Кіріспе

Ағылшын суретшісі (1776–1837)

Джон Констебл (John Constable, 11 маусым 1776 – 31 наурыз 1837) – романтизм дәстүріндегі ағылшын пейзаж суретшісі. Саффолк графтығында туған ол, ең алдымен, Dedham Vale аймалының суреттері арқылы пейзаж жанрын революциялағандығымен белгілі – бұл аймақ, оның үйінің маңында орналасқан және қазір "Констебл елі" деп аталады, ол оған зор қызғылықты сезіммен толы болды. «Мен өз жерлерімді ең жақсы суретке түсіруім керек», – деп жазды ол 1821 жылы досы Джон Фишерге, «сурет салу – сезімді білдірудің бірден-бір амалы». Констеблдің ең танымал туындылары: «Вивенхо паркі» (1816), «Дедхам Вейл» (1828) және «Шабын арабасы» (1821). Оның суреттері қазір британдық өнердегі ең танымал және құнды туындылардың қатарында болғанымен, ол ешқашан қаржылық сәттілікке жете алмады. 52 жасында Корольдік өнер академиясына сайланғаннан кейін ол белгілі бір мәртебеге ие болды. Оның туындылары Францияда кеңінен танылып, туған елі Англиядағыдан гөрі көп сатылды және Барбизон мектебіне үлкен әсер етті.

