Кіріспе

Британдық генерал (1833–1885)

Генерал-майор Чарльз Джордж Гордон CB (1833 жылғы 28 қаңтар – 1885 жылғы 26 қаңтар), сондай-ақ Қытайлық Гордон, Гордон Паша және Хартумдық Гордон деп белгілі, британдық армия офицері және әкімшісі болды. Ол Ұлыбритания армиясының офицері ретінде Қырым соғысында қатысты. Алайда, ол әскери беделін Қытайда қалыптастырды, онда ол "Мәңгі жеңіске жеткен армияның" қолбасшысы болды – еуропалық офицерлер басқарған қытай сарбаздарынан құралған күш, Тайпин көтерілісін басуға зор үлес қосты, көбінесе одан әлдеқайда көп санды әскерлерді жеңіп отырды. Осы жетістіктері үшін оған "Қытай Гордоны" деген лақап берілді және Қытай императоры мен британдықтар тарапынан құрметке бөленді. 1873 жылы ол Мысыр хедивінің қызметіне кірді (британдық үкіметтің келісімімен), кейіннен Суданның генерал-губернаторы болды, онда ол көтерілістерді және жергілікті құл саудасын басуға көп күш жұмсады. 1880 жылы ол қызметтен кетіп, Еуропаға оралды. Бірақ Суданда мұсылман дін қызметкері және өзін Махди деп жариялаған Мұхаммед Ахмед басқарған ірі көтеріліс басталды. 1884 жылдың басында Гордон Хартумға адал сарбаздар мен азаматтарды эвакуациялау және олармен бірге кету туралы нұсқаулармен жіберілді. Ол бұл нұсқауларға бағынбай, шамамен 2500 азаматты эвакуациялағаннан кейін, кішігірім әскери және бейәскери адамдар тобын қалдырды. Хартум құлағанға дейінгі айларда Гордон мен Махди хат алмасты; Гордон оған Кордофан сұлтандығын ұсынды, ал Махди Гордоннан ислам дініне өтуін және оған қосылуын сұрады, бірақ Гордон бас тартты. Махдидің күштерімен қоршауда қалған Гордон қаланың шамамен бір жылға созылған қорғанысын ұйымдастырды, бұл оған британдық қоғамның құрметін әкелді, бірақ үкіметтің наразылығын тудырды, себебі үкімет оның сол жерде бекініп қалуын қаламады. Ұлттық қысым күшейгеннен кейін ғана үкімет көмек күштерін жіберді. Көмек күштері қала құлағаннан екі күн кейін, Гордон қаза тапқаннан кейін келді.

Ерте өмір

Гордон Кент графтығының Вулвич қаласында генерал-майор Генри Уильям Гордонның (1786–1865) және Сэмюэл Эндерби-младшийдің қызы Элизабеттің (1792–1873) ұлы ретінде дүниеге келді. Гордон әулетінің төрт буыны бойында мүшелері Ұлыбритания армиясында офицерлер болып қызмет еткен. Генералдың ұлы болғандықтан, Гордон бесінші буын ретінде тәрбиеленді, оның әскери мансаптан басқа қандай да бір жолға түсу мүмкіндігі ата-анасының ойына келмеген секілді. Гордонның барлық бауырлары да әскер офицерлері болды. Ол Таунтон қаласындағы Фуллендс мектебінде, Таунтон мектебінде және Вулвичтегі Корольдік әскери академияда білім алды. 1843 жылы Гордон өзінің сүйікті туысы, қарындасы Эмили туберкулезден қайтыс болғанда қатты қайғыға батты, жылдар өткен соң ол: «Адамгершілік тұрғысынан алғанда, бұл менің өмірімді өзгертті, содан бері ол ешқашан бұрынғыдай болған жоқ» деп жазды. Оның өлімінен кейін Гордонның сүйікті туысы ретінде оның өте діндар үлкен әпкесі Аугуста орын алды, ол ағасын дінге жетеледі. Гордон жасөспірім шағында және әскери офицер курсанты кезінде жоғары көтеріңкі рухымен, ұрысқақ мінезімен және егер ол билікті және ережелерді ақымақ немесе әділетсіз деп санаса, оларды елемеуге бейімдігімен белгілі болды. Бұл мінез қасиеті мұғалімдер оның ережелерді бұзғаны үшін жазалауға бел буғанда оның бітіруіне екі жыл кешіктірді. Курсант ретінде Гордон карта жасау және бекіністерді жобалауда ерекше дағдыларын көрсетті, бұл оның Корольдік инженерлер немесе армиядағы «сапёрлер» мамандығын таңдауына себеп болды. Ол 1852 жылдың 23 маусымында Корольдік инженерлер корпусының екінші лейтенанты болып тағайындалды және 1854 жылдың 17 ақпанында толық лейтенант шеніне көтерілді. Сапёрлер – бұл барлау жұмыстарын жүргізетін, шабуыл жасақтарын басқаратын, шабуыл кезінде кедергілерді жоятын және шегіну кезінде және басқа да қауіпті тапсырмаларда тыл күзетін ұйымдастыратын элиталық корпус болды. Офицер ретінде Гордон күшті харизма мен көшбасшылық қасиеттерін көрсетті, бірақ жоғары лауазымдағы офицерлер оған сенімсіздікпен қарады, себебі ол бұйрықтарды дұрыс немесе әділетсіз деп санаса, орындамайтын. Гордонның ерекше назарын Пауылдың Филиптіктерге 1:21-де жазған сөздері тартып алды: «Мен үшін тіршілік – Мәсіх, ал өлім – пайда», ол осы жолдарды Киелі кітабында сызып алып, жиі цитаталап жүрді.

Қырымнан Дунайға дейін

Қырым соғысы басталғанда, Гордон балалық шағында туған Корфу қаласына тағайындалды, бірақ Соғыс кеңсесіне бірнеше хат жазғаннан кейін, оны Қырымға жіберді. Ол Ресей империясына жіберіліп, 1855 жылдың қаңтарында Балаклаваға келді. Ол өлім тілегін білдірді, сол кезде "Қырымға барып, ісіме қатыспастан, өлтірілуді үміттенемін" деп жазды. 19 ғасырда Ресей Ұлыбританияның басты жауы болды, екі елдегі көптеген адамдар Ресейдің автократиясы мен британдық демократия арасындағы идеологиялық қақтығысты көріп, Гордон Қырымда соғысуға құштар болды. Гордон көп уақытын "Кварьерлерде" өткізді, британдықтар Севастопольға қарап тұрған окоптардың бөлігін осылай атады. Одақтастардың бар күш-жігеріне қарамастан, француздар 18 маусымда Малахов бекінісін, ал британдықтар Редан бекінісін ала алмады. Британдық штабта: "Егер ресейліктер не істеп жатқанын білгіңіз келсе, Чарли Гордонды шақырыңыз" деген сөз болды. Қырымдағы қызметі үшін ол Қырым соғысы медалін және оған қосылатын белгіні алды. Бейбітшілік орнағаннан кейін, ол Ресей империясы мен Осман империясының арасындағы Бессарабиядағы жаңа шекараны белгілеу үшін құрылған халықаралық комиссияға қосылды. Гордон алғаш рет Османның Молдавия протекторатындағы Галац қаласына (қазіргі Галати, Румыния) келгенде, қаланы "өте шаңды және тұруға қолайсыз" деп сипаттады. Бессарабияға саяхат еткен кезде ол үйіне жазған хаттарында румын ауылдарының байлығы мен құнарлылығы, олардың көптеген жеміс-жидектері мен көкөністері және румын шаруаларының кедейлігі туралы айтты. Яссыға (қазіргі Яссы) барғаннан кейін Гордон: "Боярлар өмірінің көп бөлігін Парижде өткізеді, ал қоғам француз тілінде сөйлейді. Князь зор дәрежеде өмір сүреді, мен оған көп салтанатпен таныстырылдым. Ағылшын формасы бірден қызығушылық тудырады" деп жазды. Гордон румын тілінде сөйлей алмады, бірақ француз тілін жақсы білгендіктен, француз тілін жетік меңгерген румын элитасымен қарым-қатынас жасауға мүмкіндік алды. Ресей-Осман шекарасын белгілейтін карталардың бәрі ескі және дұрыс болмағандықтан, Гордон орыс әріптестерімен шекараның нақты қайда өтетіні туралы көп дауласты, және ресейліктердің Дунайда шекараны орнатуға қатты ниеттенгенін білді, ал Гордонға Лондоннан оған рұқсат бермеу туралы бұйрық келген еді. Кейін Гордон Осман Армениясы мен Ресей Армениясының арасындағы шекараны белгілеуге жіберілді, оның ең қызықты бөлігі Арарат тауынан сырғанау болды. Гордон зерттеу жұмыстарын жалғастырып, Кіші Азия шекарасын белгіледі. Анатолияда болған кезде Гордон фотокамераның жаңа технологиясын пайдаланып, канадалық тарихшы К. Брэд Фаут Армения халқы мен ландшафтының "көрікті суреттерін" түсірді. Гордон 1858 жылдың соңында Ұлыбританияға оралды және Чатхэмде оқытушы болып тағайындалды. 1859 жылдың 1 сәуірінде капитандық шеніне көтерілді.

