Кіріспе

Еврей дінінің әр түрлі бағыттары арасындағы қарым-қатынас күрделі және келісімге ұмтылушы, құшақ жаюшыдан бастап, жаушылыққа толы, қарсыластыққа дейінгі әртүрлі тенденцияларды қамтиды.

Православтық иудаизм

Православтық иудаизмнің негізгі ұстанымы – консервативті және реформалық иудаизмнің тарихи иудаизммен үлкен және негізсіз үзілістер жасауы, олардың Жазба және Ауызша Тораның тікелей аяндылығына күмәнмен қарауы және халахты (иудей заңын) міндетті деп қабылдамауы (әртүрлі дәрежеде болғанымен). Ол діни плюрализмді либералды қозғалыстардың құрылысы ретінде қарастырады және олардың идеологиясы тарихи еврей нормаларына негізделгенін мойындамайды. Реформа және консервативті иудаизмді иудаизмнің дұрыс түрі деп танымаса да, осы қозғалыстарға қатысушылардың көпшілігін, анасы еврей болғандарды немесе консервативті немесе реформалық рәсімдер бойынша ауысқандарды қоспағанда, толыққанды еврейлер деп мойындайды. Жеке адаммен қарым-қатынаста Моше Файнштейн қазіргі кездегі православие емес яһудилерді «Тинкок Шенишбу» – сөзбе-сөз «бағындырылған балалар» деп сипаттаған, бұл еврей емес адамдар ұстап алып, иудаизмді үйренбеген еврей балаларымен салыстырылады. Яғни, олардың әрекеттері дұрыс емес ниеттен немесе мақсаттан емес, білімсіздік пен дұрыс тәрбие алмауынан туындайды (Иггерот Моше). Алайда, қозғалыс/философия туралы сөз болғанда, олар басқа діндердің пайда болуын тарихи түрде еретикалық ниетпен және 1800 жылдардағы дінді кеңінен қаралаумен байланыстырады. Олар реформалық, реконструкционистік және консервативті иудаизмді еретикалық, діни мінез-құлқы нашар иудаизм ағымдары деп санайды. Осы себепті православие билігі Израильде реформалық және консервативті қозғалыстардың ресми танылуы мен діни заңдылығына қарсы күшті күрес жүргізіп келеді. Харедик топтар мен билік өкілдері православие емес діни қозғалыстармен ешқандай қарым-қатынас жасамайды, себебі олар мұны осы қозғалыстарға заңдылық беру деп санайды. Дегенмен, еврей анасынан туған осы қозғалыстардың мүшелері еврей болып санала береді.

Қазіргі православие көзқарастары

1964 жылы православие емес иудаизммен қарым-қатынас туралы жауапта Джозеф Б. Соловейчик қазіргі православие иудаизмінің кейінгі онжылдықтарда мәселеге қалай қарауы керектігінің интеллектуалды негіздерін жасады. Соловейчик еврейлер тарихи түрде екі түрлі келісімдер арқылы байланысқан деген ойды дамытты. Олардың бірі – брит-йиуд, яғни «тағдырдың келісімі», яғни яһудилер халахаға берік ұстанғандықтан бір-бірімен байланысты. Екіншісі – брит горал, «тағдырдың келісімі», Құдай таңдаған халықтың бөлігі болу құштарлығы мен дайындығы, әлемде қасиетті миссиямен өмір сүру және осы келісімде өмір сүретіндердің барлығы, тіпті олар халах бойынша өмір сүрмесе де, қуғын-сүргін мен қысымның бірдей тағдырына ие екендігі. Соловейчик православие емес яһудилер тағдырдың келісімін бұзған деп есептеді; алайда олар әлі де православие яһудилермен тағдырдың келісімінде бірге. Бұл тәсіл тағдырдың келісімін жүзеге асыратын мәселелерде ынтымақтастыққа мүмкіндік берді, ал тағдырдың келісіміне негізделген айырмашылықтар мен шектеулерді мойындады. Осы жетекшіліктің арқасында 1970-жылдарға дейін қазіргі православие және православие емес қозғалыстар Американың қазіргі жойылған Синагогалар Кеңесінде бірлесіп жұмыс істеді. Алайда, соңғы онжылдықта қазіргі православие мен православие емес қозғалыстар арасындағы қарым-қатынас нашарлап кетті. Бұл қозғалыстарда көзқарастар екі жаққа бөлінді. Хареди иудаизмі өзінің танымалдылығының қайта өркендеуін көрді, және бұрынғы көптеген қазіргі православие раввиндары олардың көзқарастарына белгілі бір дәрежеде әсер етті. Сонымен қатар, православие дінінен тыс ағымдар да «солға» қарай жылжыды. Реформалық иудаизм еврейдің аналық ұрпақ арқылы дәстүрлі анықтамасын қабылдамады, бұл Реформалық және Реформалық емес қозғалыстарды байланыстырған біріккен халықты тиімді түрде бұзды. Практикалық тұрғыдан алғанда, барлық православиелік яһудилер (және көптеген консервативті яһудилер) үшін бұл яһуди халқын екі өзара үйлеспейтін топқа бөлу ретінде қарастырылды. Осы екі құбылыстың бірігуі қазіргі православие дінінің басым бөлігін оңға қарай жылжытуға көмектесті және қазіргі православие дінінің және православие дінінен тыс барлық конфессиялардың арасындағы ресми ынтымақтастықты тоқтатты. Православ әлеміндегі кейбіреулер православие емес иудаизм түрлері дұрыс емес болса да, олардың функционалдық жарамдылығы мен рухани қадір-қасиеті бар деп айтады. Рабби Норман Ламм былай деп жазады: Реформа, Консервативті және Реконструкциялық қауымдастықтар ресми мүшелері жағынан православие қауымдастығынан көп қана емес, сонымен қатар олар өмірлік, күшті және серпінді; олар еврей тіршілігін сақтауға ұмтылады, әрқайсысы өз жарығына сәйкес; олар Кляль Израилдің бір бөлігі; және олар өз раввиндарын өздерінің басшылары деп санайды. Сондықтан, функционалдық тұрғыдан алғанда, православие дінінен тыс раввиндер еврей діни қауымдастықтарының дұрыс басшылары болып табылады, және мұны ашық мойындамау және қажетті салдарын шығару – ақымақтық және өзін-өзі жеңу, мысалы, достық, үйлесімді және құрметпен қарым-қатынас орнату және бәріміз бірге жұмыс істеу, біз бөлісетін және бізді ажырамас және ажырамас түрде біріктіретін еврей қауымдастықтары мен жамағат мақсаттарына қарай. Православие дінінен тыс раввиндер мен мииктер рухани қадір-қасиетке ие болуы мүмкін. Егер олар шын жүректен болса, егер олар Құдайға сенсе, егер олар принциппен қозғалса, ыңғайлылық немесе трендтік емес, егер олар өз сенімдерінің салдарын дәйекті түрде жүзеге асыруға тырысса, онда олар діни адамдар. Бірақ функционалдық жарамдылық та, рухани қадір-қасиет те яһудилік заңдылықпен бірдей емес. «Validity» латын тіліндегі validus – күшті деген сөзден шыққан. Бұл нақты, сипаттамалық термин. «Заңдылық» латын тіліндегі lex – заң деген сөзден шыққан. Бұл нормалық және бағалау термині. Қазіргі кездегі православие раввиндары православие дінін ұстанбаған әріптестерімен жақсы қарым-қатынас орнатуды қолдайды. 1982 жылы «Традиция: Православтық яһуди ойларының журналы» көптеген жетекші православие раввиндерінің үлесімен православие иудаизмінің жағдайы туралы симпозиум жариялады. Баспасөзші раббилерге бірінші сұрақ қойды: «Сіздер соңғы оқиғалар православиелік ағымдардың толықтай жойылатынын болжап жүрген православиелік топтардың жеңіске жетуіне негіз болатынына сенесіздер ме?» Раввин Марк Д. Ангел: «Біз бұл мүмкіндігінен қорқып қалуымыз керек. Бізді…»

