Кіріспе
Словакиялық сопрано (1946–2021)
Эдита Груберова (23 желтоқсан 1946 – 18 қазан 2021) – словакиялық колоратуралық сопрано. Ол 1968 жылы Братиславада Россинидің «Севилья шашауы» операсында Розина рөлімен сахнада алғаш рет өнер көрсетті, ал келесі жылы Вена мемлекеттік операсында сәтті ойнауға қабылданды, ол оның негізгі орнына айналды. Ол Моцарттың «Сиырлы флейтадағы» Түн патшайымы және Рихард Штраустың «Ариадна на Наксос» операсындағы Зербинетта рөлдері үшін халықаралық деңгейде танымал болды. Мансабының кейінгі кезеңдерінде итальяндық белканто репертуарындағы ауыр рөлдерді орындады, мысалы, Доницеттидің «Ламмермурдың Люсиясы» және Беллинидің «Пуритандықтар» операсындағы Эльвира рөлдері. 2019 жылы ол Доницеттидің «Роберто Деверо» операсында тағын қалдырып кететін Элизабетта рөлін сомдады, осылай 51 жылдан астам сахналық мансабын аяқтады. Ол «Словакиялық соловей» («Slowakische Nachtigall») және prima donna assoluta ретінде есте қалады.
Ерте өмір және білім
Эдита Груберова 1946 жылғы 23 желтоқсанда Братислава қаласындағы Рачада неміс әкесі мен венгр анасының отбасында дүниеге келді. Әкесі коммунизмге қарсы болғандықтан, мемлекеттік қасақаналық жасады деген айыппен бес жыл түрмеде отырды. Әкесі ішімдікке құмар болды, ал ол анасымен жақын қарым-қатынас орнатты. Ол мектеп хорында және телерадиокомпанияның балалар хорында ән айтты. Оны шіркеуде жеке ән салғанда шіркеу пасторы сүйемелдеді, сондай-ақ консерваторияға емтихан тапсыру үшін фортепианода ойнауға дайындады. Груберова Братислава консерваториясында (Konzervatórium v Bratislave) музыкалық білімін бастады. Кейін ол Братиславадағы Өнер академиясында (VŠMU) оқуын жалғастырды. Оқу кезінде ол «Лючница» халық ансамблінің әншісі болды және бірнеше рет Словакия Ұлттық театрында өнер көрсетті. Соңынан Венада Рутильда Боешпен оқыды.
Опера
1968 жылы Груберова Братислава қаласындағы Ұлттық театрда Россинидің «Сивильяның шаштаны» операсында Розина рөлімен опералық дебютін жасады. Оның рөлдерінің ішінде Лоуэдің «My Fair Lady» мюзикліндегі Элиза Дулиттл де бар. Коммунистік Чехословакияда нормализация кезеңі болғандықтан, коммунистік емес елдерге шекаралар жабылып, Медвекка 1969 жылдың жазында Виена мемлекеттік операсында Грубероваға құпия түрде кастинг ұйымдастырды. Ол бірден шақырылды, ал келесі жылы Моцарттың «Сиқырлы флейта» операсында Түннің патшайымы рөлінде өзінің танылуына жетті. 1972 жылы Вена мемлекеттік операсының мүшесі болды, бастапқы жылдары оған тек екінші және көмекші рөлдер берілді. Ол әлемдегі ең маңызды опера театрларында, әсіресе колоратуралық рөлдерде өнер көрсетуге шақырылды. 1974 жылы Австрия азаматтығын алды. Венада ол Рутильда Боештан сабақ алды, оны керемет, талапкер, еңбекқор ұстаз деп сипаттады, және Рихард Штраустың «Ариадна на Наксос» операсындағы Зербинеттаның қиын рөлін орындады. Кейіннен Джеймс Конлонның жетекшілігімен тағы да Түннің патшайымы рөлінде. 1979 жылы Джеймс Левиннің дирижерлігімен тікелей эфирде Зербинетта рөлінде өнер көрсетті. Opera News журналында Роберт Джейкобсон шолуда атап өтті: 1977 жылы ол алғаш рет Зальцбург фестивалінде Вердидің «Дон Карлос» операсында Тибо рөлінде, дирижері Герберт фон Караян болды. Опера фильмдерінде ол Поннеллдің 1982 жылғы «Риголетто» операсының киноадаптациясында Гилда рөлін сомдады, онда Ингвар Викселл басты рөлде, ал Лучано Паваротти герцог рөлінде ойнады, сондай-ақ 1988 жылғы Моцарттың «Così fan tutte» операсының киноадаптациясында Делорес Зиглер және Ферруччо Фурланеттомен бірге ойнады. Груберова 1984 жылы Беллинидің «Капулеттілер мен Монтектер» операсында Джульетта рөлімен Корольдік опера театрында дебют жасады. Басқа маңызды рөлдерге Вердидің «Травиата» операсының, Доницеттидің «Ламмермурдың Люсиясы» операсының және Массенедің «Манон» операсының басты рөлдері кіреді. Ол Моцарттың «Серайльдегі ұрлау» операсында Констанца, ал Вердидің «Маскарад» операсында Оскар рөлін ойнады. Сол жылы Перейра кеткеннен кейін ол Роберто Деверо операсының қайта қойылымында компаниямен қайтадан өнер көрсетті. Груберова 1987 жылы Миландағы Ла Скалада Моцарттың «Дон Жуан» операсында Донна Анна, ал 1990 жылы Венада Доницеттидің «Роберто Деверо» операсында Элизабетта рөлінде ойнады. Соңғысы оның ең танымал рөлдерінің бірі болды; Кристоф Лой режиссерлік еткен Мюнхендегі жаңа қойылымда ол өзінің ерекше колоратурасын жоғалтпай, Королеваның драматикалық бейнесімен Реджитеатрмен келісімге келді. Ол әрқашан колоратуралық әшекейлерді драмалық экспрессиямен, Зербинетта сияқты юмормен, ал Оффенбахтың «Хоффманның әңгімелері» романындағы өлі Антония сияқты биік трилмен орындады. Соңғы рет 2019 жылдың 20 желтоқсанында Герштофен қаласында өнер көрсетті. 2020 жылдың қараша айында Кошице Ұлттық театрында жартылай сахналанған Роберто Деверода жоспарланған екі қоштасу қойылымы пандемияға байланысты тоқтатылды.
In 1977, she first appeared at the Salzburg Festival, as Thibault in Verdi's Don Carlo, conducted by Herbert von Karajan. In opera films, she performed as Gilda in Ponnelle's 1982 film adaptation of Rigoletto, alongside Ingvar Wixell in the title role and Luciano Pavarotti as the Duke, and in his 1988 film adaptation of Mozart's Così fan tutte, alongside Delores Ziegler and Ferruccio Furlanetto. Gruberová made her Royal Opera House debut as Giulietta in Bellini's I Capuleti e i Montecchi in 1984. Other important roles include the title roles of Verdi's La traviata, Donizetti's Lucia di Lammermoor, and Massenet's Manon. She performed as Konstanze in Mozart's Die Entführung aus dem Serail, and Oscar in Verdi's Un ballo in maschera. Later that year, after Pereira's departure, she performed with the company again, in a revival of Roberto Devereux. Gruberová appeared as Donna Anna in Mozart's Don Giovanni at La Scala in Milan in 1987 and as Elisabetta in Donizetti's Roberto Devereux in Vienna in 1990. The latter became one of her signature roles; in a new production in Munich directed by Christof Loy, she made peace with Regietheater in a dramatic portrayal of the Queen, without losing her distinctive coloratura. She always performed coloratura ornamentation with dramatic expressiveness, with humour as Zerbinetta, and in rapture with a high trill as the dying Antonia in Offenbach's Les contes d'Hoffmann. Her last performance was in Gersthofen on 20 December 2019. Her two planned farewell performances in November 2020, in a semi staged Roberto Devereux at the National Theatre Košice, were cancelled due to the pandemic.
Жалған
Груберованы Лидер репертуарымен Вена музыка академиясының профессоры және Вена мемлекеттік операсының репетиторы де таныстырды. Олар жиі бірге өнер көрсетті, бірақ Эрик Верба оның Лидердегі серігі болғаннан кейін, Франц Шуберт, Густав Малер және Штраустың әндерін орындады.
Тану
Груберова – австриялық және бавариялық камера әншісі, 1988 жылдан бастап Вена мемлекеттік операсының құрметті мүшесі болды. Кестинг Груберованы соңғы prima donna assoluta деп мойындады. Олар 2007 жылы ажырасты. Ол екі қыздың анасы, соның ішінде биші және хореограф Барбара Климо. 1980-жылдардың ортасында салық себептерімен тұрғын үйін Цюрихке көшірді. Груберова 2021 жылдың 18 қазанында Цюрихте 74 жасында басының жазатайым жарақатынан көз жұмды.
Жазбалар
Груберова көптеген жазбалар жасады. Ол сонымен қатар Джузеппе Синополидің 1991 жылғы Малердің Төртінші симфониясының жазбасында сопрано солисі ретінде де өнер көрсетті.