Қытайға келу

Гордон Чатемдегі гарнизондық қызметтен жалықты және британдық қарулы күштер әрекет ететін әлемнің кез келген жеріне жіберуді сұрап, соғыс кеңсесіне жиі хат жазды. 1860 жылы Гордон Екінші опиум соғысында Қытайда ерікті болып қызмет етті. Гонконгқа келген Гордон "жауынгерлік қимылдарға кешіккенін" естіп, көңілі қалды. Гордон Тайпин көтерілісі туралы Қытайға аттанғанға дейін естіген еді, алғашқыда Хонг Сюкуан басқаратын Тайпиндерге, өзін Иса Масихтің кіші інісі деп жариялаған, кейбір ерекше христиандар ретінде қарады. Ағылшын-француз күштері 1862 жылдың сәуір айына дейін Солтүстік Қытайда қалды, содан кейін генерал Чарльз Уильям Данбар Ставли басшылығымен Еуропалық елді мекенді Тайпин көтерілісшілерінен қорғау үшін Шанхайға көшті. 1850 жылдардағы Гуанси, Хунань және Хубэй провинцияларындағы табыстардан және 1853 жылы Нанкиннің басып алынуынан кейін көтерілісшілердің алға жылжуы баяулады. Бірнеше жыл бойы Тайпиндер біртіндеп шығысқа қарай жылжи берді, бірақ ақырында олар Шанхайға настолько жақындады ki, Еуропалық тұрғындарды алаңдатты. Қаланың қорғанысы үшін еуропалықтар мен азиялықтардан тұратын жасақ құрылды және американдық Фредерик Таунсенд Уордқа бағындырылды, ол Шанхайдың батысындағы аймақты басып алды. Британдықтар шешуші сәтте келді. Ставли Вард пен француз күштерімен бірлесіп, Шанхайдан 30 миль (48 км) қашықтықтағы көтерілісшілерді тазалауға шешім қабылдады. Уорд Циси шайқасында қаза тапты, ал оның американдық ізбасары Х. А. Бурджвайнды Қытай императорлық билігі ұнатпады. Бурджвайн ашкөздігі мен маскүнемдігімен танымал жаман адам еді. Сонымен қатар, Бурджвайн нәсілшілдігін жасыруға тырыспады, ал қытайлармен қарым-қатынасы ең жақсы жағдайда да қиын болды. Бұл талаптар Ставлиді Гордонды таңдауға итермеледі. Гордон адал және жемқорлыққа төзбеді, көптеген қытай офицерлерінен айырмашылығы, әскеріне жалақы төлеуге арналған ақшаны ұрламады, керісінше, Жеңіске жеткен армияға уақытында және толық төлеуді қадағалады.

