Кіріспе

1673–1681 жылдардағы Цин әулеті Қытайындағы көтеріліс

Үш феодалдың көтерілісі, сондай-ақ Ву Сангуидің көтерілісі деп те аталады, бұл Қытайдың ерте Цин әулеті кезеңінде, Кангси императорының (1661–1722 жылдары билеген) билігінің басында 1673 жылдан 1681 жылға дейін жалғасқан көтеріліс болды. Көтеріліске Юньнань, Гуандун және Фуцзянь провинцияларының үш хань феодалы Ву Сангуи, Шан Чжисинь және Гэн Цзинчжун басшылық етті. Олар Манжулардың Қытайды жаулап алуына көмектескені үшін мұрагерлік атақ алған, бірақ Цин орталық үкіметі олардың иеліктерін алып тастағаннан кейін көтеріліс жасады. Феодалдар Тайваньдағы Цзэн Цзиньнің Туннин мемлекетімен қолдау алды, ол Қытайдың материгіне шабуыл жасау үшін күш жіберді. Сонымен қатар, Ван Фучен және Чахар моңғолдары сияқты кішігірім хань әскери қайраткерлері де Цин билігіне қарсы көтерілді. Оңтүстік Мин әулетін құлатуға көмектескен дезертирлер ретіндегі тарихынан туындап, Үш феодал жалпы қытай халқының қолдауын ала алмады және ақырында Цин әскерлерімен жеңілді. Ханның соңғы қарсылықтары басылғаннан кейін, бұрынғы князьдік атақтары жойылды.

Өмірбаян

Цинь династиясының алғашқы жылдарында, Шуньцзи императорының билігі кезінде орталық үкімет билігі күшті болмады және билеушілер оңтүстік Қытайдағы провинцияларды тікелей бақылай алмады. Үкімет "хан қытайларын хан қытайларымен басқару" саясатын қолға алды (以漢制漢). Бұрынғы Мин әулетінің Цинге бағынған кейбір генералдарына оңтүстік провинцияларды басқаруға көмектесуге рұқсат берілді. Бұл, Цин империясы Қытайды жаулап алған кездегі шешуші сәттерде осы генералдардың қосқан маңызды үлесінің нәтижесі болды. Мысалы, Гэн Чжунмин мен Шан Кэсидің әскери-теңіз күштері 1636 жылы Жосонның жылдам бағынуына себеп болды, бұл Мин аумақтарына артынан алаңдамай жылдам ілгерілеуге мүмкіндік берді. У Сангуидің қарсы кетіп, кейіннен ынтымақтасуы Мин астанасы Пекиннің жылдам басып алынуына және бекітілуіне мүмкіндік берді. Қарсылығында, Цин үкіметі олардың жетістіктерін марапаттауға және олардың әскери және саяси ықпалын мойындауға міндетті болды. 1655 жылы У Сангуиге "Пинси ван" (平西王; "Батысты бейбіттендіруші ван") атағы берілді және Юньнань мен Гуйчжоу провинцияларының губернаторы қызметіне тағайындалды. Шан Кэси мен Гэн Чжунминге тиісінше "Пиннан ван" және "Цзиннан ван" (екеуі де "Оңтүстікті бейбіттендіруші ван" деген мағынаны білдіреді) атақтары берілді және Гуандун мен Фуцзянь провинцияларын басқаруға тағайындалды. Үш ванның өз жерлерінде зор ықпалы болды және олар кез келген аймақтық немесе провинциялық губернаторлардан гөрі әлдеқайда көп билікке ие болды. Олардың өз әскерлері болды және өз феодальдық иеліктерінде салық ставкаларында өзгеріс жасау құқығына ие болды.

