Кіріспе

Қытай императоры 1850-1861 жылдар аралығында.

Шыңфэн императоры (17 шілде 1831 – 22 тамыз 1861), сондай-ақ Цин императоры Вэньцзунь, жеке аты Ичжу, Цин әулетінің сегізінші императоры және Қытайды билеген жетінші Цин императоры, 1850-1861 жылдар аралығында билік жүргізді. Оның билігі кезінде Цинь әулеті бірнеше соғыс пен көтерілістерді бастан кешірді, соның ішінде Тайпин көтерілісі, Ниан көтерілісі және Екінші опиум соғысы. Ол Қытайдағы жалғыз билікті жүзеге асырған соңғы император болды. Даогуан императорының төртінші ұлы Сяньфэн 1850 жылы таққа отырды және дағдарысқа ұшыраған империяны мұра етті. Оның билікке көтерілгенінен бірнеше ай өткен соң, оңтүстік Қытайда Тайпин көтерілісі басталды, ол тез тарады және 1853 жылы Нанкиннің құлауымен аяқталды. Сол уақытта солтүстікте Ниан көтерілісі басталды, содан кейін оңтүстікте этникалық көтерілістер (Миао көтерілісі және Пантай көтерілісі) болды. Көтерілістер елдің үлкен бөлігін қиратты, миллиондаған өлімге әкелді және Сяньфэннің мұрагері билік құрғанға дейін басылмады. Екінші опиум соғысының бірінші кезеңіндегі Цинь жеңілісі 1858 жылғы Тяньцзинь және Агун келісімдеріне әкелді, соңғысы Маньчжурияның көп бөлігін Ресей империясына өткізді. Келіссөздер бұзылып, жаулық әрекеттер көп ұзамай қайта басталды, ал 1860 жылы ағылшын-француз күштері Пекинге кіріп, Ескі жазғы сарайды өртеп жіберді. Император Жохолдағы императорлық резиденциясына қашуға мәжбүр болды, ал Пекин конвенциясы оның жоқтығында келісілді. Цинь жеңілістерінің көбеюіне байланысты Сяньфэннің денсаулығы тез нашарлап кетті. Ол 1861 жылы 30 жасында Жохолда қайтыс болды және оның орнына оның алты жасар ұлы билікке келді, ол Тунчжи императоры болып таққа отырды. Өлім төсегінде Сяньфэн өзінің жас мұрагеріне көмек көрсету үшін регенттік кеңеске сегіз адамды тағайындады. Бірнеше айдан кейін императорлар жесірлері Циси мен Циань және ханзада Гун бірлесіп Синью төңкерісін ұйымдастырып, регенттерді құлатты. Ақырында Циси жалғыз билікке көтеріліп, Цин үкіметін бақылауға алды.

Отбасы және ерте өмірі

Ичжу 1831 жылы Пекин қаласының солтүстік-батысына қарай сегіз шақырым жерде орналасқан Ескі жазғы сарайда дүниеге келді. Ол Маньчжу Айсин Гиоро руынан шыққан және Даогуан императорының төртінші ұлы болды. Оның анасы – Маньчжу Ниохуру руынан шыққан, 1834 жылы императрица атанған, ал қайтыс болғаннан кейін Император Сяокуанчэн ретінде танылған Қуан асыл жар. Ичжу әдебиет және басқару ісінде көптеген бауырларынан басым екендігі айтылды, бұл оның әкесіне ұнады, сондықтан оны мұрагер етіп тағайындауға шешім қабылдады.

