Кіріспе

Слот-карт – электр қуатымен қозғалатын кішкентай автомобиль немесе басқа да көлік құралы, ол тректің ізіндегі ойықша арқылы бағытталады. Автомобильдің төменгі жағынан шына немесе жапырақша сол ойықшаға еніп тұрады. Кейбір слот-карттар көрікті макеттерде тас жол қозғалысын модельдеу үшін қолданылса да, көпшілігі слот-карт жарысында немесе слот жарысында бәсекелесу хоббиі үшін пайдаланылады.

Сипаттама

Ойын автоматтары көбінесе нақты автомобильдердің модельдері болып табылады, бірақ кейбіреулері шағын жарыс үшін арнайы жасалған корпусқа ие. Көптеген әуесқойлар коммерциялық түрде қол жетімді слот-автомобильдерді пайдаланады (көбінесе жақсы өнімділік үшін өзгертілген), ал кейбіреулері статикалық модельдерді мотормен жабдықтайды, ал енді біреулері "қалыптан жасап" өздерінің механизмдері мен корпусдарын қарапайым бөлшектер мен материалдардан құрастырады. Жүргізушілер көбінесе қолға ұсталатын басқару құрылғысын қолданады, ол машинаның ішінде жасырылған төмен вольтты электрмотордың жұмысын реттейді. Дәстүрлі түрде, әрбір машина жеке жолақта, өз жетекші ойығымен жүреді (бірақ жақында дамыған цифрлық технология машиналарға жолақтарды бөлісуге және ауыстыруға мүмкіндік береді). Слот-автомобильдермен жарысудың қиындығы – машинаның бағытын жоғалтпай және бүйірге бұрылмау немесе "жолдан шығып" жолды толығымен тастамай, қисықтар мен басқа да кедергілерді мүмкіндігінше жылдам өту болып табылады. Кейбір әуесқойлар, теміржол модельдеуі сияқты, нағыз жарыс трассасы сияқты көрінетін күрделі жолдар салады, оларға шағын ғимараттар, ағаштар және адамдар қосылады. Жарысқа қатысуды басты мақсат тұтқан хоббистер көбінесе пейзажсыз жолдарды ұнатады. Жеке жетекші ойық жүйесін пайдаланатын мотоциклдердің, жүк көліктерінің және басқа да көлік құралдарының модельдері де "слот-автомобиль" деген кең мағынадағы жіктемеге жатады.

Қалай жұмыс істейді

Оң жақтағы диаграммада 1:24 немесе 1:32 масштабты слот машинасының әдеттегі сымдалу схемасы көрсетілген. Автомобильдің қозғалтқышына қуат теріс жолдың жанындағы металл жолақтар арқылы беріледі және алдыңғы жағындағы бағыттаушы жалаушаның (бұрылатын пышақ) жанындағы контактілер арқылы қабылданады. Кернеу қолмен басқару құралындағы резистор арқылы реттеледі. Бұл қарапайым схема, сондықтан тежегіш элементтер немесе электрондық басқару құрылғылары сияқты қосымша мүмкіндіктер көрсетілмеген. Сондай-ақ, автомобильдің рамасы немесе шассисі түсінікті болу үшін жойылды. HO масштабты слот машиналары да ұқсас принцип бойынша жұмыс істейді, бірақ ток жолдың бетінен аздап көтерілген және теріс жолдан алыс орналасқан жұқа металл рельстер арқылы беріледі. Автомобильдің электрлік контактілері, "тоқ жинағыштар" деп аталады, әдетте шассиге тікелей бекітіледі және бұрылатын жалаушаның орнына дөңгелек бағыттаушы штырқыншақ қолданылады. Бүгінде барлық масштабтарда, автомобильді жоғары жылдамдықтарда жолға жабысуына көмектесу үшін сүйреу магниттері кейде қолданылады, бірақ кейбір жанкүйерлер магнитсіз жарыстар үлкен қиындық пен ләззат сыйлайды және автомобильдің артқы бөлігінің сығана немесе "көшкілей" беруіне мүмкіндік береді деп санайды.