Ерте мансап

Джон Констебл Саффолк графтығындағы Стоур өзенінің жағасындағы Шығыс Бергольт ауылында Голдинг пен Энн (Уоттс) Констеблдердің отбасында дүниеге келді. Оның әкесі – белгілі дәнді саудагер, Шығыс Бергольттегі Флатфорд диірменінің және кейін Эссекстегі Дедэм диірменінің иесі болған. Голдинг Констебл «Телеграф» атты шағын кемеге ие болды, оны Стоур өзенінің сағасындағы Мистлиде тоқтатты және Лондонға дәнді тасымалдау үшін пайдаланды. Ол Лондон шай саудагері Абрам Ньюменнің туысы еді. Констебл ата-анасының екінші ұлы болғанымен, оның үлкен ағасы зиялылық мүгедектігіне шалдыққан және Джонның әкесінің ісін жалғастыруы күтілген. Лавенхэмдегі пансионда қысқа уақыт оқығаннан кейін, ол Эссекстің Дедхэм қаласындағы күндізгі мектепке қабылданды. Констебл мектепті бітіргеннен кейін дәнді саудасында жұмыс істеді, бірақ оның кіші інісі Абрам ақырында диірмендерді басқаруды өз мойнына алды. Жастық шағында Констебл Суффолк және Эссекс аймақтарындағы ауылдық жерлерде сурет салуға кірісті, бұл оның өнерінің көп бөлігінің тақырыбына айналды. Оның сөздерімен айтқанда, «осы көріністер мені суретші етті, мен оларға ризамын»; «диірмен тоғандарынан шығатын судың шуы, жалбыздар, шіріген ағаштар, лайлы тіректер мен кірпіш қабырғаларын жақсы көремін». Ол коллекционер Джордж Бомонтпен танысты, ол оған Клод Лорреннің бағалы «Агар мен Періште» туындысын көрсетті, бұл Констеблге үлкен әсер етті. Кейін Миддлсекстегі туыстарына сапар барысында ол кәсіби суретші Джон Томас Смитпен танысты, ол оған сурет салу бойынша кеңес берді, бірақ оны кәсіби өнерге емес, әкесінің бизнесінде қалуға шақырды. 1799 жылы Констебл әкесін өнер жолына түсуге көндірді, ал Голдинг оған шағын жәрдем қаражаты берді. Корольдік академия мектебіне сынақтан өткен соң, ол тірі модельдер сабақтарына, анатомиялық диссекцияларға қатысты және ескі шеберлердің туындыларын зерттеді және көшірді. Осы кезеңде оған ерекше әсер еткен туындылардың арасында Томас Гейнсборо, Клод Лоррен, Питер Пауль Рубенс, Аннибале Карраччи және Якоб ван Руисдаэльдің суреттері болды. Ол сонымен қатар поэзия мен уағыздарды көп оқыды және кейіннен өте шешен суретші екенін дәлелдеді. 1802 жылы ол Ұлы Марлоу әскери колледжінде (қазіргі Сандхерст) сурет салу шеберінің лауазымынан бас тартты, бұл әрекет Бенджамин Уэстке (содан кейін RA шебері) оның мансабының аяқталуын білдіретінін айтты. Сол жылы Констебл Джон Данторнға хат жазып, кәсіби пейзаж суретшісі болуға деген ниетін былай деп түсіндірді: «Соңғы екі жыл бойы мен суреттердің артынан қудым және екінші қолдан шындықты іздедім. Мен табиғатты бастапқыда ниеттенгендей, жоғары рухта бейнелеуге тырысқан жоқпын, керісінше, менің туындыларым басқа адамдардың жұмысына ұқсас болуын жасамаққа тырыстым. Табиғатты бейнелейтін суретшіге орын жетерлік. Қазіргі заманның басты кемшілігі – шеберлікке құмарлық, шындықтан тыс нәрсені жасауға тырысу». Оның ерте стильінде оның пісіп жеткен туындыларымен байланысты көптеген қасиеттер бар, оның ішінде жарықтың, түстің және жанасудың жаңалығы, сонымен қатар ол зерттеген ескі шеберлердің, әсіресе Клод Лорреннің композициялық ықпалын көрсетеді. Констебльдің әдеттегі тақырыптары, күнделікті өмірдің көріністері, жапайы пейзаждар мен қираған жерлердің романтикалық көріністерін іздеген дәуірде сәнсіз болды. Ол кейде алысқа сапар шегеді. 1803 жылы ол Корольдік академияда суреттерін көрсетті. Сәуір айында ол Лондоннан Дилге жүзіп бара жатқанда оңтүстік-шығыс порттарына барған «Шығыс Индия Коутс» кемесінде шамамен бір ай болды, содан кейін Қытайға аттанды. 1806 жылы Констебл екі айлық сапармен Көлдер аймағына барды. Ол өзінің досы және өмірбаянын жазушысы Чарльз Леслиге таулардың жалғыздығы оның рухын қысымға салғандығын айтты, ал Лесли былай деп жазды: «Оның мінезі ерекше әлеуметтік болды және қаншалықты керемет болса да, адамдармен байланысы жоқ табиғат көрінісімен қанағаттана алмады. Оған ауылдар, шіркеулер, шаруа үйлері мен коттедждер қажет болды». Констебл қысқысын Лондонда өткізіп, жазғысын Шығыс Бергольтте сурет салуды қалыпты жағдайға айналдырды. 1811 жылы ол алғаш рет Джон Фишер мен оның отбасына Солсбериде, собор мен оны қоршаған пейзаж оның ең керемет суреттерінің кейбіреулеріне шабыт берді. Констебль өмір сүру үшін портрет салуға кірісті, ол оны жайсыз деп тапса да, көптеген жақсы портреттер жасады. Ол кейде діни суреттер де түсірді, бірақ Джон Уокердің айтуынша, «Констебльдің діни суретші ретіндегі қабілетсіздігін арттырып айту мүмкін емес». Оның тағы бір табысы – ауылдық үйлерді суреттеу. 1816 жылы ол генерал-майор Фрэнсис Слейтер Ребоудан өзінің ауылдық үйін, Эссекстің Вивенхоу Паркін суретке түсіруді тапсырды. Генерал-майор сонымен қатар Аресфорд Холлдың аумағындағы балық аулау үйінің кішірею суретіне тапсырыс берді. Констебл осы тапсырыстардан түскен ақшаны Мария Бикнеллмен некеге тұру үшін пайдаланды.