Жеңімпаз әскердің қолбасшылығы

1863 жылдың наурыз айында Гордон "Ерқашан жеңіске жететін армия" деп аталған Сонгцзяндағы күштің басшылығын қабылдады. Гордонның міндетін Уордтың "Ерқашан жеңіске жететін армияда" енгізген жаңашыл әскери идеялары жеңілдетті. Гордон қытайлық генералдардың соғыс жүргізу әдісіне сын көзбен қарады, олардың шайқаста үлкен шығынға ұшырауға және оны қабылдауға дайын екенін байқады, бұл Гордонға ұнамады. Гордон былай деп жазды: "Олардың кері шегінуін кесу маңызды, онда олар қиындықсыз кетеді; бірақ оларға алдыңғы жағынан шабуыл жасап, артқы жағын ашық қалдырсаңыз, олар өте қаһарлы түрде шайқасады". "Хайсон" кемесімен "Ерқашан жеңіске жететін армияның" элиталық 4-ші полкінің 350 адамы келді. Келесі күні Куинсан 4-ші полкке түсті, бұл Гордонды мақтанышпен: "Төңкерісшілер оның маңыздылығын жоғалтқанша білмеді" деп жазуға итерді. Тайпин қозғалысының соңғы жылдары қытай шаруаларын қысымға алды. Тайпиндер "Хайсоннан" келген оққа қарсы шегініп, қытай шаруалары үйлерінен шығып, қашқан тайпиндерді қырқып өлтірді. "Ерқашан жеңіске жететін армия" – тек ақшаға адал, жауынгерлері олжа алу үшін ғана соғысқа түскен жалдамалы әскер еді. Гордон Сучжоудың сыртында Бурджвайннің күштерін қоршап алғаннан кейін, соңғысы өз адамын тастап, императорлық жаққа қайта қосылуға тырысты, бұл Гордонды оны тұтқындап, Шанхайдың американдық консулына Бурджвайнды Қытайдан қууды сұраған хатпен бірге жіберуге мәжбүр етті. Гордон Янцзы өзенінің бойымен саяхаттап, кедейлік пен азапты көргенде, апасына хат жазып, қатты қорқып қалды: "Менің қайығымның төңірегінде айналып жүрген бақытсыз тұрғындардың қорқынышты көзқарастары мен олардың тамақтанбауы туралы білу кез келген адамды ауырлатады; олар қасқырлар сияқты. Өлгендер құлаған жерінде жатыр, кейде оларды өтіп бара жатқандар таптап кетеді". "Ерқашан жеңіске жететін армияға" Сучжоуға кірмеуге бұйрық берілді, сондықтан қалаға тек императорлық әскерлер ғана кірді. Ашулы Гордон тұтқындарды өлімге жіберудің "ақылсыздық" екенін айтып, "егер сенім сақталған болса, әрбір қала беріліп, соғыс тоқтаған болар еді" деп жазды. "Ерқашан жеңіске жететін армия" соғысты аяқтаған Нанкиннің басып алуымен аяқталған соңғы шабуылға қатыспады, өйткені Гордон Императорлық армияны "Имперлер" деп атады, олар Тайпин астанасы Нанкинды өздері үшін алу құрметіне ие болғысы келді. Император Гордонды тиду (提督: "Дзянсу провинциясының бас қолбасшысы" – фельдмаршалға тең атақ) дәрежесіне көтерді, оны императорлық сары жакетпен безендірді және Циннің бірінші сыныпты виконты етіп көтерді, бірақ Гордон императорлық қазынадан қосымша 10,000 күміс теңге сыйлықтан бас тартты. Тек қырық адамға ғана императордың салтанатты жансакшысы болған сары жакет киюге рұқсат етілді, сондықтан Гордонға оны киюге рұқсат беру үлкен құрмет болды. Британ армиясы Гордонды 1864 жылдың 16 ақпанында подполковникке көтерді, ал 9 желтоқсанда Бат орденінің серігі болып тағайындалды. Шанхай саудагерлері Гордонға "Ерқашан жеңіске жететін армияны" басқарған еңбегі үшін үлкен ақшалай сыйлық ұсынды. Гордон қаржылай пайда табудың барлық құрметінен бас тартып, былай деп жазды: "Мен Қытайға кіргенімдей кедей болып қайтам, бірақ менің әлсіз күшім арқылы сексеннен жүз мыңға дейін өмір сақталғанын білемін. Мен бұдан артық қанағаттанғым келмейді". Румынияға екінші сапарында Гордон румын шаруаларының "отынсыз, тек қамыспен ғана жануарлар сияқты өмір сүретінін" айтып, ауылды аралап жүргенде қарапайым адамдармен бірге өмір сүруді талап етті. Бір түнді Гордон өзінің қонағы, әйелі және олардың жеті баласымен бір бөлмеде тұрғаны үшін мақтаған кедей еврей шеберінің үйінде өткізді. Ол бірде: "Бір түні мен балықшының үйінде от жанында ұзақ уақыттан бері жақсы ұйықтадым", - деп жазды. Халық арасында айтылған аңыз бойынша, Гордон мен Гесси түнде пашаның сарайына кіріп, қызды құтқарып қалады, бірақ шындық бұдан аз. Гордон мен Гесси, егер ол бірден босатылмаса, британдық және итальяндық баспасөзге барамыз деп қорқытты, бұл қыздың бостандығын жеңу үшін жеткілікті болды. 1872 жылы Гордонды Қырымдағы британдық әскери зираттарды тексеруге жіберді. Константинопольден өтіп бара жатып, ол Мысыр премьер-министрі Рагиб-пашамен танысты. Мысыр премьер-министрі Гордонға Османдық хедиви, Исмаил Пашаның қол астында қызмет етуі үшін келіссөздер ашуға ұсыныс жасады, ол әсем шығындарымен танымал "Ұлы Исмаил" деп аталатын. 1869 жылы Исмаил Суэц каналының ашылуына арналған кештің өзіне 2 миллион египет фунты (қазіргі ақшамен шамамен 300 миллион АҚШ доллары) жұмсады, бұл ғасырдың кеші деп сипатталды. 1873 жылы Исмаил Гордонға нақты ұсыныс жасады, ол британ үкіметінің келісімімен қабылдады және 1874 жылдың басында Мысырға келді. 1874 жылы Гордонмен кездескеннен кейін, Хедив Исмаил: "Қандай керемет ағылшын! Оған ақша керек емес!" деді. Француз білімі алған Исмаил Паша Еуропаны барлық нәрседегі үлгі ретінде жоғары бағалады, әсіресе Италия мен Францияға құштар болды, өзінің билігінің басында: "Менің елім енді Африкада емес, енді Еуропада" деді. Исмаил Италиялық шарап пен француз шампанына құмар мусульман болды, ал Мысыр мен Судандағы оның консервативтігіне қарсы тұратын көптеген адамдар елді дәстүрді ескермей батыстыққа айналдыруға ұмтылған тәртіпке наразы болды. 1863 жылы билігінің басында Мысырдың қарызы 3 миллион египет фунтын құрады. Исмаилдың билігі 1879 жылы аяқталғанда, Мысырдың қарызы 93 миллион фунтқа дейін өсті. Американдық Азамат соғысы кезінде Одақтың блокадасы Американдық Оңтүстікті әлемдік экономикадан бөліп тастағанда, "ақ алтын" деп белгілі египеттік мақтаның бағасы британдық тоқыма фабрикалары Египетке мақтаның балама көзі ретінде бұрылғанда өсті, бұл Египет экономикасының гүлденуіне әкелді, ол 1865 жылы күрт аяқталды. Батыстықтандыру бағдарламасының бір бөлігі ретінде Исмаил Мысырда да, Суданда да үкіметінде жұмыс істеу үшін батыстықтарды жиі жалдады. Исмаилдің Бас штаб бастығы американдық генерал Чарльз Померой Стоун болды, ал Американдық Азамат соғысының ардагерлері египеттік әскерлерге басшылық етті. Урбан египеттік жалақыдағы батыстықтардың көпшілігі өз елдерінде жетіспегендіктен египеттік қызметке келген "сәйкес келмейтіндер" екенін жазды. Хедив Исмаил Паша жалдаған адамдардың типикалық мысалы – жас әйелді зорлағаны үшін сотталғаннан кейін армиядан қуылып шығарылған британдық армия офицері Валентин Бейкер болды. Бейкер түрмеден босатылғаннан кейін Исмаил оны Суданда жұмыс істеуге алды. Әйгілі соғыс тілшісі Уильям Говард Расселдің ұлы Джон Рассел Гордонның штабында қызмет етуге алынған тағы бір еуропалық болды. Кіші Рассел өзінің әкесі алкоголик және ысырапшыл екенін, "көмекке келмейтінін" айтты, өйткені бұл әрқашан "жалқаулық, жеке бақытты іздеу, құмар ойындар және үнемі бұзылған уәделер" болды, бұл оның әкесі оны Суданға жұмысқа орналастыруға итерді, онда оның жалқаулығы Гордонды қатты ашуландырды. Хедив Гордонды бүгінгі Оңтүстік Судан мен Солтүстік Уганданың көп бөлігін құрайтын Экватория провинциясының губернаторы Бейкердің орнына тағайындауды сұрады. Бейкердің Экватория губернаторы ретіндегі жылдық жалақысы 10,000 фунт стерлинг (египеттік фунт, бүгінгі ақшамен шамамен 1 миллион АҚШ доллары) болды және Исмаил Гордон осы жалақыдан бас тартқанда таң қалды, оның айтуынша, жылына 2,000 фунт оған жеткілікті. Қысқа уақытты Қайырда өткізгеннен кейін Гордон Суакин және Бербер арқылы Хартумға келді. Хартумда Гордон бір ди...

