Кіріспе
Шарап жасауда қолданылатын бөшке. Шарап жасау кезінде қайың ағашы шараптың түсін, дәмін, танин құрамын және текстурасын өзгерту үшін қолданылады. Ол ашыту немесе пісу кезеңінде бөшке түрінде немесе тот баспайтын болаттан жасалған ыдыста ашытылған шарапқа қосылатын ұсақ кесектер немесе таяқшалар түрінде енгізілуі мүмкін. Қайың бөшкелер шарапқа булану арқылы және аз мөлшерде оттегімен байланыс арқылы басқа да қасиеттерді сыйлайды.
Oak is used in winemaking to vary the color, flavor, tannin profile and texture of wine. It can be introduced in the form of a barrel during the fermentation or aging periods, or as free floating chips or staves added to wine fermented in a vessel like stainless steel. Oak barrels can impart other qualities to wine through evaporation and low level exposure to oxygen.
Тарих
Шарап тарихының бастапқы кезеңдерінде амфора шарапты сақтау және тасымалдау үшін басты ыдыс болып саналды. Ағаш материалдарының нашар сақталуына байланысты, тарихтан баррельдердің қолданылуын анықтау қиын. Грек тарихшысы Геродот ежелгі Месопотамиялықтардың пальма ағашынан жасалған баррельдерді Евфрат өзені арқылы шарап тасымалдау үшін пайдаланғанын жазған. Бірақ пальма ағашын иіп, баррельге айналдыру өте қиын, сондықтан түрлі аймақтардағы шарап саудагерлері жақсырақ ағаш табу үшін әртүрлі ағаш түрлерін сынап көрген. Емен ағашы кем дегенде екі мың жылдан бері шарап жасауда қолданылып келеді, ал кеңінен қолданыла бастауы Рим империясы дәуіріне дейін жетеді. Уақыт өте шарапшылар емен баррельдерде сақталған шараптың тек ыңғайлы ғана емес, сонымен қатар оны жұмсақ және кейде дәмді етуге мүмкіндік беретінін байқады.
Шарапқа әсері
Кеуекті емен шелек шараптың булануына және оттегіленуіне мүмкіндік береді, бірақ әдетте тотығу немесе бұзылу деңгейіне жеткізбейді. Стандартты 59 галлондық (225 литрлік) шелек бір жыл ішінде булану арқылы 21-25 литр (көбінесе спирт пен су) жоғалта алады. Бұл шарапқа өзінің хош иісі мен дәмдік компоненттерін шоғырландыруға мүмкіндік береді. Шарапқа аз мөлшерде оттегі еніп, оның таниндерін жұмсартады. Ағашта кездесетін гидролизделмелі таниндер, эллагитаниндер деп аталады, олар ағаштағы лигнин құрылымдарынан алынады. Олар шарапты тотығу мен тоғысудан қорғайды. Еменде ашытылған ақ шараптардың ерекшеліктері – ақшыл түсі және жібектей жұмсақ текстурасы. Стальда ашытылған және еменде пісірілген ақ шараптар, әлі де ауыр фенолдық қосылыстардың болуына байланысты, қараңғырақ түске ие болады. Еменмен байланысқан шараптарды сипаттау үшін қолданылатын дәмдік ноталар: карамель, қаймақ, түтін, дәмдеуіштер және ваниль. Шардоне – еменде ашытылғанда өте ерекше дәмдік профильдерге ие сорт, оның ішінде кокос, корица және гвоздика ноталары бар. Шелектің "қуырылу дәрежесі" қызыл шараптағы мока мен иристің әртүрлі деңгейде шығуына себеп болуы мүмкін. Емен шарапқа майлы дәм береді деген жалған пікір кең таралған. Майлы дәмдер шарапта табиғи түрде кездесетін сүт қышқылынан пайда болады, ол малолактикалық ашыту кезінде диацетилге айналады. Бұл процесс кері қайтады, бірақ күкірт диоксидінің қосылуы осы процесті тоқтатады және диацетил сақталады. Шараптар еменде ашытылуы мүмкін немесе ашытудан кейін белгілі бір уақытқа еменге қойылып, пісіп-жетілуіне мүмкіндік беріледі. Еменде пісірілген