Кіріспе

Джон Мартин (19 шілде 1789 – 17 ақпан 1854) – ағылшын суретшісі, гравёр және иллюстраторы. Ол діни тақырыптардағы және фантастикалық композициялардағы әдеттегідей зор және драматикалық суреттерімен, әсем пейзаждардағы ұсақ фигуралармен әйгілі болды. Мартиннің суреттері және олардан жасалған гравюралар халық арасында үлкен сәттілікке ие болды, ал Томас Лоуренс оны «өз заманының ең танымал суретшісі» деп атады. Оны Джон Раскин және басқа да сыншылар да сынады.

Ерте өмір

Мартин 1789 жылғы шілдеде Нортумберлендтегі Хексемге жақын Хейдон Бридждегі бір бөлмелі коттеджде, фехтование шебері Фенвик Мартиннің төртінші ұлы болып дүниеге келді. Әкесі оны Ньюкасл-апон-Тайн қаласындағы каросерия жасаушыға гербтік сурет салуды үйренуге жіберді, бірақ жалақы дауынан келісім-шарт бұзылып, оның орнына итальян суретшісі Бонифаций Муссоға, эмаль суретшісі Чарльз Мустың әкесіне оқуға берді. 1806 жылы Мартин ұстазымен Ньюкаслдан Лондонға көшіп келді, онда он тоғыз жасында үйленді. Ол сурет сабақтары беріп, акварельмен, сондай-ақ қытай және шыныға сурет салып өзін асырады. Оның сақталған жалғыз суреттелген тарелкасы қазір Англиядағы жеке коллекцияда сақтаулы. Бос уақытын перспектива және архитектураны зерттеумен өткізді. Оның ағалары – үлкені Уильям, өнертапқыш; Ричард, 1798 жылы Нортумберленд жасағында сарбаз болған, Гранадалық гвардияда квартермейстер-сержант шеніне жеткен және Пиреней соғысында және Ватерлоо шайқасында шайқасқан; және Джонатан, 1829 жылы Йорк соборына өрт қойған, ақыл-есінен айырылған уағызшы, ол сотқа тартылды.

Суретші ретінде бастауы

Мартин өзінің табысын сепия суреттерімен бояу арқылы толықтыра бастады. Ол өзінің алғашқы майлы суретін 1810 жылы Корольдік академияға жіберді, бірақ ол ілініп көрсете алмады. 1811 жылы ол картинаны тағы да жіберді, ол «Пейзаждық композиция» деген атпен Ұлы залдың 46-шы нөмірі ретінде ілінді. Содан кейін ол көптеген ірі майлы суреттер жасады: кейбіреуі пейзаждар, бірақ көбінесе Ескі өсиеттен шабыттанған, монументалды библейлік тақырыптар. Оның пейзаждары Нортумберлендтің тік жарларының қатаңдығын бейнелейді, ал кейбір авторлар оның «Содом мен Гоморраның қирауы» сияқты апокалиптикалық туындылары Тайн өзенінің аңғарындағы металлургиялық зауыттарымен таныстығын және Ескі өсиеттің терең білімін көрсетеді деп санайды. 1812 жылдан бастап Регенттік дәуірде мұндай «көркем» суреттерге сұраныс болды. Мартиннің алғашқы жетістігі Корольдік академиядағы маусым соңында болды, онда оның алғашқы ірі көркем туындысы «Садак ұмытылу суларын іздеуде» ілінді, бірақ назарсыз қалды. Ол оны үйіне әкелді, сол кезде Уильям Мэннинг депутатының визиткасын тапты, ол оны сатып алуға ниеттенген. Меценаттық Мартиннің мансабын дамытуға көмектесті. Осы үміткер мансабы бір жылдың ішінде әкесінің, анасының, әжесінің және кішкентай ұлының қазасымен үзіліске ұшырады. Тағы бір алаңдаушылық – Уильям, ол одан жиі өзінің өнертабыстарының жоспарларын жасауды сұрап, оған көмек және қаржы жұмсады. Бірақ Джон Милтонның туындыларына қатты әсер еткен ол, кедергілерге қарамастан, монументалды тақырыптарды жалғастырды. 1816 жылы Мартин «Джошуа күнді Гибеонда тоқтатуға бұйырды» атты туындысымен көпшіліктің танылуын иеленді, тіпті ол композицияның көптеген дәстүрлі ережелерін бұзғанмен де. 1818 жылы «Вавилонның құлауы» картинасын 420 фунт стерлингке (2015 жылы шамамен £) сату арқылы ол ақыры қарыздан құтылып, Мэрилебонда үй сатып алды, онда ол суретшілермен, жазушылармен, ғалымдармен және виг аристократиясымен байланыс жасады.