Суданның генерал-губернаторы

Құлдыққа қарсы күресумен қатар, Гордон азаптауды және жазалау ретінде қолданылатын, бифал терісінен жасалған курбашпен қамшылауды жою сияқты бірқатар реформалар жүргізді, онда Египет мемлекетіне қарсы шыққандар қамшыланды. Суданда Египеттіктер жұмысқа алған еуропалықтар да Египеттіктердей сыбайлас болып шықты. 1876 жылы Египет банкротқа ұшырады. Эвелин Бэринг басқаратын еуропалық қаржы комиссарлары тобы Египетке көп ақша қарыз берген еуропалық банктерге қарыздарын өтеу үшін Египеттің қаржысын басқаруды өз мойнына алды. Египет банкрот болғандықтан, Гордон қалаған реформаларды жүзеге асыруға қаражат болмады. Гордон солтүстікке, Каирге барып, Бэрингпен кездесіп, Египеттің бірнеше жылға пайыз төлеуден босатуын, осылайша Исмаилге әскерлері мен мемлекеттік қызметкерлеріне қарызын төлеуге мүмкіндік беруді ұсынды. Ол, Египет үкіметі тұрақтанғаннан кейін, төңкеріс тудырмайынша, қарыздарын төлей алатынын айтты. Гордон Бэрингті ұнатпады, оның "мақтанғаны, жоғарыдан қарағаны және қамқорлық танытқаны" туралы жазды. Ол: «Май мен су араласқандай, біз де араласамыз» деді. Гордонды Рахама Зобейрдің ұлы Сүлеймен Зобейр қарсы алды және Египет хедивінің атынан бүлікшілер бүлігін тоқтатып, өздерінің билеушілерінің билігін мойындауын талап етті. Егер бүлік бірден тоқтамаса, Зобейрге "оларды қарусыздатып, жоқ қылуға" болатынын айтты. Гордон сондай-ақ, қаруын салған бүлікшілер жазаланбайтынын және олардың барлығына әкімшілікте жұмыс берілетінін уәде етті. Гордон оңтүстікке қайтып, Абиссинияның оңтүстігіндегі Харрарға барды. Әкімшіліктің жағдайы нашар екенін көрген Гордон губернаторды қызметтен босатып жіберді. 1878 жылы Гордон Экватория губернаторын сыбайлас жемқорлық үшін қызметтен босатып, орнына Экваториядағы бұрынғы бас дәрігері, Гордонның құрметіне ие болған доктор Эмин Пашаны тағайындады. Содан кейін Гордон Хартумға оралды және құл саудагерлерін тоқтату үшін Дарфурға қайта барды. Оның қол астындағы Гесси Паша Бахр-эль-Газал аймағында бүлікшілікті басуда үлкен жетістікке жетті. 1878 жылдың шілдесінде Сүлеймен Зобейр тағы да бүлік көтеріп, Гордон мен оның жақын досы Гессині шайқасқа шығарды. 1879 жылдың наурыз айында Гесси Зобейрді ауыр жеңіліске ұшыратты, тіпті Гордон оған қосылып, ескі жауларын қуалауға дейін. 1879 жылдың 15 шілдесінде Гесси Сүлеймен Зобейрді және оның 250 адамын тұтқындап, өлім жазасын орындады. Содан кейін Гордон Әбіссинияға тағы бір бейбітшілік миссиясын ұйымдастырды. Бұл Гордонның тұтқындалуымен және Масаваға ауыстырылуымен аяқталды. Ол Каирге оралып, Судан қызметінен кетті. Ол Суданға жүйені реформалау үмітімен келген. Бұл Гордонның осы қонақ үйді таңдауының себебі болуы мүмкін. Қонақ үйдің мейрамханасында, қазір "Бақытты күндер" деп аталатын пабта, ол Ұлыбританиядан келген тағы бір қонақ, Эксетердің жанындағы Хевитридің викарийі, преподобный Р. Х. Барнспен кездесті, олар жақын дос болды. Гордонның қайтысынан кейін Барнс "Чарльз Джордж Гордон: Сызу" (1885) атты кітапты бірлесіп жазды, ол Лозаннадағы қонақ үйдегі кездесуден басталады. Оны жақсы білген Ревирд Реджинальд Барнс оны "орта бойлы, денесі мықты" деп сипаттады.