Кейінгі өмірі

Констебльдің өзінің жетістіктерінен алған қуанышы әйелі туберкулездің белгілерін көрсеткеннен кейін көңілі тоңды. Оның денсаулығы нашарлағандықтан, Констебль 1824 жылдан 1828 жылға дейін отбасына Брайтон қаласында жатақхана жалдады. Осы кезеңде Констебль уақытын Лондон мен Брайтонның Шарлотта көшесінде бөліп өткізді. Бұл өзгерістен кейін Констебль ірі көлемді Стур көріністерінен гөрі жағалау көріністеріне көшті. Ол алты футтық холсттарды салуын жалғастырды, бірақ бастапқыда Брайтонды сурет салу үшін қолайлы орын деп санамады. 1824 жылы Фишерге жазған хатында былай деп жазды: "Теңіздің ұлылығы және оның (өз сөзіңізбен айтқанда) мәңгілік дауысы, сахналық дилижанстардың, экипаждардың, "флайлардың" және т.б. шуында батып, жоғалып кетеді, ал жағажай – теңіз жағасында орналасқан Пикадиллидің (біз тамақтанған жерінің сол бөлігі) өзі ғана." Өмірінде Констебль Англияда бар болғаны 20 картина сатты, ал Францияда бірнеше жылдың ішінде 20-дан астам картина сатты. Дегенмен, ол өзінің туындыларын насихаттау үшін халықаралық сапарларға барудан бас тартты, Фрэнсис Дарбиге былай деп жазды: "Шетелде бай болудан гөрі [Англияда] кедей болуды артық көремін", – деп. Сонымен қатар, көптеген тапсырыстардың үстінен жұмыс істеу кезінде ол Ароусмитпен дауласып, француздық өрісінен айырылды. "Chain Pier, Brighton" – оның Брайтон тақырыбында салған жалғыз амбициялық алты футтық картинасы, ол 1827 жылы көрмеге қойылды. Констебльдер Марияның денсаулығын жақсарту үшін бес жыл бойы Брайтонда тұрды, бірақ бұл бекер болды. Көңілі қатты ауырған Констебль ағасы Голдингке былай деп жазды: "Күнде-күнде кеткен періштемнің жоғын сезінемін, – Құдай ғана балаларым қалай өседі екенін біледі, әлемнің беті мен үшін мүлдем өзгерді." Одан кейін ол қара киім киді, және Леслидің айтуынша, "қасірет пен алаңдаушылыққа толы ойлармен мазаланған." Ол қалған өмірі бойы жеті баласын жалғыз өзі бағып өсірді. Балаларының есімдері – Джон Чарльз, Мария Луиза, Чарльз Голдинг, Изабел, Эмма, Альфред және Лайонел. Тек Чарльз Голдинг Констебль ұрпақ қалдырды. Констебльдің бірнеше баласы да сурет салған, әсіресе оның ұлы Лайонел. Лайонел ақырында сурет салуді тоқтатты да, фотосуретке көшті, оның бірнеше туындылары Кларк өнер институтының қорында сақтаулы. Мария қайтыс болғанға дейін оның әкесі де қайтыс болып, оған 20 000 фунт стерлинг мұра қалдырды. Констебль бұл ақшаны сәтсіз сарп етті, кейбір пейзаждарының бірнеше мезотинттерін басылымға дайындау үшін төледі. Ол шешімсіз және ойсыз болды, граверімен дауласып қалды, ал фолиолар жарық көрген кезде жеткілікті абоненттерді тарта алмады. Констебль мезотинтші Дэвид Лукаспен оның пейзаждарынан кейін 40 гравюра жасады, олардың бірі 13 түзету кезеңінен өтті, Констебль қалам мен бояумен түзетті. Констебль: "Лукас мені кемшіліктерімсіз жұртшылыққа таныстырды", – деді, бірақ бұл кәсіп қаржылық табыс әкелмеді. Осы кезеңде оның өнері ерте кезеңінің тыныштығынан бұзылып, көбірек экспрессивтік стильге көшті. Ол 1837 жылғы 31 наурыздағы түнде жүрек жетіспеушілігінен қайтыс болды және Мариямен бірге Лондонның Хэмпстед қаласындағы Хэмпстед шіркеуінің Сент-Джон зиратында жерленді. (Оның балалары Джон Чарльз Констебль мен Чарльз Голдинг Констебль де осы отбасылық қабірге жерленген.)

Орналасқан жерлер

Бридж Коттедж - Ұлттық қорға тиесілі мүлік, ол көпшілікке ашық. Жақын жердегі Флатфорд Милл және Вилли Лотттың үйі (Хей Уэйн картинасында көрінетін үй) Далалық зерттеулер кеңесі курстар өткізу үшін пайдаланады. Лондоннан тыс Констебльдің түпнұсқа суреттерінің ең ірі жиынтығы Ипсвичтегі Крайстчерч сарайында қойылған. Оксфордтағы Сомервилл колледжі Констебльдің бір суретіне ие.

