Кіріспе
Джон Селл Котман (16 мамыр 1782 – 24 шілде 1842) – ағылшын суретшісі, иллюстратор және автор. Ол теңіз және пейзаж суреттерімен, гравюрамен, иллюстрациямен аты шыққан және Норвич суретшілер мектебінің жетекші мүшесі болды. Норвич қаласында жібек және кружево саудагерінің ұлы болып дүниеге келген Котман Норвич грамматикалық мектебінде білім алды. Ол өнерге қабілетті екенін ерте жасынан-ақ көрсетті. Оның әкесінің отбасылық бизнесін жалғастыруы жоспарланған, бірақ өнер саласында мансап құруға ниеттенген ол 1798 жылы Лондонға көшіп, J. M. W. Turner, Peter de Wint және Thomas Girtin сияқты суретшілермен танысты. Ол олардың эскиз клубына қосылып, Уэльс және Суррейге бірге саяхаттады. 1800 жылға қарай ол Корольдік академияда көрмелер ұйымдастырды, 1801 және 1802 жылдары Уэльс аймағының көріністерін көрсетті. Оның сурет салу сапарлары оны бүкіл Оңтүстік Ұлыбританияға және Йоркширге алып барды, онда ол 1803–1805 жылдардың үш жазында Чолмели отбасымен бірге тұрды. Оның ұлдары Майлз Эдмунд және Джон Джозеф Котман да өздерінің танымал суретшілері болды.
John Sell Cotman (16 May 1782 – 24 July 1842) was an English marine and landscape painter, etcher, illustrator, and a leading member of the Norwich School of painters. Born in Norwich, the son of a silk merchant and lace dealer, Cotman was educated at the Norwich Grammar School. He showed an early talent for art. It was intended that he followed his father into the family business but, intent on a career in art, he moved to London in 1798, where he met artists such as J. M. W. Turner, Peter de Wint and Thomas Girtin, whose sketching club he joined, and whom he travelled with to Wales and Surrey. By 1800 he was exhibiting at the Royal Academy, showing scenes of the Welsh countryside there in 1801 and 1802. His drawing expeditions took him throughout southern Britain, and to Yorkshire, where he stayed with the Cholmeley family during the three summers of 1803–1805. His sons Miles Edmund and John Joseph Cotman became notable painters in their own right.
Алғашқы жылдар
Джон Селл Котман 1782 жылғы 16 мамырда Норвич қаласында, шаштараз Эдмунд Котман мен оның әйелі Энн (қыздығы Sell) отбасындағы тұңғыш бала ретінде дүниеге келді. Кейіннен Эдмунд Котман жібек және кружево саудасымен айналысты. Ұлы 1782 жылғы 7 маусымда Норичтегі Сент-Мэри Кослани шіркеуінде крещениеден өтті. Шіркеудің крещениелік жазбасында отбасының аты Коттман деп жазылған, ол бүгінге дейін сақталған. Котман Норвич грамматикалық мектебінде білім алды және 1793 жылғы 3 тамызда ақысыз оқушы ретінде тіркелді. Ол өте ерте жасынан өнерге қабілетті екенін көрсетті және көбінесе Норвич маңындағы және Солтүстік Норфолк жағалауындағы ауылдарға сурет салу үшін саяхаттайтын. Аңыз бойынша, мектеп директоры доктор Форстер мысықтарды ұнатпаған. Форстер өзінің үстелінде үлкен, шынайы көрінетін картоннан жасалған мысықты көргенде, оның силуэтін көтеріп: "Осыны суреттеген жалғыз бала кім екенін білемін" деді. Ол күлімсіреп, мысықты жинап алды. Әкесі оның отбасылық бизнесте жұмыс істеуін қалаған, бірақ баланың ниеті өнер саласында мансап жасау болды. Оған кеңес сұрағанда, суретші Джон Опи Котманның әкесіне: "Оған суретші болудың орнына қарабут киюіңіздер" деп жауап берді. Осы кезеңдегі "Норвичтегі Сент-Стивенс жолындағы үй" (1794) суреті Котманның 12 жасында салған ең ерте сақталған туындысы саналады.