Басқа ұсыныстар

1880 жылдың 2 наурызында Лондоннан Швейцарияға жолға шыққан Гордон Бельгия королі II Леопольдпен Брюссельде кездесіп, Конго еркін мемлекетін басқаруға шақырылды. Леопольд Гордонды өзінің қызметіне алуға бар күшін салды, себебі Гордонның Конгодағы Леопольдтың қазіргі өкілі Генри Мортон Стэнлиден айырмашылығы, оның жалақы талаптары қарапайым болды, ал Стэнли ай сайын 300 000 бельгиялық франк көріп отырды. Гордон Леопольдтың ұсыныстарын қабылдамады, себебі ол әлі де Суданға байланысты болды және Леопольдтың жеке компаниясы – Конго қауымдастығында жұмыс істеу идеясы оған ұнамады. Көңілі түскен Гордон ұсыныстан бас тарту туралы хатында түсіндірмейтін себептерге байланысты өмір сүруге он жыл ғана қалғанын білетінін және соңғы он жылда үлкен іс істегісі келетінін жазды. Гордон жеке хатшының өмірін, өз сөзімен айтқанда, "тірідей айқышқа шегелену" деп санады, ол шыдамсыздық тудырды, сондықтан ол Шығыс Африкаға, әсіресе Занзибарға, құл саудасын тоқтату мақсатымен отставкаға кетті. Британдық дипломат Томас Фрэнсис Уэйд: "Қытай үкіметі Гордон Пашаны әлі де жоғары бағалайды" деді және соғыс болған жағдайда оны Ресейге қарсы күресуге қайтаруға асықты. Лондондағы Соғыс кеңсесі мен Бомбей қаласындағы Гордон арасында Қытайда не істеуді жоспарлап отырғаны туралы телеграммалар алмасылды. Гордон Қытайға жеткенде жауабында білгенін айтқанда, оған сол жерде қалуға бұйырылды. Гордон шілде айында Шанхайға келді және Ли Хунчжанмен кездесті, сондай-ақ Ресеймен соғыс болуы мүмкін екенін білді. Ескі досымен кездескеннен кейін Гордон Лиге егер Ресей шабуыл жасаса, ол британдық армиядағы лауазымын тастап, қытай армиясында қызмет ететінін айтты, мұндай әрекет жасаған жағдайда ол шетелдік әскери қызмет туралы заң бойынша қудалануы мүмкін еді. Гордон Сыртқы істер министрлігіне британдық азаматтығынан бас тартып, қытай азаматтығын алуға дайын екенін, себебі қытай-ресей соғысы басталғанда ол Ли мен басқа қытайлық достарынан бас тартпайтынын мәлімдеді. Гордонның соғыс болған жағдайда Қытаймен бірге күресу үшін британдық азаматтығынан бас тартуға дайындығы Қытайдағы оның беделін арттырды. Гордон Бейжіңге барды және бейбітшілікті сақтау үшін барлық ықпалын қолданды. Ол Пекиндегі соғыс партиясының жетекшісі ханзада Чунмен бірнеше рет қақтығысты, ол Гордонның келісімге келу туралы кеңесін қабылдамады, Гордон Сары теңіздегі күшті ресейлік теңіз эскадрильясының ресейліктерге Тяньцзиньге қонуға және Пекинге қарай ілгерілеуге мүмкіндік беретінін ескертті. Министрлер кеңесімен кездесу кезінде ашуланған Гордон қытай-ағылшын сөздігін алып, "ақымақтық" сөзін іздеді, содан кейін бір қолымен қытайша "白痴" сөзін көрсетті, екіншісімен министрлерді көрсетті. Осылай тікелей сөйлегеннен кейін Гордонды Пекиндегі соттан шығарып жіберді, бірақ Тяньцзинде қалуға рұқсат берді. Сол жерде онымен кездескеннен кейін Харт Гордонды "өте ерекше" және "сағаттап дұға оқып" жүргені үшін сипаттап, былай деп жазды: "Мен оны қаншалықты жақсы көретінімді және құрметтейтінімді айтсам да, ол толыққанды емес. Дін бе, бекершілік пе, мидың жұмсақ болуы ма – білмеймін, бірақ ол бір кезде менмен, бір кезде құлшынып, бір кезде ақылды, бір кезде ақылсыз болып көрінеді. Бұл өте өкінішті!" Уэйд Хартпен келісіп, Гордонның Қытайдағы соңғы сапарынан бері өзгергенін және қазір "салмақты емес" екенін, оның барлық идеялары Құдайдан келгеніне толық сенімді екенін, сондықтан ол жасаған барлық нәрсе Құдайдың еркі деп сенгендіктен, оны қауіпті түрде ақылға сыймайтын етіп жасады. Цин соты Гордонның 1880 жылдың жазында Ресеймен келісімге келу туралы кеңесін қабылдамаса да, Гордонның Қытайдың әскери артта қалуын бағалауы және соғыс болған жағдайда ресейліктер жеңіске жетеді деген қатаң ескертулері соттағы бейбітшілік партиясын нығайтуға және соғыстың алдын алуға маңызды рөл атқарды. Гордон Британияға оралып, Лондонның Виктория Гроув көшесі 8-де пәтер жалдады. 1880 жылдың қазан айында ол Ирландияға екі апталық сапармен келді, Коркқа келіп, аралдың көп бөлігін аралап өтті. Гордон ирланд фермерлерінің кедейлігіне қатты ренжіді, бұл оны Ирландияда жер реформасын жүргізуге шақырып, премьер-министр Уильям Гладстоунға алты беттік меморандум жазуға итермеледі. Гордон былай деп жазды: "Ирландияның солтүстік-батысы мен оңтүстік-батысындағы шаруалар Болгария, Кіші Азия, Қытай, Үндістан немесе Судан тұрғындарынан әлдеқайда нашар тұрмыс кешуде". Осы жерлердің бәріне барғандықтан, Гордон Ирландиядағы кедейліктің "ұятты" екенін мәлімдеді және оны тек үкіметтің байлардың жерін сатып алып, кедей ирланд фермерлеріне беруімен тоқтатуға болады. Гордонның Маврикийді Ресейдің теңіз шабуылынан қорғау үшін бекіністер салу жұмысының мәнісіз екенін ойлады, ал ол сол жерде болған кезіндегі ең маңызды жетістігі – тәжге Сейшель аралдарын, олардың сұлулығы Гордонды қатты әсер еткенін, Порт-Луиден басқару мүмкін емес екенін айтып, жаңа тәждік колонияға айналдыруға кеңес беру болды. Гордон 1882 жылдың 23 наурызында генерал-майор шеніне көтерілді. Жұмыссыз қалған Гордон Палестинаға баруды шешті, ол сол кезде Османдық империяның Сирия вилаятының бөлігі болды, ол бұл аймақты көптен бері көруді армандаған, онда ол бір жыл (1882–83) болады. "Қызметтік демалысында" Гордон діни сенімдерін зерттеу және қасиетті орындарды аралауға тырысты. Иерусалимде Гордон американдық адвокат Горацио Спаффорд пен оның әйелі Анна Спаффордпен бірге тұрды, олар қасиетті қаладағы американдық колониясының жетекшілері болды. Спаффордтар Ұлы Чикаго өртінде үйлері мен мүліктерінің көп бөлігін жоғалтқан, содан кейін ұлдарының бірі қызыл жегіден қайтыс болды, төрт қызы кеме апатта мерт болды, содан кейін тағы бір ұлы қызыл жегіден қайтыс болды, олардың барлығын қайғылы жағдайдан құтқару үшін дінге жүгінуге итерді, бұл Гордонның Иерусалимде болған кезінде олармен жақсы қарым-қатынас орнатуына себеп болды. Олар Голгофаның, яғни Христианның айқышталған жерінің басқа орнын тапты. Бұл орын қадіргі қабіршілік шіркеуінен солтүстікке қарай орналасқан және қазір "Бақша қабірі" деп белгілі, кейде "Гордонның айқышы" деп те атайды. Гордонның қызығушылығы оның діни сенімдерімен байланысты болды, себебі ол 1854 жылы евангелист христиан болған. II Леопольд Гордонды Конго еркін мемлекетін басқаруға қайта шақырды. Ол келісіп, дайындықтар жасау үшін Лондонға оралды, бірақ ол келгеннен кейін көп ұзамай британдықтар оны Суданға дереу баруын сұрады, себебі ол кеткеннен кейін жағдай нашарлаған – тағы да бір көтеріліс болды, оны өздігінен жариялаған Махди, Мұхаммед Ахмед басқарды. Махди – ислам дәстүрінде әрбір жаңа (ислам) ғасырының таңында пайда болатын және исламның жауларын жоятын мессиандық тұлға. 1881 жыл ислам күнтізбесі бойынша 1298 жыл болды және жаңа ғасырдың басталуын белгілеу үшін Ахмед өзін Махди деп жариялады және египеттік мемлекетке қарсы жиһад жариялады. Египеттің Суданды ұзақ уақыт бойы пайдалануы судандықтардың көптеген бөлігін Махдидің қара туының астына бірігуге итерді, өйткені ол египеттіктерді, Ахмед оларды діннен тайғандар деп айыптады, қуғынға салуға уәде берді және Мұхаммед пайғамбардың Арабиядағы күндерінде болған "таза исламды" қайта орнатуға уәде берді. Сонымен қатар, Исмаилдың қарыздарын өтеу үшін салықтарды көтеру саясаты Египет пен Суданның екеуінде де наразылық тудырды. 1882 жылы Египеттегі ұлтшыл ашу Бэрінгтің экономикалық саясатына қарсы полковник Ураби Пашаның көтерілісіне әкелді, ол ағылшын-египеттік әскерлер тарапынан басылды. 1882 жылдың қыркүйегінен бастап Египет де-факто британдық протекторатқа айналды, ол Бэрінгтің билігінде болды, бірақ теориялық тұрғыдан алғанда, Египет 1914 жылға дейін өте кең автономиямен Османдық провинциясы болып қала берді. Египет Бэрінгтің басшылығымен...