Үш феодаторлық

Юньнань және Гуйчжоу провинцияларында У Сангуиге Шуньцзи императоры өзінің жеке құрамындағы шенеуніктерді тағайындауға және оларды жоғарылатуға рұқсат берді, сондай-ақ Цин әскерлерінен бұрын соғыс аттарын таңдау құқығы берілді. У Сангуидің әскерлері әскери жалақы ретінде бірнеше миллион күміс теңге алды, бұл Цин үкіметінің салықтан түскен кірісінің үштен бірін құрады. У сонымен қатар Цин үкіметі мен Далай-лама және Тибет арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастарды басқаруға жауапты болды. Удың көптеген әскерлері бұрын Ли Цзичэн мен Чжан Сяньчжунның әскерлері болған және олар жақсы жаттығудан өткен. Фуцзянь провинциясында Гэн Чжунмин өзінің феодалында тирандықпен биледі, өзінің бағыныштыларына қарапайым халықтан азық-түлік пен ақша талап етуге рұқсат берді. Гэн қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Гэн Цзимао әкесінің лауазымын және феодалын мұра етті, ал Гэн Цзимаодан кейін оның ұлы Гэн Цзиньчжун билікке келді. Гуандун провинциясында Шан Кэси Гэн Цзиньчжун сияқты өз феодалын басқарды. Жалпы алғанда, орталық үкіметтің кірісі мен резервтерінің көп бөлігі Үш феодалға жұмсалды, ал олардың шығындары императорлық қазынаның жартысын құртты. Кангси императоры таққа отырғанда, ол Үш феодалдың өзінің билігіне үлкен қауіп төндіріп отырғанын сезінді және олардың күшін азайтуды қалады. 1667 жылы У Сангуи Кангси императорына Юньнань және Гуйчжоу провинцияларындағы міндеттерінен босату туралы өтініш берді, себебі ауру болғанын айтты. Кангси, оған күш сынасуға дайын болмағандықтан, Удың өтінішін қабылдамады. 1673 жылы Шан Кэси зейнетке шығуға рұқсат сұрады, ал шілдеде У Сангуи мен Гэн Цзиньчжун да солай істеді. Кангси осы мәселе бойынша кеңесінен кеңес сұрады және әртүрлі жауаптар алды. Кейбіреулер Үш феодалды өзгеріссіз қалдыру керек деп ойлады, ал басқалары үш билеушінің өкілеттіктерін азайтуды қолдады. Кангси кеңестегі көпшіліктің пікіріне қарсы шығып, үш билеушінің зейнеткерлікке шығу туралы өтінішін қабылдады, оларға өздерінің феодалдарын тастап, Маньчжурияға қоныстануға бұйрық берді.

Көтеріліс жариялау

1673 жылдың желтоқсанында Ву Сангуй Цинь әулетімен байланысын үзді және "Циньге қарсы шығып, Минді қалпына келтіру" (反清復明) ұранымен көтеріліс бастады. Ву, Мин дәуіріндегі әдет-ғұрыптарды қайта орнату және кесе шашу арқылы ханьқытай шенеуніктерін көтеріліске қосылуға шақырды. Кейін 1678 жылы ол императорлық дәуірге дейінгі ұлы дәуірдің атын алып, жаңа Чжоу әулетін жариялады. Ву Канси императорына Пекиннен кетіп, маньчжур өлкесіне оралса, кешірім жасайтынын ұсынды. Вудың әскері Хунань және Сычуань провинцияларын басып алды. 1674 жылы Фуцзяндағы Гэн Цзиньцзонг және Гуанчжоуда қырғын жасаған Шан Цзисин қайтыс болды, ал оның ұлы Гуандунға ілесіп кетті. Сол кезде Сунь Янлинг пен Ван Фучен Гуанси және Шэньси провинцияларында да көтеріліс ұйымдастырды. Туннинг патшалығының билеушісі Чжэн Цзинь Тайваньдан шамамен 150 000 сарбаздық әскерді бастап, Гуандун, Фуцзянь және Чжэцзянға түсіріп, көтерілісшілермен бірікті.