Атақты суретші

Мартиннің жеңісі – «Белшазардың тойы» болды, ол бұл туындысы туралы алдын ала мақтанышпен айтқан: «Бұл бұрынғы ешбір картинаға қарағанда көбірек шу шығарады, бірақ менің осылай дегенімді ешкімге айтпаңыз». Оны көру үшін бес мың адам ақы төледі. Кейіннен, оны тасымалдап бара жатқан вагон Освестри маңындағы теміржол өткелінде пойызбен соқтығысып, жартылай қирады. Жеке өмірінде Мартин шахмат ойнауға құштар болды, ағалары сияқты, қылышпен және найзамен күресуді ұнатты, сондай-ақ «табиғи дінге» сенетін берілген христиан еді. Оның ұлттық әнұранды ысқырып тастағаны туралы бірнеше рет айтылғанына қарамастан, ол патшалық сарай өкілдерімен жақын қарым-қатынаста болды және бірнеше алтын медальдармен марапатталды, соның ішінде болашақ Ресей императоры Николай І-ден. Ол Тайнсайдтағы Уолсенд шахтасына сапар жасағаннан кейін қатты әсер алды: «Құдай-ау, бұл тозақ аузындай!» деді. Мартин Саксен-Кобург принці Леопольдтің, кейіннен Бельгияның бірінші королінің ресми тарихшысы болды. Леопольд Мартиннің ұлы Леопольдтің куәгері болды және Мартинге Леопольд орденін табыс етті. Мартинге таңертең ерте Саксен-Кобургтың тағы бір өкілі, Альберт ханзадасы келіп, ат үстінен әзілдесетін. Мартин таңғы жетіде есікте әлі де халатын киіп тұрды. Мартин деизм мен табиғи дін, эволюция (Чарльз Дарвинге дейін) және рационализмді қорғады. Жорж Кювье Мартиннің жанкүйеріне айналды, және ол ғалымдармен, суретшілермен және жазушылармен, олардың ішінде Чарльз Диккенс, Майкл Фарадей және Дж.М.У. Тернермен көбірек уақыт өткізе бастады. Мартин Тернерге жақын жерде, Лондонның Челси ауданында үй сатып алды. Мартин мезотинт технологиясымен тәжірибе жасады, нәтижесінде оған «Жоғалған жұмақ» кітабының жаңа басылымы үшін 24 гравюра жасау тапсырылды – бұл Мильтонның шедеврiнiң, қазiргi кезде жүздеген фунтқа сатылатын, мүмкiн ең толыққанды суреттерi болды. Саяси көзқарастары нақты емес; кейбіреулер оны радикал деп санайды, бірақ бұл фактілермен дәлелденбеген, бірақ ол қартайған реформатор-революционер Уильям Годвинмен, Мэри Уолстонкрафттың күйеуі және Мэри Шеллидің әкесімен, сондай-ақ «Экзаменатор» газетінің негізін қалаушы Джон Хантпен таныс болды. Бір кезде Мартиндер Джейн Вебб атты жас қызды қанатына алды, ол жиырма жасында «Мумия!» атты туындысын жариялады – бұл 22 ғасырдағы бумен жұмыс істейтін әлемнің әлеуметтік оптимистік, бірақ сатирикалық көрінісі еді. Оның тағы бір досы – Лондонның Кингс колледжінің физика профессоры Чарльз Уитстон болды. Уитстон телеграфпен тәжірибе жасады және концертiна мен стереоскопты ойлап тапты; Мартин оның жарық жылдамдығын өлшеуге жасаған тыраштарына қызығушылық танытты. Мартиннің кешкі кештерінде ойшылдардың, эксцентриктердің және қоғамдық қайраткерлердің таңғажайып жиынтығы жиналатын. Куәгерлердің бірі – жас Джон Тенниел, кейіннен Льюис Кэрроллдың шығармаларының иллюстраторы, ол Мартиннің ықпалында болды және оның балаларымен жақын дос болды. Әр түрлі уақытта Мартиннің ағалары да қонақтардың арасында болды, олардың ерекшеліктері мен әңгімелері кештің экзотикалық атмосферасын күшейте түсті.