Хартумға іссапар

Судандағы Мысыр әскерлері көтерілісшілерді басуға жеткіліксіз болды, ал солтүстік үкімет Ураби көтерілісін басумен айналысты. 1882 жылдың қыркүйегінде Мысырдың Судандағы жағдайы қауіпті бола бастады. 1883 жылдың қыркүйегінде полковник Уильям Хикс басқарған Мысыр әскері Махдиді жоюға аттанды. Мысырлық сарбаздар Суданда болуды, тіпті Махдимен күресуді де қаламады, сонымен қатар мораль өте нашар болғандықтан Хикс олардың қашуын болдырмау үшін шынжырмен байлап қоюға мәжбүр болды. 1883 жылдың 3-5 қарашасында Махдидің ізбасарлары, британдықтар "дервиштер" деп атаған Ансар, полковник Хикстің 8000 сарбазынан тұратын Мысыр армиясын Эль-Обейдте талқандады, салдарынан 250-ге жуық мысырлық ғана аман қалды, ал Хикс қаза тапқандардың бірі болды. Біраз уақыт бойы оңтүстіктегі Екватория губернаторы Эмин-паша басқарған аймақ тағы да тұрақтап тұрды. Хикс әскерінің жойылғаннан кейін либералды премьер-министр Уильям Эварт Гладстон Суданды ұстап тұру үшін жұмсалатын қиындықтарға тұрарлық емес деп шешті және аймақты Махдиге қалдыру керек деп санды. 1883 жылдың желтоқсан айында британ үкіметі Мысырға Суданнан кетуді бұйырды, бірақ оны орындау қиын болды, себебі бұл Мысырдың мыңдаған сарбаздарын, азаматтық қызметкерлерін және олардың отбасыларын шығаруды білдірді. 1884 жылдың басында Гордон Суданға қызығушылық танытпады және жаңадан құрылған Конго еркін мемлекетінде офицер ретінде жұмыс істеуге жалданыпты. Гордон өзінің соғыс батыры мәртебесіне қарамастан, немесе керісінше, жариялылықты ұнатпады және Британияда болған кезде баспасөзден аулақ болуға тырысты. Гордон Конго туралы сөйлескісі келді, бірақ Стэд оны Судан туралы сөйлесуге итермеледі. Ақырында, Стидтің көптен бері шақыруынан кейін, Гордон ашылып, Гладстонның Судан саясатына шабуыл жасады, Махдиді жеңу үшін интервенция жасауды қолдады. Гордон 19 ғасырдағы домино теориясының алдын ала болжамын ұсынды: Қауіп сіздердің шекараларыңызға жақын орналасқан жеңіске жеткен Мұсылман билігінің беделі сіздер басқаратын халыққа тигізетін әсерінен туындайды. Мысырдың барлық қалаларында олар Махдидің істегенін жасай алады деп ойлайды. Стид өзінің сұхбатын 1884 жылдың 9 қаңтарында "Полл Молл Газетті" газетінің бірінші бетіне "Судан үшін қытайлық Гордон" атты редакциялық мақаласымен бірге жариялады. Стейдтің сұхбаты бұқаралық ақпарат құралдарында үлкен шу тудырды және Гордонның Суданға жіберілуін талап етті. Урбан былай деп жазды: "Полл Молл Газеттегі мақалалар халықаралық қатынастарда жаңа тарауды бастады; күшті адамдар бұқаралық ақпарат құралдарының көмегімен халық пікірін бұрмалап, соғыс туғызды. Уильям Рэндольф Херсттің 1898 жылы Кубаға АҚШ-тың басып кіруіне әкелген газетінің бұл науқаны әлемдегі осындай алғашқы оқиға болды деп жиі айтылады, бірақ британдық баспасөз он төрт жыл бұрын жасаған әрекеттері үшін осы күмәнді лаврларға лайық". 1880 жылы либералдылар жалпы сайлауда шетелдегі жұмысты қысқарту платформасында жеңіске жетті, ал Гладстон өзінің принциптерін іс жүзінде Трансваль мен Ауғанстаннан 1881 жылы кері шегінді. Соғыс министрлігінде Уолсли бастаған құпия "ультра" фракция болды, олар Либералды үкімет қиындықтың алғашқы белгісінен әлемнің әртүрлі жерлерінен кетуге бейім деп санады және Суданнан кетуді саботаж етуге бел буды. Гордон мен Вулсли жақсы достар болды (Вулсли Гордонның әр түн сайын дұға ететін адамдарының бірі болды), және Соғыс кеңсесінде Вулслимен Судандағы дағдарысты талқылау үшін кездесуден кейін Гордон Суданға "Құдайдың жұмысын орындау" үшін бару керектігіне сеніп кетті. Гладстон аурудан сауығып, Хавардендегі қожалығына барған еді, сондықтан 18 қаңтарда Гордонға Судан командасы берілген кездесуге қатыспады, бірақ ол Гордонның миссиясы кеңесші болды деген ойда болды, ал кездесуге қатысқан төрт министр Гордонға оның миссиясы атқарушы сипатқа ие деген ой берді. Глэдстон мұны саяси шеберлік деп санады. Қоғамдық пікір "қытайлық Гордонның" Суданға баруына қанағаттанған болар еді, бірақ сонымен бірге Гордонға осындай шектеулі мандат берілді, сондықтан эвакуация жоспарланғандай жүргізілетін болады. Министрлер кабинеті бұл тағайындаудан қатты ыңғайсыз болды, өйткені оларға баспасөз тарапынан олардың Судан саясатына қарсы болған адамды сол жерге командалық міндет атқаруға жіберу туралы қысым жасалды. Сыртқы істер министрі Лорд Гренвилл олардың "қапшақты ақымақтық" жасамағанын ойлады. Гордон король Леопольдқа Конгоға бармайтынын айту үшін Брюссельге қысқа сапар жасады, бұл патшаны ашуландырды. Бэринг Гордонды Суданға жіберуге қарсы болды, Лондонға жолдаған есебінде былай деп жазды: "Қиындыққа тап болғанда әдетте пайғамбар Исаяға кеңес сұрайтын адам ешкімнің бұйрығына бағынуға бейім емес". Гордон дереу Бэрингтің қорқынышын растады, өйткені ол көтерілісшілерді "иіссіз дервиштердің әлсіз тобы" деп сипаттап, баспасөз мәлімдемелерін жасай бастады және Махдиді "жоюға" рұқсат беруді талап етті. Гордон Хартумға телеграмма жіберіп былай деді: "Үрейленбеңдер. Сендер әйел емес, еркексіңдер. Мен келе жатырмын. Гордон". Вулсли Гордонды жібергеніне өкінуге себеп болды, өйткені генерал либералды үкіметке қарсы баспасөз мәлімдемелері жасап, "Суданды басып алу жоспарларын ілгерілетуге емес, кедері келтіріп жатыр" екенін көрсетті. Гордонның кенеттен көңіл күйінің өзгеруі және қайшылы кеңестері Кабинеттің оны тұрақсыз және бейшара деп санауына себеп болды. Романшы Джон Бухан Гордонның "басқа адамдардан соншалықты ерекшеленгендігіне оның жақсы білетін және білмейтін барлық адамдарға рухани үстемдікке ие болуына мүмкіндік бергенін" жазды, бірақ сонымен бірге Гордонның "екілік" қасиеті болды, себебі "бір жүректілік сезімі иллюзия болды, өйткені өмірінің барлық кезеңінде оның жаны қақтығыс алаңы болды". Гордон әйелдерді, балаларды, ауруларды және жаралыларды Мысырға жіберу жұмысын бастады. Хартумға Махдидің күштері жақындағанға дейін шамамен 2500 адам шығарылды. Гордон Суданды басқаруға ықпалды жергілікті көшбасшы Себех Рахманы тағайындауды үміттенеді, бірақ британ үкіметі бұрынғы құл сатушыны қолдаудан бас тартты. Осы уақытта Хартумда ирланд журналисі Фрэнк Пауэрс, "The Times" (Лондон) тілшісімен достық қарым-қатынас жасады. Пауэрс харизматикалық Гордонның католиктерге қарсы көзқарасы болмағанына және оны теңдес ретінде қарағанына қуанды. Гордонды құдайға сыйынған Пауэрс оның туралы былай деп жазды: "Шын мәнінде, мен оның осы ғасырдың ең ұлы адамы екеніне сенемін". Гордон Пауэрске ерекше қол жеткізімділік берді, ал Пауэрс Гордонды үлкен фанатикалық мұсылмандар тобына қарсы тұратын жалғыз батыр ретінде бейнелейтін "The Times" газеті үшін бірқатар танымал мақалалар жаза бастады. Бір кезде Гордон Гладстонға телеграммадағы хабарламасында, жеке сыбайлас жемқор Осман сұлтан Абдул Хамид II Хартумды құтқару үшін 3000 Осман әскерін жіберуге пара алуы мүмкін екенін айтты, ал егер британ үкіметі осы соманы төлеуге дайын болмаса немесе төлей алмаса, онда Әулие Әке Лео XIII немесе американдық миллионерлер тобы оны төлейтініне сенімді екенін айтты. Хартумға қарсы көтерілісшілердің шабуылы шығыс Судандағы көтеріліспен бірге жүрді. Полковник Валентин Бейкер Суакиннен Мысыр әскерін алып шықты және Осман Дигна басшылығындағы 1000 Хаддендова сарбазынан ауыр жеңіліске ұшырады, нәтижесінде 2225 мысырлық сарбаз және 96 офицер қаза тапты. Хаддендова шабуылдарының қатыгездігі британдықтарды таң қалдырды, ал Грэм Суданға тереңірек ену үшін көбірек әскер қажет екенін айтты, ал бір газет тілшісі орташа британдық сарбаздың Суданға не үшін барғанын түсінбейтінін, "мұндай батыр жігіттермен" "нашар египеттіктердің" қадірі үшін күресіп жатқанын хабарлады. Гордон Гладстон үкіметінің бұйрығына қарамастан Хартумда қалуға және оны ұстап тұруға шешім қабылдады...