Лондонға көшіп бару
Котман шамамен 1798 жылы Лондонға көшті. Ол Соходағы 28 Джеррард көшесінде тұрды, бастапқыда гравюра сатушылардан тапсырыс алып өмірлік күнкөрісін қамтамасыз етті. Жас кезінде Норвич суретшісі Джон Тертл, 96-дағы "Странд" көшесіндегі Рудульф Акерманның гравюра шеберханасындағы оның эскиздерін зерттеді. Котман Брайдуэлл және Бейтлехем ауруханаларының дәрігері Томас Манроның қамқорлығына ие болды, оның Адельфи Террасасындағы үйі суретшілердің студиясы және кездесу орны болды, онда жас Дж.М.У. Тернер мен Томас Гиртин де болды. Котман Гиртиннің ықпалына түсіп, көп ұзамай оның эскиз клубына қосылды. 1799 жылдың жазында екі суретші сурет салу экспедициясымен бірге Суррейге сапарлады. 1800 жылы (және 1802 жылы үй иесі, суретші Пол Сэндби Муннмен бірге) Котман Уэльске эскиздер жасау үшін барды. 1800 жылы Котман алғаш рет Корольдік академияда көрме ұйымдастырды. Ол 1801 және 1802 жылдары Корольдік академияда Уэльстің тағы басқа көріністерін көрсетті. 1800 жылы оған Өнер қоғамынан құрметті палитра сыйланды. 1806 жылға дейін академияда көрмелерін жалғастырды. Ол 1800-жылдардың басында Лондонда тұрды, бірақ 1802 жылдың қыркүйегінде Норвичте жарнама бергені белгілі болды – ол Норвич Меркурий газетінде сурет салу шебері ретіндегі қызметтерін жарнамалады.
Йоркширге сапарлар (18031805)
1803-1805 жылдардағы үш жаз бойы Котман Йоркширдегі Брэндсби Холлда Чолмели отбасымен бірге болды. Лондоннан жасаған осы үш сапардың соңғысында, ол ағылшын саяхатшысы Джон Морриттің үйі – Рокби паркіне шақырылып, содан кейін Грета өзенінің акварель суреттерін жасады. Котманның осы сапарларда салған нәзік суреттері еуропалық акварелисттердің ең көрнекті туындыларының қатарына жатады.
Норвичке оралу
1806 жылдың соңында Котман Норвичке қайта оралды. Ол жаңадан құрылған Норвич суретшілер қоғамына мүше болды және 1807 мен 1810 жылдар аралығында қоғаммен бірге 149 жұмысын көрсетті. 1811 жылы ол қоғамның президенті болды. Котман 6 қаңтар 1809 жылы Фелбригг шіркеуінде Энн Майлзға үйленді. Олар некелерінің соңына дейін бір-біріне адал болды. Олардың үлкен баласы Майлз Эдмунд некелерінен кейін бір жыл өткен соң, 5 ақпанда дүниеге келді. Олардың қызы Энн 1812 жылдың шілде айында туды, ал отбасы 1812 жылдың сәуір айында Ұлы Ярмутқа көшкеннен кейін тағы үш ұл дүниеге келді: Джон Джозеф Котман, (Францис) Уолтер және Альфред Генри. Олар тиісінше 1814, 1816 және 1819 жылдары туды. Алтыншы баласы, қызы 1822 жылы дүниеге келді. Оқыту процесінде Котман акварель суреттерін алуға мүмкіндік беретін, өзінің кітапханасын ұйымдастырды, соның арқасында оның шәкірттері суреттерін көшіру үшін үйлеріне алып кете алатын болды. 1810 жылы Котман гравюра жасауды бастады, ал келесі жылы оның алғашқы гравюралары («Әртүрлі гравюралар») жарық көрді, оған итальян суретшісі Пиранезидің туындылары зор әсер етті. Гравюралардың көпшілігі архитектуралық стильде болды және негізінен Йоркширдегі ғимараттарды бейнеледі. Кейін ол Норфолк өңіріндегі ежелгі ғимараттардың гравюраларын жариялады («Норфолк сәулет ескерткіштері» (1818)). 1817, 1818 және 1820 жылдары Котман банкир, өзінің досы Доусон Тернермен бірге Нормандияға сапар шекті және ғимараттардың суреттерін жасады. Екі жылдан кейін ол Нормандия сапары барысында жасаған эскиздер негізінде 100 гравюрадан тұратын жинақты жариялады. Осы сапарлардан кейін оның суреттерінің сипаты өзгерді, кейінгі туындылары көбірек бояуға толы болды.