Жалпы пайдаланылатын вагондық таразылар

Үш кең таралған слоткар масштабы (өлшемі) бар: 1:24 масштабы, 1:32 масштабы және HO өлшемі (1:87-ден 1:64-ке дейін). Бұл көрсеткіштерді 1/24, 1/32, 1/87 және 1/64 деп те жазады. Әдетте "бір жиырма төртінші", "бір отызыншы екінші" және т.б. деп айтылады, бірақ кейде "бірге жиырма төрт", "бірге отызыншы екінші" деп те айтуға болады. 1:24 масштабындағы автомобильдерде модельдегі ұзындықтың бір бірлігі (мысалы, дюйм немесе миллиметр) нақты автомобильдегі 24 бірлікке тең болады. Демек, Jaguar XK E моделінің (жалпы ұзындығы 185 дюйм немесе 4,7 метр) 1:24 масштабындағы ұзындығы болады. 1:24 машиналарын пайдалану үшін көп орын қажет, сондықтан көптеген үй жанкүйерлері үшін бұл ыңғайсыз, алайда көптеген 1:24 жарыстары коммерциялық немесе клубтық трассаларда өтеді. 1:32 масштабындағы автомобильдер кішкентай және үйдегі жарыс трассаларына жақсырақ сәйкес келеді, бірақ олар коммерциялық трассаларда, хобби дүкендерінде немесе клубтарда да жиі жарысады. Бұл масштаб Еуропада ең танымал және ойыншық пойыздардың бұрынғы #1 өлшемімен (немесе "стандартты өлшеммен") тең. Jaguar XK E 1:32 масштабында шамамен болады. HO өлшемді автомобильдердің масштабы әртүрлі. Олар теміржол модельдеуіне арналған аксессуарлар ретінде сатылғандықтан, 1960 жылдардың басындағы алғашқы кішкентай слот машиналарын американдық және еуропалық HO масштабына (1:87) немесе британдық OO масштабына (1:76) жақын болды. Бұл өлшемдегі жарыстар дамыған сайын, автомобильдер қуаттырақ моторларды орнату үшін үлкейтілді, ал қазіргі уақытта олар көбінесе 1:64 немесе одан да үлкен масштабта болады. Бірақ олар әлі де шамамен бірдей ендегі трассаларда жүреді және оларды жалпы HO слот машиналарын деп атайды. Олар көбінесе нақты масштабтағы модельдер емес, себебі кішкентай корпус пропорцияларын стандартты мотор мен механизмге сәйкес келтіру үшін көбінесе созуға тура келеді. E Jaguar 1:87 масштабында және 1:64 масштабында болады. Коммерциялық және дүкен трассаларында HO жарыстары болғанымен, көбінесе HO жарыстары үй трассаларында өтеді. Негізгі масштабтардан басқа, слот машиналарын 1:48 және 1:43 масштабтарында да коммерциялық түрде өндірді, бұл O калибрлі пойыз модельдерімен сәйкес келеді. 1:48 машиналарын 1960 жылдары қысқа уақытқа сатты, ал 1:43 масштабты жиынтықтар қазіргі уақытта (2007 жыл) балалар ойыншығы ретінде сатылады. Қазірге дейін 1:43 масштабында ұйымдастырылған жарыстар аз, бірақ бұл масштаб өзінің қолжетімділігі мен орташа орынды қажет етуіне байланысты ересектер арасында белгілі бір танымалдыққа ие болып келеді. E Jaguar 1:43 масштабында болады.