Цин әскерлерінің құрамы

Цин әскерлері 1673–1674 жылдары Вудан бастапқыда жеңіліске ұшырады. Маньчжур генералдары мен байрақтылары көтерілісшілерге қарсы күресте хан қытайлық жасыл стандарттық армиясы олардан жақсы күрескендігіне қынжылды. Цинге көптеген хан қытай сарбаздары мен хан элитасы қолдау көрсетті, өйткені олар Үш феодалдық мемлекетке қосылмады. Әртүрлі дереккөздер көтерілісшілерге қарсы жұмылдырылған хан және маньчжур әскерлері туралы әртүрлі мәліметтер келтіреді. Бір дерек бойынша, соғыста Цин жағынан 400 000 жасыл стандарттық армия сарбазы және 150 000 байрақтылар қызмет етті. Тағы бір дерекке сәйкес, 213 хан қытайлық және 527 моңғол және маньчжур байрақтары Цин империясы тарапынан жұмылдырылды. Үшінші дерекке қарағанда, Цин үш феодалмен күресу үшін 900 000-нан астам солтүстік хан қытайларынан құралған зор әскер жинады. Солтүстік-батыс Қытайда Ван Фученге қарсы күрескен Цин байрақтыларды резерв ретінде артқа орналастырды, ал негізгі әскери күш ретінде хан қытайлық жасыл стандарттық армия сарбаздарын және Чжан Ляндун, Ван Цзинбао және Чжан Юн сияқты хан қытайлық генералдарды пайдаланды. Цин хан қытай сарбаздары басқа хан қытайларымен күресте жақсырақ деп есептеді, сондықтан көтерілісшілерге қарсы негізгі әскер ретінде байрақтылардың орнына жасыл стандарттық армияны қолданды. Нәтижесінде, 1676 жылдан кейін жағдай Цин әскерлерінің пайдасына бұрылды. Солтүстік-батыста Ван Фучен үш жылдық тұйыққа түскеннен кейін басылды, ал Ген Цзиньчжун мен Шан Цзисин күштері әлсіреген соң бірінен соң бірі басылды.

Үгіт-насихат

1676 жылы Шан Жисин көтеріліске қосылып, Гуандунды өзінің билігімен бекітті және Цзянсиге әскер жіберді. Ол Хэнчжоуда (衡州; қазіргі Хэнъян, Хунань провинциясы) өз императорлық сарайын құрды. Бірақ Ву сол жылдың тамызында (ай күні) аурудан қайтыс болды, оның орнына немересі Ву Шифан келді, ол Юньнаньға қайтаруға бұйрық берді. Көтерілісшілердің рухы төмен болғанда, Цин әскерлері Юэчжоуға (岳州; қазіргі Юэян, Хунань провинциясы) шабуыл жасап, Чандэ, Хэнчжоу және басқа да көтерілісшілер бақылаған аймақтарды басып алды. Ву Шифанның әскері Чэньлон өткеліне шегінді. 1680 жылы Сычуань және Оңтүстік Шаньсиді Ван Цзинбао мен Чжао Ляндун басқаратын Хан қытайлық Жасыл ту армиясы қайта басып алды, маньчжур күштері тек логистика және жабдықтаумен айналысты, соғысқа қатыспады. 1680 жылы Цин Хунань, Гуйчжоу, Гуанси және Сычуань провинцияларын қайтарып алды, ал Ву Шифан қазан айында Куньминге шегінді. 1681 жылы Цин генералы Чжао Ляндун Юньнаньға үш бағыттан шабуыл жасауды ұсынды, Хунань, Гуанси және Сычуаньдан императорлық әскерлерді жұмылдыруды жоспарлады. Юнь-Гуй вице-падишасы Цай Юронг, Чжан Тай және Лайта Гиесумен бірге көтерілісшілерге қарсы шабуылға шығып, Вухуа тауын бағындырып, Куньминге қоршау салды. Қазан айында Чжао Ляндунның әскері бірінші болып Куньминге еніп, соңынан қалғандары да ілесіп, қаланы жылдам басып алды. Ву Шифан желтоқсан айында өз-өзіне қол жұмсады, ал көтерілісшілер келесі күні бағынды. 1680 жылы Цзэн Цзиннің күштері Сямен маңында жеңіліске ұшырап, Тайваньға қайта шегінді. Көтеріліске қарсы соңғы жеңіс – Циннің Тайваньдағы Туннин патшалығын басып алуы болды. Ши Ланг Цин теңіз күштерінің адмиралы болып тағайындалды және Тайваньға шабуыл жасап, Пэнху шайқасында Лю Гуошуань басқарған Туннин теңіз күштерін жеңді. 1683 жылғы қазан айында Цзэн Цзиннің ұлы Чжэн Кэшуан бағынды, ал Тайвань Цин империясының құрамына кірді. Чжэн Кэшуанға Канси императоры «Хайчэн герцогі» (海澄公) атағын берді, ол және оның әскерлері Сегіз туға қосылды.