Суреттер

Оның алғашқы көрмеге қойылған суреті "Садак ұмытылу суларын іздеп" (қазіргі Сент-Луис өнер мұражайында сақталады) 1812 жылы Корольдік академияның алдындағы бөлмесінде ілінді және елу гинеяға сатылды. Бұл туындыда "Екі джиннің әңгімелерінен" алынған бір эпизод бейнеленген. Одан кейін "Қуғын" (1813), "Адамның Хауаны алғаш көруі" (1813), "Клития" (1814), "Иошуаның күнге Гибеонда тұруға бұйрық беруі" (1816) және "Вавилонның құлауы" (1819) туындылары жарық көрді. 1820 жылы оның "Белшазардың тойы" пайда болды, ол көптеген жағымды және қарсы пікірлерді тудырды және Британ институтында 200 фунт стерлинг көлемінде жүлде алды, ал бұрын осы институтта "Иошуа" 100 фунт стерлинг жүлдесіне ие болған еді. Одан соң "Помпей мен Геркуланумның қирауы" (1822), "Жаратылыс" (1824), "Қиямет алдындағы күн" (1840) және көптеген басқа да Киелі кітапқа негізделген және фантастикалық туындылар жарық көрді. "Жаннат жазығы" кейбіреулер оның жастық шағындағы Аллендейл туралы естеліктерін көрсетеді деп санайды. Мартиннің ірі картиналары заманауи диорамалармен немесе панорамалармен тығыз байланысты болды, бұл үлкен боялған маталарды көрсету және жасанды жарықты шеберлікпен пайдалану арқылы танымал ойын-сауықтар еді. Мартин жиі эпикалық киноның алға басушысы деп есептеледі, және оның туындыларымен пионер-режиссер Д.У. Гриффит таныс болғаны сөзсіз. Керісінше, диорама жасаушылар Мартиннің туындыларын көшіріп алды, тіпті плагиатқа дейін барды. "Белшазардың тойының" бір нұсқасы 1833 жылы "Британдық диорама" деп аталатын орында қойылды; Мартин сот арқылы көрсетуді тоқтатуға тырысты, бірақ сәтті болмады. 1835 жылы Нью-Йорк қаласында осы суреттің тағы бір диорамасы қойылды. Бұл диорамалар көрермендер арасында үлкен сәттілікке ие болды, бірақ Мартиннің беделіне зиян келтірді. "Содом мен Гоморраның қирауы" картинасы, 1852 жылғы жұмысы, қазіргі уақытта Ньюкасл-апон-Тайн қаласындағы Лэйнг өнер галереясында сақталуда.