Тарих

Алғашқы коммерциялық ойын автоматтары Лионел компаниясы жасаған және 1912 жылдан бастап олардың каталогтарында пайда болды, қуатын ойыншық пойыздың рельсінен алды, ол рельстер арасындағы ойыққа немесе кең саңылауға батып кеткен. Ойын автоматтары үшін 1936 жылдың наурызында патент тіркелгенімен, 1950 жылдардың соңына дейін барлық қуатты ойыншық көліктері дөңгелектерде (теміржол стилінде) немесе жолақтың ортасында немесе жиегінде орналасқан көтерілген рельстермен басқарылды. 1930 жылдардың соңында, шеберлер/хоббистер 1:16 мен 1:18 масштабтағы үлкен модельдік автомобильдермен жарысты, олар кішкентай ішкі жану қозғалтқыштарымен, бастапқыда ұшқышпен тұтанумен, кейіннен қыздыру плагинді қозғалтқыштармен жұмыс істеді. Басқару үшін автомобильдер орталық рельске бекітілді немесе дөңгелек жолдың ортасынан байланды, содан кейін іске қосылып, уақыт бойынша жүруге жіберілді. Жүргізуші жылдамдық пен рульді басқара алмады, сондықтан "газ машинасымен" жарыс негізінен механиктердің хоббиі болды. 1940 жылдары Ұлыбританиядағы хоббистер қолмен жасалған моторларды қолдана отырып, басқаруға болатын электрлік автомобильдермен тәжірибе жүргізе бастады, ал 1950 жылдары қол жетімді болған шағын модельдік пойыз моторларын қолдана бастады. 1954 жылы Ұлыбританиядағы Саутпорт Модельдік Инженерлік Қоғамы патент иесінен қаражат жинау үшін рельстік басқарылатын газ машиналарының көрмесін пайдаланғаны үшін шағымданып, мүшелер оның орнына электр жарыс алаңын құрды – 1:32 рельстік автомобильдерге арналған алты жолақты, шамамен 18 метрлік инновациялық трасса, ол электрлік рельстік және ойықты жарыстардың алғашқысы деп есептеледі. 1955–1956 жылдары Ұлыбритания мен АҚШ-тағы бірнеше клубтар Саутпорт трассасынан шабыт алып, орталық рельстермен басқарылатын электрлік автомобильдермен жарысты, жақын арада жол бетіндегі ойықтармен басқарылатын автомобильдерге көшті. Бұрынғы "рельстік автомобильдерден" ажырату үшін "ойықты автомобиль" термині пайда болды. Клубтардың өздігінен салған трассалары көбейген сайын, рельстік және ойықты жүйелердің салыстырмалы артықшылықтары бірнеше жыл бойы талқыланды, бірақ рельстердің көзге түсетін сыртқы түрі және бұрыштарда сырғалғанда автомобильдің артқы дөңгелектерін тоқтатуы маңызды кемшіліктер болды. Жаңа клубтар көбінесе ойықты жүйеге басымдық берді. 1963 жылға қарай, тіпті алғашқы рельстік жарыс клубтары да ойықтарға көшуді бастады. 1957 жылы Minimodels өзінің Scalex 1:30 (кейін 1:32) сағаттық жарыскерлерін электр қуатына ауыстырып, танымал Scalextric ойықты басқарылатын модельдер желісін жасады, ал Victory Industries VIP желісін ұсынды, екі компания да жаңа пластикалық қалыптау технологияларын қолданып, 1:32 масштабтағы нақты денелері бар басқарылатын ойықты жарыскерлерді жаппай нарыққа шығарды. Екі желіде де үй жарыскерлері немесе автокөлік жүргізушілері үшін әмбебап секциялық жолдар болды; VIP спорттық автомобильдер мен "модельдік жолдар" тақырыбына бағытталған аксессуарларды ұсынды, ал Scalextric Гран-при жарыстарына көбірек назар аударды. Scalextric бірден танымал болғандықтан, американдық хоббистер мен өндірушілер 1:24 автомобиль үлгілерін ойықтарға бейімдеді, ал британдық-американдық инженер Дерек Брэнд HO және OO электр пойыздарымен шамамен масштабталған модельдік автомобильдерге жеткілікті кішкентай вибратор моторын жасады. 1959 жылы Mettoy компаниясының Playcraft бөлімшесі оларды Ұлыбританияда шығарды, ал бір жылдан кейін Aurora Plastics Corp. HO вибратор жиынтықтарын АҚШ-та үлкен жетістікпен шығарды. Кішкентай автомобильдер көпшілікті қызықтырды, ал олардың құны мен кеңістік талаптары үлкен масштабтағыларға қарағанда орташа тұтынушыға көбірек сәйкес келді. Бір-екі жылдың ішінде Scalextric 1:32 машиналары мен Aurora-ның "Model Motoring" HO желісі 1960 жылдардың "ойықты автомобиль маниясын" тудырды. Ойықты автомобиль маниясы көбінесе АҚШ құбылысы болды, бірақ коммерциялық тұрғыдан қарағанда, ол өте үлкен болды. 1963 жылы, Брэнд жасаған бір жарым миллионнан кейін, және тарихтағы ең көп сатылған ойықты автомобиль, Aurora Thunderjet 500 дүниеге келді. Faller оны Еуропаға сату үшін шығарды, ал бәсекелес компаниялар Брэндтің дизайнының жылдамдығы мен сенімділігіне тең келуге тырысты. Thunderjets және олардың жақсартылған нұсқалары, AFX, ондаған миллион дана сатылды, шамамен он жыл бойы HO нарығында үстемдік құрды, 1970 жылдардың басында Tyco машиналары сынға алғанға дейін.