шарап, еменде ашытылған шарапқа қарағанда, еменнің дәмдері мен қасиеттерін көбірек сіңіреді, себебі ашыту кезіндегі ашытқы жасушалары емен компоненттерімен өзара әрекеттеседі және "жабысады". Ашытқының өлген жасушалары шөмішпен бірге алынғанда, еменнің кейбір қасиеттері де жоғалады. Шараптың шелекте өткізетін уақыты сортқа және шарап жасаушының қалаған аяқталған стиліне байланысты. Еменнің дәмдік әсерінің басым бөлігі шарап еменмен байланыста болған алғашқы айларда беріледі, ал ұзақ уақытқа дейін әсер ету фенолдық қосылыстардың тұнуына көмектесетін және ескіру процесін жеделдететін жеңіл шелек аэрациясын қамтамасыз етеді. Итальяндық шарапшылар ұзақ жылдар бойы тығыз дәнді, аз хош иісті және орташа танинді славян еменін пайдаланып келеді. Славян емені көбінесе үлкен өлшемді шелектерде қолданылады (көлеміне қатысты беттік ауданы аз), ал осы шелектер ауыстыру алдында көптеген жылдар бойы қайта пайдаланылады. Ресей революциясына дейін Венгриядан алынған Quercus petraea емені француз шарап жасау үшін ең ізделісті ағаш болып саналды. Венгрияның Земплен тауларында өсетін ағаштар жанартаулық топырақта баяу өсіп, кішірейеді, нәзік экстракцияға ыңғайлы келетін тығыз түйіршікті құрылымды қалыптастырады. Венгриялық емендегі гемицеллюлоза оңай ыдырайды және американдық немесе француз еменіне қарағанда азырақ қарқынмен тост, ваниль, қантты, ағаштық, дәмдеуіштік және карамель тәрізді дәмдердің ерекше таңдауын сыйлайды. Көптеген шарапшылар венгриялық еменнің шарапқа сыйлайтын жұмсақ, тегіс және кремостық текстурасын жақсы көреді. Француз шарапшылары 20-ғасырдың басына дейін венгриялық шелектерді пайдалануды жөн көрді, бірақ содан кейін – дүниежүзілік соғыстардың салдарынан, өнімнің азаюына байланысты – француз шарап өнеркәсібі Францияда осы венгриялық Земплен еменің бірегей сапасына ұқсас көзді табуға мәжбүр болды. Алайда, темір перде құлағаннан кейін Франция кооперативтері Zemplén тау орманында өсетін Quercus petraea/Sessile Hungary Oak ағаштарының негізгі тұтынушылары болды. Канадалық шарап зауыттары американдық және француз еменінің арасындағы ортаңғы нұсқа ретінде сипатталатын канадалық еменді пайдаланумен тәжірибе жүргізіп жатыр, бірақ ол американдық еменмен бірдей түрге жатады. Емен ағаштары әдетте жинау алдында 80-120 жасқа жетеді, ал идеалды жағдай – тығыз орманды аймақтағы салқын климат, бұл ағаштарға баяу жетіліп, тығыз түйіршікті құрылымды дамытуға мүмкіндік береді. Әдетте бір ағаштан екі шелек жасауға болады. Ағаштар әдетте қыс айларында, ағаш түбіндегі шырын азайған кезде жиналады.
Француздық пен американдық еменнің айырмашылығы
Американдық емен француз еменіне қарағанда күштірек дәмді болады, көбінесе тәтті және ванильді ноталарға толы, себебі американдық еменде лактон мөлшері екі-төрт есе көп. Жаңа бөшкелер бұрын қолданылған бөшкелерге қарағанда шарапқа көбірек дәм береді. Уақыт өте келе, еменнің көптеген қасиеттері бөшкеден "сиынады", ал шараптан қалған табиғи шөгінділер ағашта қабатталып жиналады. Соның салдарынан 3-5 жылдан кейін бөшке шарапқа еменнің дәмін беруін тоқтатады немесе азайтады. Бөшкелердің жоғары бағасынан ақшаны үнемдеу мақсатында бірнеше техникалар жасалған. Олардың бірі – қолданылған бөшкелердің ішкі бетін жұқалап, жаңа, қуырылған ағаш таяқшаларын орнату.