Ойып жазылған суреттер

Джон Мартин суретші болумен қатар, мезотинт гравюрашысы да болды. Өмірінің маңызды кезеңдерінде ол суреттерінен гөрі гравюраларынан көбірек табыс тапты. 1823 жылы Мартинге Сэмюэл Проуэтт Джон Милтонның "Жоғалған жұмақ" шығармасын суреттеуді тапсырды, ол үшін оған 2000 гинея төленді. Алғашқы 24 гравюра аяқталмас бұрын, кішірек тақталарға жасалған 24 гравюрадан тұратын екінші жиынтығы үшін оған тағы 1500 гинея төленді. Ең танымал гравюралардың ішінде Пандемониум және Шайтанның тозақ кеңесінде төрағалық етуі бар, олар бейнеленген архитектурадағы ғылыми фантастика элементтерімен ерекшеленеді, сондай-ақ оның ең драматикалық композициясы – Хаос үстіндегі көпір. Проуэтт гравюралардың ай сайынғы 4 бөлек басылымын шығарды, біріншісі 1825 жылғы 20 наурызда, соңғысы 1827 жылы жарық көрді. Кейіннен Проуэтттің кәсібіне шабыттанған Мартин 1831 және 1835 жылдар аралығында Ескі Ғимаратты сүйемелдеу үшін өзінің суреттерін жариялады, бірақ бұл жоба оның ресурстарын қатты сарптап, аса табысты болмады. Ол қалған қорларын Чарльз Тильтке сатты, ол оларды 1838 жылы фолио альбомда және 1839 жылы кішірек форматта қайта жариялады.