Автомобиль жолдары

Scalextric және VIP-тің алғашқы қималы тесік жолдары тиісінше қалыпталған резеңкеден және бүгілген металдан жасалған, бірақ қазіргі заманғы тесік жолдары екі негізгі санатқа бөлінеді: пластикалық жолдар және ойылып жасалған жолдар. Пластикалық жолдар коммерциялық жолдардың қалыпталған пластик бөліктерінен жасалады. Көлденең жолдар арзанға түседі және құрастыру оңай, сондай-ақ жолдың конфигурациясын өзгерту де жеңіл. Дегенмен, бөліктердің арасындағы қосылыстар бетін кедір-бүдыр етеді, осыдан "clickety clack track" деген сықақ аталды. Көптеген электрлік байланыстар кернеудің төмендеуіне және электрлік ақаулардың жиілеуіне себеп болады. Тұрақты орнату үшін қосылыстарды толтырып, тегістеуге болады, қуат рельстерін біріктіруге немесе тіпті үздіксіз жолақтармен алмастыруға болады, бірақ мұндай бет ойылып жасалған жақсы жол сияқты тегіс болмайды. Ойылып жасалған жолдарда жарыс трассасы бір немесе бірнеше жамылғы материалдан (әдетте картон немесе МДФ, бірақ кейде полимер материалдардан) жасалады, ал бағыттағыш ойықтар мен қуат жолағына арналған тесіктер маршрутизатор немесе CNC станогы арқылы тікелей негізгі материалға ойылады. Бұл тегіс және біркелкі бетті қамтамасыз етеді, бұл әдетте, байқаусыздар үшін артықшылық болып табылады.

