Кіріспе

Француз мемлекет қайраткері және министрі (1721–1794)

Гийом Кретйен де Ламоньон де Малешерб (6 желтоқсан 1721 – 22 сәуір 1794), көбінесе Малешерб немесе Ламоньон Малешерб деп аталады, Ескі тәртіптегі француз мемлекет қайраткері және министрі, кейіннен Людовик XVI-ның қорғаушысы болды. Ол "Энциклопедияны" жариялауға көмектескенімен және Корольдік соттың басқарушысы ретінде патшалық биліктің теріс әрекеттерін қатаң сынағанымен танымал. Монархияға берілгеніне қарамастан, оның жазбалары француз Ағарту дәуірінде либерализмнің қалыптасуына үлкен үлес қосты.

Отбасы және ерте мансап

Парижде әйгілі заңгерлік отбасында, noblesse de robe-қа жататын абыройлы туған Малешерб заңгерлік мамандыққа білім алды. Жас заңгердің мансабы 1750 жылы оның әкесі Гийом де Ламонион де Бланкменниль канцлер болып тағайындалғанда жақсарды; ол ұлын Малешербсты Cour des Aides президенті және Librairie директоры етіп тағайындады. Бұл соңғы лауазым француз цензурасының барлығын қадағалауды талап етті, және осы ретте Малешерб Париждің көрнекті әдеби қайраткерлерімен, оның ішінде Дидро мен Руссомен байланыс жасады. Цензураға қатысты ұстанымы бойынша Малешерб шынымен "ұятсыз" кітаптарды тәркілеуді, ал "әдепсіз" кітаптарға немқұрайлы қарауды бұйырды. Бұл осы екі арасындағы айырмашылық болмаса, полиция көптеген дүкен иелерінің тауарын тізімінің басым бөлігін алып қоюы мүмкін деген сенімде жасалды. Ол Энциклопедияның жарық көруіне зор үлес қосты, бұл шіркеуді, әсіресе иезуиттерді қатты таң қалдырды.

Орта жастағылар

1771 жылы, Шозельдің өткен жылдың соңында қызметтен босатылуынан кейін және мадам дю Барри мен герцог д’Айгильонның ықпалымен, Маупеу жасаған жаңа әділет әкімшілігіне қарсылық көрсеткені үшін Cour des Aides таратылды. Ол өзінің және жалпы парламенттердің өкілеттіктерін күрт азайтуды жоспарлаған. Cour des Aides президенті Малешерб, сот жүйесін тым орталықтандыру және мұрагерлік "таста киімді дворяндықты" жою туралы ұсынысты сынады. Ол оның тәуелсіздігі арқасында халықты қорғап, патшалық билікті тексергендігіне сенді. Жаңа жүйеге қарсы күшті наразылық білдірген Малешерб Малешербтегі шалғайдағы үйіне жер аударылды. Келесі үш жыл бойы Малешерб көбінесе саяхатқа және бағбандалыққа берілді. Шындығында, ол әрқашан құлшыныспен ботаник болған; оның Малешербтегі аллеясы әлемге танымал болды; ол Буффонға қарсы, ал Карл Линнейдің ботаникалық жіктеу жүйесін қолдап жазған; сондай-ақ 1750 жылдан бері Ғылым академиясының мүшесі болды. Сол жылы Малешерб Француз академиясына да сайланды. Ол корольдік министр лауазымында бар болғаны тоғыз ай отырды; Сарай оның салықтық шектеулер және басқа реформалар, соның ішінде кашель хаттарын ретсіз шығаруды тоқтату туралы ұсыныстарына келіспеді, және ол көп ұзамай саяси қолдауын жоғалтты.

Карьерасының соңғы жылдары

1776 жылы Тургомен бірге қызметтен зейнетке шыққаннан кейін ол тағы да біраз уақыт өзінің ауылдық еңсесінде өткізді. Бірақ революцияға дейінгі Францияның жағдайы Малешербке саяси өмірден толығымен шеттесуге мүмкіндік бермеді. 1787 жылы ол протестанттардың құқықтары туралы эссе жазды, ол Францияда олардың азаматтық құқықтарын мойындатуға үлкен үлес қосты; сол жылдың соңында Корольге жазған естелігінде монархияның тудырған апатты жағдайды егжей-тегжейлі баяндады, бұл жағдай "болашақ апаттарды" жылдамдатып, оларды сөзсіз ететіндей болды.

Зейнеткерлік

1788 жылы Францияда Прованс, Лангедок, Руссильон, Беарн, Фландрия, Франш-Конте және Бургундия аймақтарында көтерілістер болды, көтерілісшілердің көпшілігі нан тапшылығына, өкілдік үкіметке қолдауға немесе осы екеуінің үйлесіміне байланысты наразылық білдірді. Қысымның нәтижесінде Ламонион 1788 жылдың 14 қыркүйегінде отставкаға кетті, содан кейін көтерілістер қайта жаңғырды. Халық Ламонионның үйін өртеп жіберуге тырысты, әскер шақырылды және анархист Петр Кропоткиннің айтуынша, "өздерін қорғай алмайтын кедейлер қырғынға ұшырады".