Ерте билік

Ичжу 1850 жылы 19 жасында таққа отырды. Ол ішкі және сыртқы қиындықтарға тап болған династияны мұраға алды. Ицзудың "Xianfeng" тағының атауы "жалпыға ортақ гүлдену" дегенді білдірсе де, бұл ахуалға сай келмеді. 1850 жылы Цинь династиясын құртуға дейін жеткен халықтық көтерілістердің біріншісі басталды. Тайпин көтерілісі 1850 жылдың желтоқсанында Хакка тайпасынан шыққан, синкретикалық христиан дінінің басшысы Хонг Сюкуан өзінің ізбасарларын таратуға жіберілген жергілікті күштерді жеңген кезде басталды. Хонг Тайпин Аспан Королдығын құрғанын жариялады, және көтеріліс таңғажайып жылдамдықпен бірнеше провинцияға тарады. Келесі жылы Солтүстік Қытайда Ниань көтерілісі басталды. Христиандық көзқарастарға ие Тайпин көтерілісшілерінен өзгеше, Ниань қозғалысының нақты саяси бағдарламасы болмады, бірақ олар жылдамдылығымен Цинь астанасы Пекинге қауіп төндірді. Цинь императорлық әскерлері екі көтеріліс қозғалысынан қайырған жеңіліске ұшырады.

Көтерілістер мен соғыстар

1853 жылы тайпиндық көтерілісшілер Нанкин қаласын басып алды, ал қысқа уақыттан соң Пекин де құлауы мүмкін сияқты болды; бірақ тайпиндық солтүстік жорығы жеңіліске ұшырады және жағдай тұрақтанды. Сяньфэн императоры көтерілісті басу үшін Цзэн Гуофан және моңғол генералы Сэнггэ Ринчен сияқты бірнеше көрнекті мансап иелерін жіберді, бірақ олар шектеулі табысқа қол жеткізді. Тарихында қытай билігіне қарсы миао халқының ең ірі көтерілісі 1854 жылы басталды және 1873 жылы толыққан соң аймақты қиратты. 1856 жылы Нанкинге қайта ие болуға жасалған әрекет сәтсіз аяқталып, Юньнань провинциясында Паньтай көтерілісі басталды. Осы оқиғалардың кезінде жағалаудағы ұсақ инцидент Екінші опиум соғысын тудырды. Британдықтар мен француздықтар Тяньцзинь маңындағы жағалауда бірнеше шағын әскери қақтығыстарға қатысқаннан кейін Цин үкіметімен келіссөздер жүргізуге тырысты. Сяньфэн императоры қытайдың басымдығына сенгендіктен еуропалық державалардың талаптарына келіспеді. Ол бірнеше келіссөз үшін Гон ханзадасын жіберді, бірақ 18 қыркүйекте келіссөздер кезінде британдық дипломат сэр Гарри Паркс қытай әскеріне тұтқынға алынғаннан кейін қарым-қатынас толығымен үзілді. 18 қыркүйекте ағылшын-француз әскерлері Чжанцзяван маңында Сэнггэ Ринченнің моңғол атты әскерімен шайқасты, содан кейін Пекинге қарай бет алып, Пекиннің Тонгчжоу ауданында шешуші шайқасқа дайындалды. 21 қыркүйекте Паликао шайқасында Сэнггэ Ринченнің 10 000 әскері, оның ішінде элиталық моңғол атты әскерлері, ағылшын-француз күштерінің шоғырланған отына қарсы бірнеше сәтсіз шабуылдардан кейін толығымен талқандалды. 6 қазан күні ағылшын-француз әскерлері Пекинге кірді. 18 қазан күні 1860 жылы британдық және француздық әскерлер Ескі жазғы сарайды тонап, өртеп жіберді. Бұл жаңалықты естігеннен кейін Сяньфэн императорының денсаулығы күрт нашарлады. Сяньфэн императорының тұсында Қытай Маньчжурияның бір бөлігін Ресей империясына жоғалтты. 1858 жылы Агун шартына сәйкес Становой қатары мен Амур өзені арасындағы аумақ Ресейге берілді, ал 1860 жылы Пекин шартына сәйкес Уссури өзенінің шығысындағы аумақ та Ресейге қосылды. Осы шарттан кейін ресейліктер басып алған аймақта Владивосток қаласын құрды. Британдық, француз және ресейлік шенеуніктермен келіссөздер жүргізіліп жатқанда, Сяньфэн императоры және оның сарайы жылдық императорлық аң аулауға шығу үшін Цзехоль провинциясына қашып кетті. Императордың денсаулығы нашарлаған сайын басқару қабілеті де төмендеді, ал сарайдағы бәсекелес идеологиялар екі түрлі топтың құрылуына әкелді: біріншісі – жоғары лауазымды Сушун мен ханзадалар Зайюань және Дуаньхуа, ал екіншісі – генерал Ронглу мен Йехэ Нара тайпасының қолдауына ие болған Еділ ханшайымы бастаған топ.