Салдары

Шанг Жисин 1680 жылы өзіне-өзі қол жұмсауға мәжбүр болды; оның отыз алты бауырының төртеуі оның өзіне-өзі қол жұмсаған кезде жазаланды, ал қалған отбасы мүшелеріне өмір сүруге рұқсат берілді. Гэн Цзиньчжун өлім жазасына кесілді; оның інісі Гэн Цзючжун 耿聚忠 көтеріліс кезінде Каңси императорымен бірге Цин сарайында Пекинде болды және ағасының бүліктері үшін жазаланбады. Гэн Цзючжун 1687 жылы табиғи себептерден қайтыс болды. Бірнеше Мин патшалары 1661–1662 жылдары Косингамен бірге Тайванға барды, олардың ішінде Нинцин патшасы Чжу Шугуй және Чжу Ихайдың ұлы Чжу Хунхуан (朱弘桓) болды. Цин Тайванда әлі де тірі қалған 17 Мин патшаларын Қытайдың материгіне қайтарып жіберді, олар өмір бойы жер аударылып өмір сүрді, өйткені олар өлім жазасынан құтылды. 1685 жылы Цин Альбазинды қоршағанда Тайванда Чжэн әулетіне қызмет еткен бұрынғы Мин әулетіне адал хан қытайлық теңіз сардары мамандарын пайдаланды. Чжэн Чэнгунның қол астында қызмет еткен және ратан қалқандары мен қылыштармен (Тенгпайинг) 藤牌营 күресуге маманданған бұрынғы Мин әскерлері Каңси императорына Альбазинды орыстарға қарсы нығайту үшін ұсынылды. Каңси олардың техникалық шеберлігіне таң қалды және олардың 500-ін бұрынғы Косинга ізбасары Хо Ю және Ву Сангуидің бұрынғы генералы Линь Синчу басшылығымен Альбазинды қорғауға бұйрық берді. Бұл ратан қалқанды әскерлер тек ратан қалқандарын және қылыштарын пайдаланып, жалаңаш күйде шайқасқанда, өзенде салмен келе жатқан орыс әскерлерін жеңіп, бірде-бір жарақат алған жоқ. "[Орыс күштері өзен арқылы бекініске қарай келе жатқан еді] Сонда ол [Маркиз Линь] барлық теңізшілерімізге киімдерін шешіп, суға секіруді бұйырды. Әрқайсысы басына ратан қалқан киіп, қолына үлкен қылыш ұстады. Осылайша олар жүзіп алға жылжыды. Орыстар қатты қорқып, "Міне, үлкен бас киімді татарлар!" деп айқайлады. Теңізшілеріміз суда болғандықтан, олар қаруларын қолдана алмады. Теңізшілеріміз бастарына жаудың оқтары мен жебелері тимейіншеп, ратан қалқандар киді. Теңізшілеріміз жаудың аяқтарын кесу үшін ұзын қылыштар қолданды. Орыстар өзенге құлап, көбі өлтірілді немесе жараланды. Қалғандары қашып құтылды. [Линь Синчу қаланы қоршауға қатысу үшін оралғанда бірде-бір теңізшісін жоғалтпады.", - деп жазған Ян Хай Чай, ол Маркиз Линьнің туысы және соғысқа қатысушы.