Электр жабдықтары

Көбінесе слот машиналарын жолдарының қуаты қуат блогынан алынады. Қуат блогында трансформатор болады, ол үйдің жоғары кернеулі тогын автомобиль түріне байланысты 12-ден 20 В-қа дейін қауіпсіз деңгейге дейін төмендетеді, сондай-ақ әдетте түзеткіш болады, ол айнымалы токты тұрақты токқа ауыстырады, бұл салқындатуды және қарапайым моторларды қамтамасыз етеді. Хобби слот машиналарын пайдалану үшін жоғары сыйымдылықты қорғасын-қышқыл аккумуляторлар кейде қолданылады. Ойыншық жарыс жиынтықтарында 3-ден 6 вольтке дейінгі құрғақ элементті батареялар қолданылуы мүмкін. Басқару құралдары ("газ педальдары") қуат блогынан келетін кернеуді өзгерту арқылы машинаның жылдамдығын өзгертеді. Олар әдетте қолға ұсталып, сымдар арқылы жолға қосылады. Жылдамдықты басқарудан басқа, қазіргі заманғы жарыс басқару құралдары әдетте реттелетін «тормоз», «тебірену» және «диаль-аут» функцияларымен жабдықталған. Тормоз теміржолдарды қысқаша тұйықтап (немесе азайтылған тормоз үшін резистор арқылы) жұмыс істейді; бұл машинаның моторын генераторға айналдырады, ал моторды бұрған магниттік күштер оны баяулатады. Тебірену, жүргізуші «газды жібергеннен» кейін трассаға белгілі бір қуат түсуіне мүмкіндік береді (әйтпесе машинаға қуат толығымен тоқтатылады). «Диаль-аут» жүргізушіге машинаға жететін максималды қуатты шектеуге мүмкіндік береді. Ертедегі рельстік жолдар телеграф кілттерін, модельдік пойыздың реостаттарын және машина жылдамдығын басқарудың басқа да импровизацияланған құралдарын пайдаланды. Бірінші коммерциялық жарыс жиынтықтары (1957) бас бармақ батырмасы бар қолға ұсталатын басқару құралдарын пайдаланды; телеграф кілті сияқты, олар қосылған немесе өшірілген, бұл жүргізушіге орташа жылдамдықтар үшін газды «ұшыруды» қажет етті. Кейінгі нұсқаларда орташа жылдамдық болды, ал бір соңғы нұсқада жылдамдықты толық реттеу үшін гулдірме механизмі қолданылды. 1959 жылдан 1965 жылға дейін HO слот жиынтықтарының көпшілігі шағын рульмен немесе қарапайым диалдың қосқышымен жұмыс істейтін үстелге орнатылған басқару құралын қамтыды, ол машинаның жылдамдық диапазонында дәл басқаруды қамтамасыз ететін реостат (өзгермелі резистор) болды. Бұл типті белгілі бір жылдамдыққа орнатуға болады, бұл оны автомобиль жолдарының макеттері үшін өте қолайлы етеді, бірақ олар жарыс үшін ыңғайсыз болды. 1960 жылдары қолға ұсталатын реостаттар пайда бола бастады. Алғашқы үлгілердің көпшілігі тік, бас бармақпен басқарылатын штангалармен, реостаты тұтқада орналасқан. Aurora реостатты алмастырған көміртек/кремний дискілерінен тұратын штангалы конструкцияға ие болды. Көбінесе кездеспейтін стильдерге көлденең бас бармақ штангасы және толық тұтқамен қысылатын басқару құралы кірді. 1965 жылы Russkit ату арқылы басқарылатын тапанша тұтқалы басқару құралын енгізді. Тапанша тұтқасы жарыс жиынтықтары мен хоббистер үшін стандартты реостат басқару құралы стиліне айналды және осы күнге дейін солай болып келеді. Басқару көрсету саусағымен жүзеге асырылады, ал жылу шығаратын реостат ыңғайлылық пен тиімді желдету үшін тұтқаның үстінде орналасқан. Жақсы жауап алу үшін реостаттарды қатысты көліктерге сәйкес келтіру қажет. Әртүрлі сыныптардағы көліктермен жарысу үшін әртүрлі кедергілері бар бірнеше басқару құралы жиі қажет болады. 1970 жылдары реостат басқару құралдарына электрондық қосымшалар танымал болды, бұл оларды жарыстағы нақты көлікке баптауға мүмкіндік берді. Кейбір қазіргі заманғы электрондық басқару құралдары реостатты мүлдем қолданбайды және оларды барлық сыныптар мен типтегі көліктерге қолдануға болады. Цифрлық слот машиналарын пайдалану үшін әдетте ату арқылы басқарылатын басқару құралы қолданылады, бірақ реостат корпусы электрониканы қамтитын жұқа дөңгелекпен ауыстырылады. Көптеген жолдарда жүргізуші өзінің жеке басқару құралын өз жолағындағы «жүргізуші станциясына» қосады, ол қуат көзімен және жол рельстерімен сымдық байланысқа ие. Қазіргі заманғы басқару құралдарына әдетте үш қосылым қажет: біреуі жүргізуші станциясының қуат терминалына (әдетте ақ), біреуі тежегіш терминалына (қызыл) және біреуі рельс терминалына (қара). Дәстүрлі слот машиналарын жолдары екі түрдің бірімен сыммен жабдықталады: қуат терминалы қуат көзіне оң, ал тежегіш терминалы теріс (оң қақпа) немесе керісінше («теріс қақпа»). Кедергілік типті басқару құралдарын оң немесе теріс жол сымдарымен пайдалануға болады, көптеген электрондық басқару құралдарын тек біреуімен ғана пайдалануға болады, бірақ кейбір электрондық басқару құралдары оларды қақпа конфигурациясына бейімдейтін қосқышпен жабдықталған.

Жарыс

Слот машиналарын жарысу үй трассаларындағы бейресми жиылыстардан, үй иесі ұсынған кез келген машинаны пайдаланудан бастап, өте қатаң жарыстарға дейін жетеді, онда қатысушылар өз машиналарын ең жоғары өнімділікке жеткізу үшін мұқият құрастырады немесе өзгертеді және ұлттық және әлемдік чемпионаттармен аяқталатын жарыстар сериясында бақталастырады. Ресми жарыс түрлері, жарыс ұйымдары, стандарттар және т.б. туралы ақпарат алу үшін слот машиналарын жарысу туралы қараңыз.