Кейінгі өмірі

Оның беделі 1829 жылғы ақпан айында ағасы, конформист емес Джонатан Мартин Йорк соборына қасақана өрт қойғанда одан әрі артты. Өрт зор зиян келтірді, ал куәгерлердің бірі көргенін Мартиннің өнер туындыларымен теңеді, бұл оның бастапқыда көрінгеннен гөрі оған тікелей қатысы бар екенін сезбеді. Джонатан Мартин сотта қорғанысқа жұмсаған ақшасы Джон Мартиннің қаражатынан төленді. "Жаңылған Мартин" деп танылған Джонатан Мартин кінәлі деп танылды, бірақ ақыл-есінің дұрыс болмауына байланысты дарға асылудан құтылды. Мартин шамамен 1827-1828 жылдары сурет салудан қол үзді және көптеген жоспарлар мен өнертабыстарға қатысты. Ол Лондонның су және кәріз мәселелерін шешуге қызығушылық танытты, бұл Темза жағалауын құруды, орталық дренаж жүйесін салуды қамтыды. Оның жоспарлары болашақты көре білуге толы болды және кейінгі инженерлердің жобаларының негізін құрады. 1834 жылы Лондонның кәріз жүйесіне қатысты жоспарлары Джозеф Базалгеттің 1859 жылғы Темза өзенінің екі жағалауында жаяу жүргіншілерге арналған жолдармен жабдықталған кәріздерді салу туралы ұсыныстарын 25 жылға бұрын болжады. Ол Темзаның екі жағасындағы бағыттарды қоса алғанда, теміржол жобаларын да жасады. Бұл жоспарлар, сондай-ақ "ламинатталған ағаш", маяктар және аралдарды кептіру туралы идеялар бүгінге дейін сақталған. Қарыз және отбасылық қиындықтар, соның ішінде оның жүрегі ауырған немере інісінің (Жонатанның ұлы Ричард) өзіне қол салуы депрессияны тудырды, ол 1838 жылы ең қатты күйзеліске жетті. 1839 жылдан бастап Мартиннің жағдайы жақсарды және ол 1840 жылдары көптеген туындыларын көрсете бастады. Өмірінің соңғы төрт жылында Мартин Киелі кітап сюжеттеріне арналған үш үлкен картинадан тұратын трилогия жасады: Соңғы сот, Оның қаһарының ұлы күні және Көктемнің жазықтары. Олардың екеуі 1974 жылы Tate Britain-ге сыйға берілді, ал үшіншісі бірнеше жыл бұрын Tate-ке сатып алынған. Олар 1853 жылы оң жағын парализдеген инсульт алғанға дейін аяқталды. Ол ешқашан толық қалпына келмеді және 17 ақпанда 1854 жылы Дугласта, Мэн аралында қайтыс болды. Ол Кирк Брэддан зиратында жерленген. Мартиннің өнері прерафаэлиттер бауырластығына, әсіресе Данте Габриэль Россеттиге, сондай-ақ Мартиннен "Вавилон" бейнесін алған Д.У.Гриффиттен бастап Сесил Б.Демилге және Джордж Лукасқа дейінгі бірнеше буын кино режиссерларына әсер етті. Ридер Хаггард, Жюль Верн және Г.Уэллс сияқты жазушылар оның өркениет туралы түсінігінен шабыттанды. Француз романтизмінің өнер және әдебиет салаларындағы өкілдері одан әсер алды. Викториялық теміржол архитектурасының көп бөлігі оның мотивтерінен көшірілді, соның ішінде оның досы Брунельдің Клифтон аспалы көпірі. Мартиннің Лондонға арналған инженерлік жоспарларының бірі, дөңгелек байланыс теміржолын қамтитын жобасы, оның өмірінде жүзеге аспаса да, көп жылдардан кейін іске асырылды. Бұл оны қуантқан болар еді - ол ұлы Леопольдқа суретші болғаннан гөрі инженер болғанын қалағанын айтқан. Мартин, басқа да танымал суретшілер сияқты, сән мен қоғамдық талғамның өзгеруіне ұшырады. Оның әсем көріністері орта викториялықтарға театрлық және ескіргендей көрінді, ал Мартин қайтыс болғаннан кейін оның туындылары ұмытылды. "Өлгеннен кейін осындай зор сынға ұшыраған суретшілердің саны аз, өйткені 1930 жылдары оның үлкен картиналары бір-екі фунтқа сатылды, ал бүгінде олардың құны мыңдаған фунтқа жетеді". Мартиннің көптеген туындылары қоғамдық коллекцияларда сақталған: Ньюкаслдағы Лэйнг өнер галереясында оның танымал "қара кабинеті" жобалары бар; Tate Britain, Виктория және Альберт мұражайы, Лувр, Вашингтондағы Ұлттық өнер галереясы, Йель британдық өнер орталығы, Сент-Луис өнер мұражайы және АҚШ-тың басқа да жерлері. RIBA-да оның көптеген инженерлік памфлеттері сақталған. Жеке коллекцияларда және Лондонның Куин-Мэри колледжінде хаттар сақталған. Джон Мартин екі автобиография жазды, біріншісі 1834 жылғы 14 маусымда "Афинеум" журналында 459-бетте жарияланды, ал ең толықсы 1849 жылғы 17 наурызда "Иллюстрацияланған Лондон жаңалықтары" журналында 176-177-беттерде жарық көрді. Оның өмірі туралы маңызды деректерді ұлы Леопольд 1889 жылы Ньюкасл апталық хроникасында он алты бөлімге бөліп жариялаған естеліктері құрайды. Б.Р.Хейдон, Джон Констебл, Ральф Уолдо Эмерсон, Россеттилер, Бенджамин Дизраэли, Шарлотта Бронте және Джон Раскин сияқты тұлғалардың хаттары мен естеліктері сақталған. Бірінші толық өмірбаянын Мэри Л.Пендерд жазды, оның басты көзі, Мартиннің досы сержант Ральф Томас жазған күнделік - қазір жоғалған. Томас Балстон кейін суретші туралы екі өмірбаян жазды, біріншісі 1934 жылы, екіншісі (қазіргі кездегі ең маңызды өмірбаян) 1947 жылы жарық көрді. Кристофер Джонстоун 1974 жылы Мартин туралы кіріспелік кітап жариялады, ал 1975 жылы өнер сыншысы Уильям Фивер Мартиннің өмірі мен туындыларына арналған кеңейтілген суреттермен толық жұмыстың авторы болды. 1986 жылдан бері Майкл Дж.Кэмпбелл Джон Мартинге арналған бірқатар жарияланымдар жасады, соның ішінде 2006 жылы Мадридтегі Корольдік өнер академиясынан шыққан түпнұсқа гравюра шебері ретіндегі оның еңбегіне арналған маңызды жарияланым. 2011-12 жылдары Tate Britain және Ньюкаслдың Лэйнг өнер галереясы Мартиннің барлық жанрлардағы туындыларын қамтитын "Джон Мартин – Апокалипсис" атты үлкен ретроспективтік көрмеге бірлесіп ұйымдастырды, соның ішінде оның азаматтық инженер ретіндегі үлесі де көрсетілді. Көрмеде толық қалпына келтірілген "Помпей мен Геркуланумның қирауы", 1822 жылдық картинасы қойылды. 1928 жылғы Tate Gallery-де болған апаттық су тасқынында жоғалған деп жазылған картинаны галереяның зерттеушісі Кристофер Джонстоун 1974 жылы оның кітабын зерттеген кезде қайта тапты. Tate консерваторы Сара Мейси оны қалпына келтіргенде, түпнұсқа бояуының жай-күйі жақсы екенін анықтады; жоғалған бөлігі Мейси 1973 жылы қол жетімсіз болған техникаларды пайдалана отырып қайта боялды, бұл туралы ол көрме каталогы "Джон Мартин: Апокалипсис" (2011) 113-бетінде сипаттады. Қайта табылғанда картина Пол Делароштің "Леди Джейн Грейдің өлімі" картинасының ішінен оралған еді, ол Лондонның Ұлттық галереясына қайтарылды.