Ұлы Ярмутқа көшіп, Норвичке оралу
1812-1823 жылдары Котман Норфолк жағалауындағы Ұлы Ярмут қаласында тұрды, онда ол кемелерді зерттеді және теңіз толқындарының бейнесін шеберлікпен салуды үйренді. Оның ең тамаша теңіз суреттері осы кезеңде жаралды. Котман 1824 жылы қаржылық жағдайын жақсарту ниетімен Норвичке қайтып келді және епископ сарайының қарсысындағы Сент-Мартин жазығындағы үлкен үйге көшті. Бұл жерде ол өзінің туындыларын дамыту үшін гравюралар, кітаптар, қару-жарақтар мен кемелердің модельдерінен тұратын коллекция жинады. Ол 1823-1825 жылдары Норвич суретшілер қоғамының жылдық көрмелерінде өнер туындыларын көрсетті. 1825 жылы Котман Акварель суретшілерінің Корольдік қоғамының мүшесі атанды және 1839 жылға дейін оның көрмелерінде жиі қатысты. Дегенмен, ол үздіксіз қаржылық қиындықтарға байланысты үмітсіздікке бой алды.
Лондондағы Король колледжі
1834 жылдың қаңтар айында Котман Лондондағы Кингс Колледж мектебінде пейзаж салу шебері болып тағайындалды, бұл ұсыныс ішінара Дж. М. У. Тернерден түсті. 1836 жылы оның ұлы Майлз Эдмунд оған көмектесу үшін тағайындалды. Ақын және суретші Данте Габриэль Россетти оның шәкірттерінің бірі болды. Лондонда Котман Джеймс Старк, Джордж Каттермол, Сэмюэл Прут және Корнелиус Варли суретшілерімен достық қарым-қатынас орнатты. 1836 жылы ол Британдық сәулетшілер институтының құрметті мүшесі атанды. 1838 жылы Генри Джордж Бон оның барлық гравюраларын жариялады. 1834 жылы Майлз Эдмунд Норвичте сурет мұғалімі болып жұмыс істеді, ал Котман отбасының қалған бөлігі Котманның Кингс Колледжде тағайындалуына байланысты Лондонға көшіп келді. Лондонға көшкеннен кейін бір жыл өткен соң Майлз Эдмунд әкесінің көмекшісі болу үшін Лондонға келді, ал оның ағасы Джон Джозеф Норвичке қайтып оралды. Майлз Эдмунд 1843 жылы Кингс Колледжінде сурет салу шебері қызметін әкесінен кейін жалғастырды.
Соңғы жылдар
1839 жылдан бастап Котман ауыр депрессияға түсті, бұл жағдай 1841 жылға дейін жалғасты. Сол жылы ол Доусон Тернермен хат алмасуды қайта жаңартыды. Кінгс колледжінен екі аптаға рұхсат алып, Лондоннан кемемен Ұлы Ярмутқа, содан кейін Норвичке сапар шекті, нәтижесінде екі ай Норфолк аймағында болып, соңынан астанаға оралды. Ол шіркеулердің ішкі көрінісін және Норфолк ауылдық жерлерін пастельмен бейнеледі, оның суреттерінің мерзімі оның округ бойынша жасаған саяхатын анықтауға мүмкіндік береді: оның эскиздеріне Иттерлингем, 12 қараша және Кромерден дауыл суреттері кірді. Осы кезеңде ол Торп Сент-Эндрюдегі қарт әкесін көре алды, сол кезде ол «Торптағы әкесінің үйінен» атты картинаға дайындық жұмыстарын бастаған болуы мүмкін. Оның соңғы майлы картинасы – 18 қаңтар 1842 жылы салынған, бірақ ешқашан аяқталмаған «Норвич өзенінің көрінісі» болды. Котманның депрессиясы қайта оралды, ал 1842 жылдың маусымына қарай ол ауыр сырқатқа шалдықты, 24 шілдеде «табиғи тозудан» көз жұмды. Ол Лондонның Сент-Джонс Вуд Чапелінің зиратына жерленді. Өсиетімен ол барлық мүлкін әйелі Эннге қалдырып, оған зейнетақы алуға мүмкіндік берді. Оның картиналары мен суреттері 1843 жылдың мамыр айынан бастап сатыла бастады, сатулар жалғасқан сайын қаржылық қиындыққа тап болған отбасы үшін бағасы төмендеді.