Реформаға көзқарастар

Реформалық иудаизм діни плюрализм принципін жақтайды; ол көптеген еврейлік бағыттарының (оның ішінде православие және консервативті қозғалыс) иудаизмнің дұрыс түрі деп санайды. Дегенмен, тарихи тұрғыдан алғанда, Реформалық иудаизмнің православиеге деген көзқарасы жағымсыз болған. Германиядағы Реформа және православие топтарының арасындағы қауымдық басшылыққа ие болу үшін болған алғашқы күрестер өте қызыл болды. Реформалық иудаизм православиені дәстүрге тым көп назар аударумен және қазіргі ғылыммен келіспейтін, кітапты әдеби мағынада түсіндірумен кінәлады. Консервативті қозғалыспен қарым-қатынас әлдеқайда жақсы (дегенмен, екеуі Трефа банкеті сияқты мәселелерге байланысты бөлініп кеткенімен), және консервативті және реформалық лидерлер көптеген өзара қызығушылық тудыратын мәселелерде ынтымақтасады.

Гуманистік көзқарастар

Гуманистік иудаизм иудаизмнің басқа да формаларын дәстүрлі көзқарас бойынша дұрыс деп есептейді, бірақ еврейлердің жекелігін анықтаудың көзі ретінде Құдайға сенуден гөрі еврей мәдениеті мен тарихына баса назар аударады.

Қарақайлық көзқарастар

Караиттік иудаизм Ауызша заңды құдайлық билік деп мойындамайды, Жазбаша Таурат пен одан кейінгі пайғамбарлардың Құдай Исраилге жіберген, олардың жазбалары Танахта тіркелген, халахты шығару үшін жалғыз дұрыс көздері деп санайды. Караиттік иудаизм халахтың еврей Киелі кітабының нақты мағынасынан ауытқымауы керектігін тұжырымдайды. Раввиндік заңдар, егер олар яһудилерге Тора тыйым салған нәрсені рұқсат етсе немесе Тора талап еткен міндеттен босататын болса, Торамен үзіліс және Құдай заңын бұзу болып есептеледі. Мысалы, раввиндік яһудилер киетін ақ түсті цицит, онда техелет жоқ. Бұл Тораны бұзу болып саналады, себебі Тора цицитті техелеттен жасауды талап етеді. Раввиндік қауымдастықтың кейбіреулері киетін техелеті бар цицит те Тораны бұзу ретінде қарастырылады, өйткені Талмудқа сәйкес, техелет жіптері жүннен, ал ақ жіптер зығырдан жасалуы керек, бұл цицитті шатназ етеді. Караит яһудилері раввиндік яһудилердің яһудилердің қасиетті күндерін дұрыс күні сақтамайтынын айтады, себебі күндер алдын ала есептелген Хиллель II күнтізбесі бойынша белгіленеді, ал әр ай Израильдің көкжиегінен Жаңа Айды көру арқылы басталуы керек, және жыл Израиль жерінде арпа Авив сатысына жеткен айда басталуы тиіс. Алайда, раввиндік иудаизм Тораның нақты мағынасынан ауытқығанына қарамастан, қараит яһудилері аналық тегі үздірілмеген раввиндік яһудилерді яһуди ретінде мойындайды және олар қараиттік иудаизмге айналу рәсімінен өтпей-ақ қосылуға құқылы.