Әйелі мен балалары

Мартиннің өзінен тоғыз жас үлкен, Гарреттен туған Сьюзан әйелімен алты баласы болды, олар есейді: Альфред (әкесімен бірге мезотинт гравюрашысы болып жұмыс істеді, кейін жоғары салық қызметкері болды), Изабелла, Зенобия (суретші Питер Каннингемге үйленді), Леопольд (қызметкер болды), Чарльз (1820–1906), оны әкесі суретшілікке оқытты, әкесінің көптеген туындыларын көшірді – кейін ол сәтті портрет суретшісі болды және Америкада өмір сүрді, 1896 жылы Корольдік академияда соңғы көрмесі болды, және Джесси (египтолог Джозеф Бономиге үйленді). Леопольд болашақ Бельгия королі Леопольд I-нің шақырған ұлы болды, ол шамамен 1815 жылы Мэрилебон Хай-стритте бірге тұрғанда Мартинмен танысып, дос болды. Леопольд кейін 1889 жылы «Ньюкасл Weekly Chronicle Supplement» басылымында жарияланған әкесі туралы естеліктер сериясын жазды. Леопольд әкесімен көптеген серуендерге және сапарларға қатысты, оның әңгімелерінде Дж. М. В. Тернермен, Изамбард Кингдом Брунельмен, Уильям Годвинмен және Чарльз Уиттстонмен кездесулері бар. Леопольд Джон Тенниелдің қарындасына үйленді, ол кейін «Панч» журналының карикатурашысы және «Алисаның Әдемі еліндегі оқиғалары» атты кітаптың иллюстраторы ретінде танымал болды.

Мартиннің ағалары

Мартиннің үлкен ағасы Уильям (1772–1851) өз кезегінде арқан өндіруші, әскерші, ойлап табушы, ғалым, жазушы және лекция оқушы болды. Ол "Ньютондық" ғылымына балама философия жасауға тырысты, мәңгілік қозғалысқа мүмкіндік беруді және гравитация заңына қарсы шығуды көздеді. "Аластандық пен қызықтарту" элементтері болғанымен, Уильямда өте зор өнертабыс таланты болды. 1819 жылы ол шахтерлерге арналған қауіпсіз шамды жасады, ол сэр Хамфри Дэви жасаған шамнан жақсырақ және сенімдірек деп есептелді. Ол бұл саладан тек серіппелі таразыны ойлап тапқаны үшін Корольдік қоғамнан күміс медаль ғана алды. Екінші үлкен ағасы Ричард гвардияда квартирмейстер болып қызмет етті, Пиреней соғысында қатысты және Ватерлоо шайқасында болды. Жонатан, үшінші үлкен ағасы (1782–1838), 1829 жылдың ақпанында Йорк соборына өрт қойып, әйгілі болды. Кейін ол ұсталды, сотталып, ақыл-есі жоқ деп танылды. Ол Лондондағы Сент-Люк есілдер ауруханасына жатқызылды және өмірінің соңына дейін сол жерде қалды.