Шамның құрылысы
Баррельдер құйма зауыттарында жасалады. Еуропалық шеберлердің дәстүрлі әдісі – еменді дән бойымен қолмен таяқшаларға (немесе жолақтарға) бөлу. Емен бөлінгеннен кейін, оны "кептіруге" немесе ауа райының әсеріне ұшыратып сыртта кептіреді. Бұл процесс 10 айдан 36 айға дейін созылуы мүмкін, осы уақыт ішінде ағаштан қатты таниндер жуылып шығады. Бұл таниндер қаптамалар алынып тасталғаннан кейін жерде қара сұр және қара түсті қалдықтар ретінде көрінеді. Ағаш қанша уақыт кептірілсе, барабанда сақталатын шарап соншалықты жұмсақ болуы мүмкін, бірақ бұл барабанның құнын айтарлықтай арттырады. Кейбір американдық құйма зауыттарында ағаш пеште кептіріледі, сыртта кептірудің орнына. Бұл әдіс әлдеқайда жылдам болғанымен, таниндерді сыртта кептірудей жұмсартпайды. Содан кейін таяқшалар қыздырылады, дәстүрлі түрде ашық от үстінде, иілгіш болған кезде, баррельдің қажетті пішініне бүгіліп, темір сақиналармен бекітіледі. Оттың орнына, шебер таяқшаларды қыздыру үшін буды қолдануы мүмкін, бірақ бұл шарапқа аз "күйдірілген дәм" және күрделілік береді. Дәстүрлі, қолмен жасалған стильге сәйкес, шебер әдетте бір күнде бір баррельді құрастыра алады. Шарап жасаушылар баррельдің ішкі жағындағы ағаштың жеңіл күйдірілген, орташа күйдірілген немесе қатты күйдірілген баррельдерді тапсырыс бере алады.
Шұңқырдың баламалары
Шарап жасаушылар көптен бері емен бочкаларын қолданғанмен, қазір көптеген шарап зауыттары шарапты жылдам қартаю үшін емен ағашынан жасалған сынықтарды пайдаланады, сондай-ақ ваниль хошқысымен қатар, қалаған ағаш иісін қосады. Емен сынықтарын айналдыру кезінде немесе қартаю кезінде қосуға болады. Екінші жағдайда, олар әдетте мата қаптарға салынып, шарапқа салынады. Шарап жасаушыларға қол жетімді сынықтардың алуан түрлілігі көптеген мүмкіндіктер береді. Емен сынықтары бірнеше апта ішінде қарқынды емен дәмін бере алады, ал дәстүрлі емен бочкалары осындай қарқындылықты жеткізу үшін бір жыл немесе одан да көп уақытты қажет етеді. Мамандар сынықтардан алынған еменнің дәмі бір өлшемді болып, ваниль эссенциясына қарай бұрмаланған, ал шараптарда әлі де бочка еменің кейбір физикалық артықшылықтары жетіспейді деп санайды. 2006 жылға дейін Еуропалық Одақта емен сынықтарын пайдалануға тыйым салынған. 1999 жылы Бордо апелляциялық соты төрт шарапхананы, оның ішінде үшінші санаттағы Chateau Giscours шарапханасын, шараптарында емен сынықтарын қолданғаны үшін 13 000 АҚШ долларынан астам айыппұл төлеуге міндеттеді.
Басқа ағаш түрлері
Тарих бойы кестені, қарағай, қызыл ағаш және қара шегіртке сияқты басқа да ағаш түрлері шарап жасау ыдыстарын, әсіресе ірі ашыту ыдыстарын жасау үшін қолданылған. Дегенмен, ешқайсысы да еменнің шараппен үйлесімділігіне жете алмайды. Емен су өткізбейтін, бірақ сәл кеуекті қасиеттерін сақтай отырып, шарапқа ерекше дәм мен текстура бере алады. Кестенінің танин құрамы өте жоғары және ол тым кеуекті болғандықтан, булану арқылы шараптың жоғалуын болдырмау үшін парафинмен қапталуы керек. Қызыл ағаш кішкентай бөшкелерге иіліп жасау үшін тым қатты, сондай-ақ ол жағымсыз дәм береді. Қара шегіртке шарапқа сары түс береді. Алма және вишня сияқты басқа қатты ағаштардың иісі ұнамайды. Австриялық шарапшылар бұрыннан қара шегіртке бөшкелерін пайдаланып келеді. Тарихи тұрғыдан кестені Божоле, итальян және португал шарапшылары қолданған. Кейбір Рона шарапшылары әлі де парафинмен қапталған кестені бөшкелерін қолданады, бірақ мұндай қаптама ағаштан кез келген әсерді азайтады, нәтижесінде ол бейтарап бетон ыдыс сияқты жұмыс істейді. Чилиде раули ағашынан жасалған бөшкелерді пайдалану дәстүрі бар, бірақ шарапқа ерекше жағымсыз мүскілік иіс беретіндіктен, оның қолданылуы азайып барады.