Қайырымдылық жұмыс

Гордон Британияға оралып, Грейвсенд, Кент маңындағы Корольдік инженерлер жобасын басқарды, Теміз өзенін қорғау үшін бекіністер тұрғызды. Британияға келгеннен кейін Гордон баспасөзге "әлемдік трамвайға мінгісі жоқ екенін" және оны жалғыз қалдыруын өтінді. Бір кезде әскердің қолбасшысы Кембридж герцогы құрылыс жүріп жатқан бекіністердің бірін аралап, Гордонды жұмысы үшін мақтағанда, ол былай деп жауап берді: "Мырза, менің бұған қатысым жоқ, ол менің пікірімді ескермей салынды, тіпті оның орналасуы мен орналысын мүлдем бекітпеймін". Гордон ласкамен "скоттер" деп атаған көптеген үйсіз балалар оның жеке үйінде, Форт-Хауста орналасты. Үй шаруасын жүргізетін Сара Макли ханыммен бірге ол Форт-Хаустағы екі бөлмені көшеде тұратын балаларға арналған сыныптар мен қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін бейімдеді. Ол сондай-ақ жұмыс істейтін балаларды тегін оқыту үшін Шығыс Террасадағы шағын үйді жалға алды. Гордонның ең жақын достары Фредерик және Октавия Фриздер болды, олардың ұлы Эдвард Гордон үшін асырап алған ұл болды. 1867 жылы достарының ықпалымен ол жергілікті Рагг мектебі комитетінің мүшесі болды. Кейіннен кеңес оның ресми резиденциясы Форт-Хаустың (қазір мұражай) бақтарын қалаға сатып алды. Оның сүйікті кітаптары Томас Кемпистің "Христос үлгісі", Джозеф Холлдың "Мистикалық Христосы" және Джон Генри Ньюменнің "Геронтийдің арманы" поэмасы болды. Гордон жыл сайын өзінің 3000 фунттық (1890 жылғы 3000 фунт бүгінгі күнгі шамамен <есептелген сомаға> тең) табысының 90 пайызын қайырымдылыққа берді.

Ескерткіштер

Гордонның қазасы туралы жаңалық бүкіл Ұлыбританияда зор қайғы тудырды. 14 наурызда Ньюкасл епископы басқарып өткізген еске алу рәсімі Сент-Пол соборында өтті. Лондонның Лорд-мэрі Гордонға тұрақты ескерткіш орнату үшін қаржы жинау мақсатында халықтан жазылым қабылдады; осының нәтижесінде Уокинг қаласының Вест-Энд ауданында Гордон балалар үйі, қазір Гордон мектебі құрылды. Гордонның қайтысынан кейін бірнеше күн өткен соң, 1885 жылғы 24 наурызда өткен жиында Африкада миссионерлік қызмет атқаратын пастор Эдвард Стюарт Шығыс Суданда генерал-майор Чарльз Джордж Гордонның құрметіне Гордон еске алу миссиясын салуды ұсынды. Стюарттың ұсынысы жүздеген қатысушылардың ыстық қолдауына ие болды. Мүсіндер Лондонның Трафальгар алаңында, Чатемде, Грейвсендте, Мельбурнда (Австралия) және Хартумда орнатылды. Гордон Суданға аттанған алдында әпкесі Аугустамен бірге Рокстон-плейсте тұрған Саутгемптон қаласы қалалық кемежайлардың жанындағы Квинс-паркте ескерткіш орнатты. Ескерткіш – II санаттағы мәдени ескерткіш. Гордонның есімі және қаланың өзен бойындағы бекіністерін күзеудегі еңбегі Грейвсендте мәңгі есте қалды; өзен бойындағы демалыс аймағының жағасы Гордон серуендеуі деп аталады, ал Хартум алаңы оңтүстікке қарай орналасқан. Оның туған жері Вулвичтің орталық бөлігінде орналасқан Генерал Гордон алаңы, бұрын Генерал Гордон көшесі деп аталған, бірақ қалалық абаттандыру жұмыстарынан кейін атауы өзгертілді. Сонымен қатар, алғашқы Woolwich Free Ferry кемелерінің бірі оның құрметіне Гордон деп аталды. Челтенхемде Гордонның есімін көрсететін тақташасы бар биік, әсем газ шамдары орнатылған. 1887 жылы орнатылған, 1900 жылы электр қуатына ауыстырылған және 2013 жылы Челтенхем азаматтық қоғамымен қайта жаңартылған. Оның тақташасында: "Мейор-генерал Чарльз Джордж Гордонның естелігіне" деп жазылған. 1886 жылы 278 Vauxhall Bridge Road мекенжайындағы Фистула, геморрой және басқа да тік ішек ауруларын емдеуге арналған Батыс ауруханасы, Винсент-скверге қарап тұрған Лондон қаласы Гордонның құрметіне қайта аталды. 1941 жылға дейін бірнеше рет атауы өзгертілді, содан кейін Вестминстердегі Блумбург көшесіне, Гордон ауруханасына көшірілді. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы жылдары жабылған, ол 1947 жылы сол атаумен қайта ашылды, бірақ Орталық және Солтүстік-Батыс Лондонның Ұлттық денсаулық сақтау жүйесінің басқаруындағы психиатриялық бөлімше ретінде жұмыс істеді. 1888 жылы Хамо Торникрофт салған генерал Гордонның мүсіні Лондонның Трафальгар алаңындағы екі фонтанның арасында орнатылды. Ол 1943 жылы алынып тасталды. 1948 жылғы 5 мамырда Парламентте сөйлеген сөзінде, сол кездегі оппозиция жетекшісі Уинстон Черчилль мүсінді бастапқы орнына қайтаруды қолдады: "Құрметті мырза [Жұмыстар министрі] генерал Гордонның әскери қолбасшы ғана емес екенін біледі ме? Ол өзінің елі үшін өмірін берді, сонымен қатар бүкіл елде христиан батырының үлгісі ретінде кеңінен танылды және оның есімімен көптеген құнды идеалдар байланысты. Құрметті мырза бұл мүсінге ерекше назар қарастырылмаса деп ойламас па? Генерал Гордон әскери және теңіз қолбасшыларының қатарынан тыс және жоғары тұрған тұлға болды". Алайда, 1953 жылы мүсін, тұғырының үлкен бөлігі алынып тасталған күйінде, жаңадан салынған Қорғаныс министрлігінің бас ғимаратының алдындағы Виктория жағалауына қайта орнатылды. Торникрофттың дәл осындай мүсіні – бірақ тұғыры сақталған күйінде – Австралияның Мельбурн қаласындағы Парламент үйіне жақын орналасқан Гордон саябағында тұр. Корольдік инженерлер корпусы, Гордонның өз корпусы, түйеде отырған Гордонның мүсінін тапсырыс берді. Ол 1890 жылы Корольдік академияда көрмеге қойылды, содан кейін Чатемдегі Бромптон казармасында, Корольдік әскери инженерлік мектебінің үйінде орнатылды, ол әлі де тұр. Кейінірек екінші көшірмесі жасалды. 1902 жылы ол Лондонның Сент-Мартин-Лейн және Чарлинг-Кросс-Жолының қиылысына орнатылды. 1904 жылы ол Хартумға көшірілді, онда 1899 жылы салынған жаңа сарайдан оңтүстікке қарай 200 метр жерде Гордон даңғылы мен Виктория даңғылының қиылысында тұрды. Ол Судан тәуелсіздік алғаннан кейін көп ұзамай, 1958 жылы алынып тасталды. Осы мүсін 1959 жылдың сәуірінен бастап Уокингтегі Гордон мектебінде тұр. Фредерик Уильям Померой салған Гордонның қабірі (іс жүзінде кенотаф) Лондонның Сент-Пол соборында орналасқан. Судандағы Шіркесі Миссионерлік қоғамының (CMS) жұмысы Гордон еске алу миссиясы деген атпен жүзеге асырылды. Бұл CMS-тің өте евангелисттік тармағы болды және 1899 жылы Хартум құлағаннан кейін Англо-Египеттік Кондоминиум бақылауға алғаннан кейін 1900 жылы Суданда жұмыс істеуге мүмкіндік алды. 1885 жылы Лондон қаласында өткен жиында Судандағы Гордон еске алу миссиясына 3000 фунт стерлинг бөлінді. Хартумдағы Президенттік сарайда (1899 жылы салынған), батыс жақтағы екінші қабаттағы дәліздің сол жағындағы қабырғаға "Чарльз Джордж Гордон қаза тапты – 26 қаңтар 1885" деген мәтін жазылған тақта орнатылған, Гордонның ескі генерал-губернатор сарайының баспалдақтарының астындағы қаза тапқан жерінде. 2014 жылға дейін еске алу тақтасы сақталған.

