдар бойы тасталып кеткен Эстерхаза сарайы да – қайта жаңартылып, заманауи су құбырлары мен электр қуатымен жабдықталды. Тек Австриядағы жерлер ғана князь Пауылдың меншігінде қалды. 1945 жылдан кейін Венгрия Кеңес Одағының қолдауымен құрылған авторитарлық коммунистік режим – Венгрия Халық Республикасының билігіне бағынды. Князь Пауыл көрсетпелі сотта айыпталып, 15 жылға жеке камерада жазаға кесілді. 1956 жылғы Венгрия революциясынан босатылған ол 1945 жылы Будапештте үйленген әйелі Мелинда Оттрубаймен бірге Цюрихке көшіп, онда тұрып, Австриядағы иеліктерін басқарып, өмірінің соңына дейін сол қалада өтті. Пауылдың мүлкін оның әйелі Мелинда мұралады. Балалары болмағандықтан, ол әулеттің мәдени және тарихи мұрасын сақтау үшін бірнеше қорықтар құрды, олардың орталығы – Айзенштадт қаласындағы тарихи отбасылық резиденциясы Шлосс Эстерхази болды. Оның сіңілі ұлы Стефан Оттрубай бас менеджер ретінде жұмыс істейді.
The reign of Nikolaus IV was a time of revival for the Esterházy family fortunes. The family estates were made into flourishing businesses, including a "traditional welfare net, providing security for employees." With the resulting improvement in the family finances, the family properties were finally released from decades of sequestration. In addition, the family palaces—including the long abandoned Esterháza—were restored and provided with modern plumbing and electricity. Only the land in Austria remained in prince Paul's possession. Further, in the years after 1945 Hungary came under the rule of the Hungarian People's Republic, an authoritarian Communist regime sponsored by the Soviet Union. Prince Paul endured a show trial and was sentenced to solitary confinement for 15 years. Freed in the Hungarian Revolution of 1956, he moved to Zurich with his wife, Melinda Ottrubay, whom he had married in Budapest in 1945, and lived in Zurich, from there managing his Austrian domains, until his death. Paul's wealth was inherited by his wife Melinda. Since she had no children, she created several foundations to preserve the cultural and historic heritage of the family, with the historic family seat Schloss Esterházy in Eisenstadt as the centre of all activities. Her nephew Stefan Ottrubay acts as general manager.
Эстерхази отбасының басқа мүшелері
Бұл тізім хронологиялық тәртіппен берілген. Граф Кароль [Кароли] (1725–1799). Графиня Сидония Палффи мен Эгер епископы граф Ференцтің ұлы. Эгердегі Эстерхази Кароли колледжінің (жоғары оқу орнының) негізін қалаушы (1774). Жозеф Эстерхази – Палатин Пауылдың жүрегі жақын туысы. Ол 1733 және 1741 жылдар аралығында Хорватияның баны болды. Франсис Эстерхази де 1783 және 1785 жылдар аралығында осы лауазымды иеленді, бірақ оған Франсис Сечени қарсы болды. Фердинанд Вальсин Эстерхази (1847–1923), отбасының кіші мүшесі, Дрейфус ісіндегі рөлімен танымал болды. Граф Пол Оскар Эстерхази иммиграциялық агент болды, ол 1886 жылы Капосвар маңынан 35 венгр отбасын Саскачеван, Канаданың қазіргі Эстерхази қаласының оңтүстігіне қоныстандырды. Эстерхази есімін тануды Эстерхази отбасы ешқашан мойындаған жоқ, бірақ ол «өзінің талабының заңдылығы мен туғаннан берілген құқығының күмәнсіз дәлелі» бар екенін мәлімдеді. Граф Янош Эстерхази (1901–1957) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Чехословакияда және кейін Словакия Республикасында саясаткер болды, 1942 жылы еврейлерді қууға қарсы дауыс берген Словакия парламентінің жалғыз мүшесі ретінде танымал. https://www.iwp.edu/articles/2020/09/29/a-saintly-underdog-count-janos-esterhazy/ Соғыс аяқталғаннан кейін ол тұтқындалып, Кеңес Одағында түрмеге қамалған, кейіннен нацистермен сатқындық және ынтымақтастық жасады деген айып тағылып, сотталды және Чехословакияда түрмеде қайтыс болды; Ресейде ол 1993 жылы қайтыс болғаннан кейін ақталуға ие болды. Танымал венгр жазушысы Петер Эстерхази (1950–2016) – Венгрияның премьер-министрі және Венгрияның ең ірі бес жер иесінің бірі граф Морик Эстерхазидің (1881–1960) немересі. 1989 жылы режим өзгергеннен кейін Петер Эстерхази коммунистер ұлттандырған жерлерді немесе мүлікті қайтарудан бас тартты. Каталина Эстерхази – бұл қайтыс болған Тимоти Лэндонның әйелі, бригада генералы және Оманды жаңғыртуға үлкен үлес қоскан рыцарь. Мартон Эстерхази (1956 жылы туған) – Петер Эстерхазидің кіші інісі. Ол футболшы болды, 1980–1988 жылдар аралығында Венгрия ұлттық құрамасында ойнады және 1986 жылы Мексикада өткен әлем чемпионатына қатысты. Ол 29 матч өткізіп, 11 гол соқты. Клубтық деңгейде Мартон «Будапешт Хонвед» және «АЕК Афина» клубтарында ойнады. Кристин Эстерхази (1959 жылы туған) – неміс опера әншісі және граф Эндре Эстерхази фон Галантаның әйелі.