Өлім

Сянфэн императоры 1861 жылғы 22 тамызда Пекиннен солтүстік-шығысқа қарай 230 шақырым жердегі Чэндэ тау курортында, шамадан тыс өмір салғаннан кейін қайтыс болды. Оның орнын бес жасар ұлы Зайчун бағындырды. Өлімінен бір күн бұрын Сянфэн императоры Сушун мен оның қолдаушыларын төсегіне шақырып, ұлы кіші болған кездегі билік құрылымын анықтайтын императорлық жарлық берді. Жарлықта Зайчунға көмек көрсету үшін Зайюань, Дуаньхуа, Цзиньшу, Сушунь, Муйин, Куанюань, Ду Хан және Цзяо Юйинь сегіз адамнан тұратын регенттік кеңес тағайындалды, олар кейіннен Тонгчжи императоры болып таққа отырды. Сянфэн осы сегіз адамға регенттік билік берді, бірақ олардың жарлықтарын Асыл ханшайым И және Ханшайым Жэн бекітуі керек еді. Дәстүр бойынша, император қайтыс болғаннан кейін оның денесін астанаға регенттер алып келуге тиіс болды. Асыл ханшайым И және Ханшайым Жэн, енді императорлар Сиси және Сиань деп аталған, Пекинге алдын ала сапар шегіп, Гонг ханзадасымен сегіз регентті құлатқан төңкеріс жоспарлады. Император жесір әйел Цыси содан кейін 47 жыл бойы Қытайды регент ретінде тиімді басқарды. Сянфэн императоры Пекиннен шығысқа қарай 125 шақырым жерде орналасқан Шығыс Цин қабірлеріндегі "Тыныштық" (定; Дин) кесене кешеніне жерленді.

Мұра

Цинь әулеті Сяньфэн императорының билігі кезінде құлдырауын жалғастырды. Оның билігінің бірінші жылы басталған көтерілістер Тоңжы императорының билігіне дейін тоқтатылмады және миллиондаған адамның өліміне әкелді. Сяньфэн императоры сондай-ақ британдықтар мен француздардың Қытайға сауданы одан әрі кеңейтуге деген ұмтылысымен де күресуге мәжбүр болды. Сяньфэн императоры, әкесі Даогуан императоры сияқты, еуропалықтар мен олардың ойлау жолы туралы аз білді. Ол қытайлық емес халықтарды кемсіз деп санады және еуропалықтардың дипломатиялық қатынас орнату жөніндегі қайта-қайта келген өтініштерін өрескелдік деп қарады. Еуропалықтар ұзақ жылдар бойы сақтап келген консулдық қарым-қатынасты алмастыру ұсынысын жасағанда, Сяньфэн императоры бұл идеяны дереу қабылдамады. Өмірінің соңында ол ешбір шетелдік дипломатпен кездеспеді. Он жылдық тұрақсыз билігіне қарамастан, Сяньфэн императоры Цин әулетінің соңғы, толық билікке ие болған және өз еркімен билеген императоры деп есептелді. Оның ұлы мен кейінгі ұрпақтарының билігін регенттер бақылады, және бұл үрдіс Цин династиясы құлағанға дейін жалғасты.