Өнер

Констебль суретшілерді табиғаттың өзінен гөрі өз қиялын қолданып сурет салуға үйреткен көркем мәдениетке қарсы шықты. Леслиге ол: «Табиғаттан сурет салуға отырсам, ең алдымен сурет көргенімді ұмытып кетуге тырысамын», – деді. Констебль өзінің талантын «Стоур өзенінің бойындағы барлық нәрсеге» байланыстырды, алайда, өмірбаянушы Энтони Бейли оның көркемдік дамуын туысы Томас Алленнің және Констеблді таныстырған лондондық байланыстардың ықпалына байланысты деп есептеді. Констебль өмір бойы меценаттар мен Корольдік академия көрмелерінің «аяқталған» суреттер нарығына суреттер шығарса да, оның жұмыс әдісі үшін жергілікті зерттеулер түріндегі үнемі жаңару маңызды болды. Ол ешқашан формуламен қанағаттанған емес. «Әлем кең, – деп жазды ол, – екі күн де, екі сағат та бірдей емес; әлем жаратылғаннан бері ағаштың екі жапырағы бірдей болған емес; табиғаттағыдай, өнердің шынайы туындылары да бір-бірінен ерекшеленеді». Констебль өзінің пейзаждарының көптеген толық масштабтағы алдын ала эскиздерін жасап, аяқталған суреттерден бұрын композицияны сынады. Бұл үлкен эскиздер, олардың еркін және күшті қылқаламмен салынған сызықтары, сол кезде революциялық болды және олар суретшілерді, ғалымдарды және жалпы жұртшылықты қызықтырады. Мысалы, «Сырғанақ ат» және «Сай шамы» суреттерінің майлы эскиздері Констеблдің сол тақырыптардағы аяқталған суреттерінен қалмаған күштілік пен көркемдікті көрсетеді. Констеблдің жұмысының басқа да аспектілерінен гөрі, майлы эскиздер оны авангардтық суретші ретінде көрсетеді, ол пейзаж суреттерін мүлдем жаңа бағытта алуға болатындығын көрсетті. Констеблдің акварельдері де өз заманы үшін ерекше еркін болды: 1835 жылы салынған «Стоунхендж», екі жаңбырлы көктеммен, көп жағдайда суреттелген ең керемет акварельдердің бірі болып саналады. Толық көлемдегі майлы эскиздерден басқа, Констебль атмосфералық жағдайларды жазуда ғылыми тұрғыдан көбірек болуға бел буған пейзаждар мен бұлттардың көптеген байқау зерттеулерін аяқтады. Оның физикалық әсерлерінің күші кейде ол Лондонда көрмеге шығарған толық көлемді суреттерінде де көрініс тапқан; мысалы, 1827 жылы «The Chain Pier» суреті сыншыны: «атмосфераның өзіне тән ылғалдылығы бар, бұл шамамен қосалқы желкен тілейтін» деп жазуға түрткі болды. Бұл әдеті бойынша ол метеоролог Люк Ховардтың бұлттарды жіктеу жөніндегі ізашарлық жұмысына әсер еткендігі белгілі; Констеблдің Томас Форстердің «Атмосфералық құбылыстар туралы зерттеулер» кітабының өз көшірмесіне берген түсініктемелері оның метеорологиялық терминологиямен толық таныс болғанын көрсетеді. «Мен көп аспан суреттедім», – деп жазды Констебль Фишерге 1821 жылы 23 қазанда. «Мен барлық қиындықтарды жеңуге бел будым, және қалғандарының ішіндегі ең қиыны». Констебль Леслиге жазған хатында: «Менің шектеулі және абстрактілі өнерімді әр шұңқырдың астында және әр жолақта таба аласыз, сондықтан ешкім оны алуға тұрарлық деп ойламайды». Ол өзінің адал әдістері қаншалықты әсерлі болатынын ешқашан елестете алмады. Констеблдің өнері тек Геррико және Делакруа сияқты замандастарын ғана емес, Барбизон мектебін және ХІХ ғасырдың аяғындағы француз импрессионистерін де шабыттандырды. 2019 жылы Кристофер Фрайдың дүниелерінен Констеблдің екі суреті табылды.