Listed chronologically. Count Carolus [Károly] (1725–1799). Son of Countess Szidónia Pálffy and Count Ferenc, bishop of Eger. Founder of the Eszterházy Károly Főiskola (College) in Eger (1774). Joseph Eszterházy was nephew to Palatine Paul. He was Ban of Croatia between 1733 and 1741. Francis Eszterházy also held that title between 1783 and 1785, but he was opposed by Francis Széchenyi. Ferdinand Walsin Esterhazy (1847–1923), a minor member of the family, was notorious for his role in the Dreyfus affair. Count Paul Oscar Esterházy was an immigration agent, who, in 1886, settled south of the present town of Esterhazy, in Saskatchewan, Canada with 35 Hungarian families from the vicinity of Kaposvár. His claim to the Esterházy name was never recognized by the Esterházy family, although he claimed he had "incontrovertible proof of the legality of my claim and of birthright". Count János Esterházy (1901–1957) was a politician in Czechoslovakia and later Slovak Republic during the WWII, renowned for being the only member of the Slovak parliament to vote against the expulsion of the Jews in 1942. https://www. iwp. edu/articles/2020/09/29/a saintly underdog count janos esterhazy/ After the war ended, he was arrested and imprisoned in the Soviet Union, later charged with treason and collaboration with the Nazis, sentenced, and died in prison in Czechoslovakia; in Russia he was posthumously rehabilitated in 1993. The renowned Hungarian writer Péter Esterházy (1950–2016) was the grandson of Count Móric Esterházy (1881–1960), prime minister of Hungary and one of the five biggest landowners of Hungary. After the regime change in 1989, Péter Esterházy refused to accept the return of any land or valuables nationalised by the communists. Katalina Esterházy is the maiden name of the wife of the late Timothy Landon, a Brigadier General and Knight who was instrumental in the modernization of Oman. Márton Esterházy (born 1956) is the younger brother of Péter Esterházy. He was a soccer player, playing for the Hungarian national team between 1980 and 1988 and took part in the world championship of 1986, in Mexico. He obtained 29 caps and scored 11 goals. At the club level, Márton played for Budapest Honvéd and also AEK Athens. Christine Esterházy (born 1959), German opera singer and wife of Count Endre Esterházy von Galántha.
Эстерхази қасиеттері
Отбасының 1945 жылы венгриядағы үйлері мен меншіктері жоғалғанмен, австриялық және неміс мүліктері әлі де отбасының қолында. Принц Паульдің әйелі Мелинда Эстерхази отбасының мәдени және тарихи мұрасын сақтау мақсатында бірнеше қорық құрды.
While the family's Hungarian residences and estates were lost in 1945, the Austrian and German properties still remain in the family. The widow of Prince Paul, Melinda Esterházy, created several foundations to preserve the cultural and historic heritage of the family.
Көркем шығармаларда
Герман Мелвилл "Марди" романының 29-тарауында (1849) отбасының байлығына сіңіп айтады: "Бірақ теңізшілер көбінесе табылған немесе жағадан шығарылған адамдар болғандықтан, барлық жақындары мен туыстары қолдарында және аяқтарында болады, олардың мүлкін талап ету үшін заңды мұрагерлер шамалы кездеседі; мұрагерлікке лайық емес, Эстерхази сияқты." Аврам Дэвидсонның Доктор Эстерхази әңгімелері Австрия-Мажарстанға ұқсас, бірақ Руритания ерекшеліктері бар, қиялдағы шала-шарпы Балқан империясында өрбиді. Джон ле Карренің тыңшылық романдарының бірнешесінде кездесетін Тоби Эстерхаз кейіпкері Эстерхази әулетінің мүшесі болып табылады немесе олай көрінеді. Дуглас Престон мен Линкольн Чайлдтың арнайы агент Пендергаст сериясында Хелен Пендергаст (қайтыс болған) және оның інісі Джадсон Эстерхази (қайтыс болған) кейіптері кездеседі.
Herman Melville references the family's wealth in Chapter 29 of Mardi (1849): "But as sailors are mostly foundlings and castaways, and carry all their kith and kin in their arms and their legs, there hardly ever appears any heir at law to claim their estate; seldom worth inheriting, like Esterhazy's." Avram Davidson's Doctor Eszterhazy stories are set in a fictitious ramshackle Balkan empire resembling Austria Hungary, but with Ruritanian characteristics. The character Toby Esterhase, who appears in several of John le Carré's spy novels, either is or pretends to be a member of the Esterházy family. The character Helen Pendergast (deceased) and her brother Judson Esterházy (deceased) appear in the Special Agent Pendergast Series by Douglas Preston and Lincoln Child.