Сурет, сызба және офорка
Котманның 600-дан астам акварельдері мен суреттерін Норвич кураторы Джеймс Рив сатып алды, ол олардың жартысынан көбін 1902 жылы Британ мұражайына сатты; Ривтің қалған коллекциясын Норфолк индустриалисі Рассел Колманның коллекциясынан Норвич қамалы сатып алды. Котманның кейбір суреттері, гравюралары мен сызбалары Норвич қаласында көпшілік назарына ұсынылады, онда 2000-нан астам туынды сақтаулы. Басқа туындылары Лидс көркемсурет галереясында, Тейт галереясында, Британ мұражайында және Виктория мен Альберт мұражайында, Кембридждегі Фицвильям мұражайында және басқа да аймақтық орталықтарда бар. АҚШ-та Котманның туындылары Нью-Хейвендегі Йель британдық өнер орталығында және елдің басқа галереяларында кездеседі. Котман өмірінде аса маңызды деп есептелмеген және суреттері мен сызбаларын сатудан көп ақша таппаған. Оның туындылары мен кітапханасы бес күн бойы Christie's аукционында сатылды. Оның суреттері мен картиналары 260 фунт стерлингке, кітаптар мен өнер заттарының жинағы 300 фунт стерлингке сатылды, ал оның гравюралары үшін барлық сома 30 фунт стерлингті құрады. Котманның архитектуралық гравюралары тарихшылар үшін құнды деректер ретінде ұзақ жылдардан бері бағаланып келеді.
Атақ-даңқы мен мұрасы
Котман мен Кром Норвич мектебінің ең көрнекті екі суретшісі болды, олардың екеуі де өмірлерінде жұртшылық тарапынан танылды, ал Котманның «Нормандия сәулет ескерткіштері» оған одан да кең мақтау әкелді. Архитектор Август Пугин, өзінің «Готикалық сәулет үлгілері» (1823) еңбегінде мақтау мен сынды қатар қолданды. [Суреттер] шеберлікпен салынған және гравировкаланған, бірақ олардың тақырыптары кейде оларға тиесілінен артық мәртебелі көрінетіндей етіп, көптеген түзетулер енгізілген. Кейбір суреттердегі адамдардың пішіндері тірі өлшемнен кішкентай болып бейнеленген, сондықтан ғимараттардың өлшемдерін асыра көрсетіп береді. Өнер тарихшысы Эндрю Мур осы суретшілерді «XIX ғасырдың басындағы британдық өнер тарихындағы ең өзгеше таланттардың бірі» деп сипаттап, олармен тек Тернер, Гиртин және ағылшын суретшісі Джон Констебл ғана теңесе алатынын айтады. 1887 жылғы «Ұлттық өмірбаян сөздігінің» басылымында Котманның беделі уақыт өте келе жақсарғаны және ол «осы ғасырдың бірінші жартысындағы ең түпнұсқалы және жан-жақты ағылшын суретшілерінің бірі, ерекше қабілеттері бар суретші және бояушы, ұлылардың қатарында тұруға лайық су бояу шебері, сондай-ақ құрлық және теңіз пейзаждарын салуда да өте жақсы» деп сипатталды. Норвич өнер үйірмесі 1888 жылы Норвичте Котманның 100 туындысын көрсетті, бұл оның жинақталған туындыларының көпшілық алдында алғаш рет көрсетілуі болды. Көрме оның туындыларын сын тұрғысынан бағалауға мүмкіндік берді және сол жылы Бурлингтон көркем өнер клубында екінші көрме өткізуге жол ашты. Өнер тарихшылары Лоренс Биньон мен Уильям Диккес Котманның майлы бояулары мен суреттері туралы көп жазды. Оның майлы бояулары алғаш рет 1922 жылы Лондонның Тейт галереясында қойылды. Оның өмірбаянаушысы Сидней Китсонның сөзіне сәйкес, Пол Оппенің «Джон Селл Котманның суреттері» Котманның беделін арттырды, бұл еңбек 1923 жылы «The Studio» журналының арнайы санында жарық көрді. Котманның беделі бұрмаланған ақпараттар мен бұрын дұрыс емес тағайындалған туындылардың салдарынан жасырылған. Оның шәкірттерінің ішінде ең танымалдары – Тертл және Котманның ұлдары.