Медиа бейнелері мен мұрасы

Чарлтон Хестон 1966 жылғы «Хартум» эпикалық фильмінде Гордон рөлін ойнады, ол Хартум қамалы туралы айтады. Лоренс Оливье Мұхаммед Ахмедті сомдады. Британдық тарихшы Алекс фон Тунцельман Гордон мен Махдидің үнемі кездесіп, бір-біріне қарсы тұратын «браттар» ретінде бейнеленгені үшін фильмді сынады, бірақ Гордон мен Махдидің хат алмасқаны рас екенін қосты. Гордонның өлімі туралы британдық қоғамға хабар жеткеннен кейін алты ай бойы газеттер мен журналдар Гордонды «әулие» ретінде мақтап, жүздеген мақала жариялады. Гордонның танымалдылығы соншалық болды, британдық автордың алғашқы сындық кітабы 1908 жылға дейін жарық көрмеді, ол кезде Барринг – сол кезде виконт Кромер атанған – өзінің автобиографиясын жариялады, ол Гордонды жағымсыз бейнелеген алғашқы британдық кітап ретінде танымал болды, бірақ лорд Кромер де әділ болуға тырысты және Гордонның оң, сондай-ақ оның жағымсыз қасиеттерін атап өтті. Егер Гладстон Гордонның сөзін тыңдағанда, апаттан сақталуға болар еді деген айыптамаға жауап ретінде Кромер бір ай ішінде Гордоннан бес телеграмма алғанын, олардың әрқайсысы алдыңғысына толыққандай қайшы келгенін жазды, соның салдарынан Кромер Гордонның қолбасшылыққа лайық емес екенін айыптады. Жастығында Уинстон Черчилль Гордонның Ұлыбританияның ең ұлы батырларының бірі екеніне сенеді. Баринг Черчилльдің Гордон батыр деген сенімін сынады. Барингпен сөйлескеннен кейін Черчилль былай деп жазды: «Әрине, Гордонның саяси тұлға ретінде мүлдем үмітсіз болғанына күмән жоқ. Ол өте еріншекті, қалаусыз, мүлдем сенімсіз, көңіл-күйі жиі өзгеріп тұрады, оның ашуы қорқынышты, ол көбінесе мас болады, бірақ осының бәріне қарамастан, ол үлкен құрмет пен үлкен қабілетке ие болды». Керісінше, Гордон Литон Стречидің «Танымал викториандықтар» кітабында сынға алынған төрт тұлғаның бірі болып табылады. Бұл Гордон туралы алғашқы мәтіндердің бірі, ол Стречидің кемшілік деп санайтын кейбір ерекшеліктерін көрсетеді. Атап айтқанда, Стречи Шарль Шайле Лонгтың Гордонның алкоголик болғаны туралы айыптамасын атады, бірақ кейіннен Алан Мурхед пен Чарльз Ченевикс Тренч сияқты жазушылар бұл айыптаманы жоққа шығарды. Блумсбери тобының зиялысы Стречи Гордонды күлкілі тұлға ретінде бейнеледі, ол ашуланғанда арабтарды ұрып түсіруді әдетке айналдырған, жаман мінезді, эгоманиялық адам және өзін апатқа ұшыратуға себепкер болды. Одан да қорқыныштысы, Стречи Гордонды монументалды екіжүзділікпен суреттеді, Гордонның сүйіспеншілік, қайырымдылық, рақым, инабат және үміт туралы жоғары христиандық идеялары мен жеккөрушілік, соғыс, қырғын, өлім және жойылумен толы мансабының арасындағы қарама-қайшылықты атап өтті. 1953 жылы британдық романшы Чарльз Битти Гордонның өмірбаянын жариялады, «Оның елі – әлем: Хартумдық Гордонды зерттеу», ол Гордонның діни сеніміне назар аударды, бірақ алғаш рет Гордонның қаншалықты азапты тұлға екенін атап өтті: терең христиандық сенімдерінен, өзінің күнәлілігіне және өзінің мүмкін емес жоғары стандарттарына сай өмір сүре алмауына кінә мен өзін жек көруден және өзінің күнәсін өтеу үшін бірдеңе жасауға асыққан адам. Стречи сияқты, Битти Гордонды күлкілі тұлға деп тапты, бірақ Гордонды жек көретін Стречиден айырмашылығы, Биттидің көзқарасы жанашырлықпен байланысты болды, Гордонның көптеген қайырымдылық істері мен өзін-өзі құрбан етуі басқаларды сүюге тырысу болды, өйткені ол өзін сүюге қабілетсіз болды. Наттинг Гордонның Қырымдағы соғыста ресейліктердің отына жиі ұшырағанын және Қырымға барар алдында ресейліктерге қарсы шайқаста өлуге үміттенгенін айтты. Теңгерімді өмірбаяндар: Чарльз Ченевикс Тренчтің «Чарли Гордон: Танымал викториандық қайта қарастырылды» (1978) және Джон Поллоктың «Гордон: Аңыздың артындағы адам» (1993) еңбектері. Марк Урбан Гордонның соңғы тұруы «маңызды» болды деп мәлімдеді, өйткені ол «демократиялық процестің бұрмалануы» болды, өйткені ол «үкімет саясатын бұза алды», шешім қабылдаушылардың бұқаралық ақпарат құралдарының күшін ескеруі керек жаңа дәуірдің басталуын білдірді. Майкл Ашер «Хартумдағы соңғы императорлық оқиға» (2005) кітабында Гордонның Судандағы еңбектерін кең контексте қарастырады. Ашер былай деп қорытындылады: «Ол елді жаудан немесе апаттан құтқара алмады, бірақ барлық дәуірдегі британдық батырлардың арасында, бәлкім, жеке тұлға ретінде, өзінің қағидалары үшін өлуге дайын адам ретінде ерекше көзге түсетін басқа ешкім жоқ. Адамдардың арасында өзіне айтылғанды істемейтін, қайта, өзі дұрыс деп санайтын бір кісі бар еді...». Гордон Қытай мен Суданда да мұра қалдырды, екеуі де оның мансабының көп бөлігін өткізген елдер. Қытайдағы оның мұрасы саяси дамуларға байланысты, өйткені Цин әулеті Синьхай революциясында құлатылып, республикамен ауыстырылды. Бұл соңынан Уорлорд дәуіріне және Қытай азаматтық соғысына әкелді, онда коммунистер ұлтшылдарды жеңіп, Қытайды бақылауға алды. Тайпин идеологиясының көптеген аспектілері қытай коммунизміне ұқсас болғандықтан, Тайпиндерді қытай тарихшылары прототиптік коммунистер ретінде бейнелейді, ал Хун Сюкуан Мао Цзэдунды болжайды. Осылайша, Гордонның бүліктерді басудағы рөлі Қытайда оның беделін төмендетті, Цин үкіметінің қызметіндегі генерал ретіндегі рөліне қоса, ол жүйелі түрде хань қытайлық көпшілікті қысымға салды.