Патшаның соты

1792 жылдың желтоқсан айында патша тұтқындалып, сотқа тартыла бастағанда, Малешерб оның заңгерлік қорғанысын өз еркімен қабылдады. Осы тыраныстан кейін ол қайтадан елге оралды, бірақ 1793 жылдың желтоқсан айында оны қызы, күйеу баласы М. де Росанбо және немерелерімен бірге тұтқындады. Оның күйеу баласы Луи Ле Пелетиер де Росанбо 1794 жылдың 21 сәуірінде гильотинаға тартылды. 1794 жылдың 22 сәуірінде оның қызы Антуанетта, немересі Алина және оның күйеуі Жан-Батист де Шатобриан, депутаттар Исаак Рене Гай ле Шапелье және Конституциялық Ассамблеяның төрт рет президенті болып сайланған Жак Гийом Тюрет онымен бірге атқыланды. Малешерб түрмеден шығып, қара арбаға отырғанда, аяғы тасқа тиіп, теңселіп қалды. "Бұл жаман жосық," деді ол мұңды күлімсіреп, "Менің орнымда римдік кері оралар еді." 10 мамырда оның үлкен әпкесі Анн Николь, Сенозан графесі, 76 жаста, корольдің әпкесі мадам Элизабетпен бір күні өлім жазасына кесілді. Малешерб Франсуа Рене де Шатобрианның қарындасы, Алин де Шатобрианның әкесі болды.

Ойлау

Өлгенше монархист болып қалғанмен, Малешерб Францияны өзгертетін радикалды ағартушылық ағымдардан тыс қалған жоқ. Мансабында бірнеше рет ол монархияны әділетсіз және еріксіз салық саясаты мен ысырапшылдығы үшін сынағанда, кейін революционерлер сілтеме жасайтын наразылықтарды мойындады. Иерархияның табиғи және қажетті екеніне сенгенімен, ол оның басқару мен сот жүйесіне бұрмалаушылық әсерін көрді; Малешерб патшаның қоғамдық пікір мен наразылықтарға көбірек араласуы керек деп санап, басқарудағы байланыстың маңыздылығын атап өтті. Шындығында, сол кездегі цензура ағартушылыққа тікелей қарсы деп қарастырылмады; Дидро мен д’Аламбер сияқты бірнеше көрнекті философтар цензор ретінде жұмыс істеді. Ол үкіметтік билік пен дінге шабуыл жасайтын кітаптарды тоқтату қажет деп есептегенімен, Малешерб қауіпті деп танылған философиялық еңбектерді жариялауға рұқсат беру үшін цензорларды жиі күшін жойды. Бір мәнді жағдайда Малешерб Хельвецийдің бір еңбегіне патшалық бедел берді, яғни ресми мақұлдау мен эксклюзивті жариялау құқығын берді, бірақ оның жарық көргеннен кейін қоғамда қызу дау тудырды. Соңында патшалық бедел алынып тасталды, ал Парламент кітапты өртеуге бұйрық берді. Тағы бір жағдайда Руссоның «Эмиль немесе Тәрбие туралы» еңбегіне әсерленген Малешерб өзінің құзыретін айналып өтіп, кітаптың құпия жариялануын ұйымдастырды. Малешерб үкіметтің тиімсіздігі мен жеңілтекшілігіне қатысты кең ауқымды сын-пікірлерін цензура практикасына да қолданды. Ол көптеген кітаптарды тыйым салудың кітап саудасын баяулатып, оны жүзеге асыруды қиын ететінін айтып, өзінің көбірек еркіндік беретін цензура режимін қорғады. Сонымен қатар, ол белгілі бір кітапты жариялау немесе тыйым салу туралы өтініш білдірген ақсүйектерге жақсылық жасаудан бас тартып, Librairie дәстүрін бұзды. 1788 жылы Librairie қызметінен зейнеткерлікке шыққаннан кейін он жылдар өткен соң Малешерб «Баспасөз бостандығы туралы естеліктер» атты еңбегін жариялады, онда ол өзі күшін салған цензура жүйесін сынады. Француз революциясының алдында ол баспасөз бостандығын қоғамдық пікірталасқа ынталандыратын негіз ретінде қорғады: цензура режимінде тек ең радикалды авторлар ғана сезімтал тақырыптарды жариялау тәуекелін көтеріп, ал қоғам «қоғамға ең пайдалы болатын» «ытсамды және ақылға қонымды авторлардың» пікірлерінен айырылады. Шындығында, Малешерб енді «ұлттың» революциялық тілін қабылдады және ұлттың шындықты тек еркін пікір алмасу арқылы біле алатынын, цензурадан гөрі «қателіктердің» таралуын болдырмауға тиімдірек екенін мәлімдеді. Алайда ол цензура тұжырымын толығымен жоққа шығармады, керісінше, авторлар өз идеялары үшін жарияланғаннан кейін сотталудан қорғалатынын қамтамасыз ететін, ресми мақұлдау алған жағдайда қолданылатын ерікті цензура схемасын көздеді.

Қабылдау және мұра

Өлгеннен кейін бірнеше жыл өткен соң, өмірбаяндар Малешербті террордың жазықсыз құрбаны болған романтикалық тұлға ретінде бейнеледі. Мысалы, 1911 жылғы «Британ энциклопедиясы» оның туралы былай жазады: Жақында француз ғалымы Франсуа Муро осы «қасиетті өмірлерді сипаттау» дәстүрін сынап, Малешербтің мансабындағы қайшылықтарды атап көрсетті: ол жаңа Тұрғыннан келген идеяларға құштарлығымен және Ескі тәртіпте мемлекеттік қызметкер ретіндегі өкілдігін орындауға берілгендігімен қалыптасқан.