Кіріспе
Асыл атақ Ұлы ханзада немесе Ұлы ханшайым (асыл атақ) (magnus princeps; Storfurste; Großfürst; Μέγας Αρχών; великий князь) – императордан төменгі дәрежедегі құрметті атақ, эрцгерцог, король, Ұлы герцог және Принц-архиепископқа тең; тәуелсіз ханзада мен герцогтан жоғары. Ұлы герцог – ағылшын және роман тілдерінде осы терминдерді аударғанда қолданылатын, бірақ сөзбе-сөз емес, қалыптасқан аударма. Бұл тілдерде монарх ретінде билік ететін “ханзада” үшін жеке сөздер қолданылмайды (мысалы, Монаконың ханзадасы Альберт II) және монарх отбасына жататын, бірақ билік етпейтін “ханзада” (мысалы, Уэльс ханзадасы Джордж). Кейбір славян (Кролевич), герман, голланд және скандинавия тілдерінде бұл ұғымды білдіру үшін бөлек сөздер бар, ал сол тілдерде Ұлы ханзада – патшадан төмен тұрған мұрагерлік билеуші Ұлы герцогтан ерекше атақ ретінде түсініледі. Кейбір жаңа дереккөздерде Архиерей атағы да қолданылады. Ұлы ханзада атағы бір кезде Ұлы князьдіктің билеушісіне берілген. Соңғы титулды Ұлы князьдіктер 1917 және 1918 жылдары жойылды, ал аумақтары басқа монархияларға қосылды немесе республикаларға айналды. Осыған дейін Литва, Трансильвания және Финляндияның Ұлы князьдіктері ғасырлар бойы басқа, ірі монархиялардың билеушілерінің бағынысында болды, сондықтан Ұлы ханзада атағы “патша” және “император” атақтарымен алмастырылды. XVI ғасырда Мәскеудің Иван IV Ресей патшасы атағын алғанға дейін ең жоғары атағы – великий князь болған соңғы билеуші болды. “Великий князь” – орыс тіліндегі атақ, ол еуропа тілдерінде одан артық сәйкес келетін атақ болмағандықтан, көбінесе “Ұлы ханзада” деп аударылады. Дегенмен, Иван IV-нің патшалыққа дейінгі атағы ағылшын тілінде айтылғанда, әдетте Ұлы герцог деп аударылады. Великий князь – Ресей патшасының отбасы мүшелеріне берілетін орыс сыпайылық атағы (17 ғасырдан бастап), бірақ бұл атаққа ие болғандар тәуелсіз билеушілер емес еді.
Grand prince or great prince (feminine: grand princess or great princess) (magnus princeps; Storfurste; Großfürst; Μέγας Αρχών; великий князь) is a title of nobility ranked in honour below Emperor, equal to Archduke, King, Grand duke and Prince Archbishop; above a Sovereign Prince and Duke. Grand duke is the usual and established, though not literal, translation of these terms in English and Romance languages, which do not normally use separate words for a "prince" who reigns as a monarch (e. g., Albert II, Prince of Monaco) and a "prince" who does not reign, but belongs to a monarch's family (e. g., Prince George of Wales). Some Slavic (Królewicz), Germanic, Dutch, and Scandinavian languages do use separate words to express this concept, and in those languages grand prince is understood as a distinct title (for a cadet of a dynasty) from grand duke (hereditary ruler ranking below a king). Some recent sources also use Archduke. The title of grand prince was once used for the sovereign of a grand principality. The last titular grand principalities vanished in 1917 and 1918, the territories being united into other monarchies or becoming republics. Already at that stage, the grand principalities of Lithuania, Transylvania and Finland had been for centuries under rulers of other, bigger monarchies, so that the title of grand prince was superseded by the titles "king" and "emperor" there. Ivan IV of Moscow in the 16th century was the last sovereign to reign whose highest title was velikiy knyaz, until he assumed the rank of Tsar of Russia. "Velikiy knyaz" is a Russian title that is often translated as "grand prince" because there are no better equivalents in European languages. When Ivan IV's pre tsarist title is referred to in English, however, it is usually as grand duke. Velikiy knjaz is also a Russian courtesy title for members of the family of the Russian tsar (from the 17th century), although the people who owned this title were not sovereigns.
Славян және балтық тілдеріндегі терминология
Ұлы князь (мағынасы Ұлы князьға жақын, бірақ латын тілінде жазылған мемлекеттік құжаттарда көбінесе Ұлы герцог деп аударылған), славян және балтық тілдерінде қолданылған ортағасырлық монархтың атағы еді. Ол, құрамына кіші князьдер кіретін, шамалы еркін конфедерацияны басқарған. Бұл Ұлы князьдардың (Ұлы князьдердің) атағы мен мәртебесі сол кезде кейде патша деп аударылған, бірақ протославяндар мен балтықтардың арасында бастапқыда патша, князь және герцогтар болмаған сияқты, ал "князь" сөзі герман тілінен алынған, тайпа басшылары қабылдаған сөз. Дегенмен, славян князьдері мен балтық кунигаикштистері (қазіргі уақытта көбінесе ханзада деп аударылады) билік ету және міндеттері тұрғысынан патшаларға ұқсас. Алайда, Ұлы князь (Ұлы князь) әдетте әулет ішінде біріншілердің бірі (primus inter pares) болды, мұрагерлік тәртібі тұңғыштыққа бағынбады. Әулеттің барлық князьдері (бастықтары) тәжді мұрагерлікке алуға тең дәрежеде құқылы болды (мысалы, мұрагерлік агнатикалық ересектер арқылы немесе кезекпен жүруі мүмкін). Көбінесе әулеттің басқа мүшелері монархияның/елдің құрамдас бөліктеріне билік еткен. Аталған атақтың кеңінен қолданылуы Киев Русінде және Литва Ұлы Герцогтығында (14 ғасырдан бастап) болды. Осылайша, Ұлы князь – "ірі князьға" қарағанда, аймақтық жоғары патшаға (бірақ халықаралық мойындаусыз) көбірек ұқсады, кемінде бастапқыда, және батыстағы (мысалы, поляк) Ұлы герцогтары сияқты басқа билікке бағынбады. Бұл елдер аумақтық жағынан кеңейіп, тұңғыштық пен орталықтандыруға қарай жылжыған сайын, олардың билеушілері жоғарырақ атақтарға ие болды.
Венгрия
Ұлы князь (Nagyfejedelem) – 10 ғасырдағы венгр тайпалары конфедерациясының басшысын атау үшін замандас дереккөздерде қолданылған атақ. Константин VII өзінің "De Administrando Imperio" еңбегінде Арпадты "megas Turkias arkhon" деп, ал Бруно Кверфурт Гезаны "Sancti Adalberti Pragensis episcopi et martyris vita altera" еңбегінде "Ungarorum senior magnus" деп атаған. Бұл атақ Геза мен оның ұлы, мұрагері Венгрияның Стефан қолданған.
Сербия
Орта ғасырларда сербтердің велики жупан (велики жупан) көп тайпалы қоғамдағы ең жоғары басшы болды. Бұл атақ жоғары билікті көрсетеді, өйткені кіші басшылардың басшысы жупан деп аталды. Оны 11- және 12-ғасырларда серб билеушілері қолданды. Грек тілінде ол архизиупанос (ἄρχιζουπάνος), мегазиупанос (μεγαζουπάνος) және мегалос зупанос (μεγάλος ζουπάνος) деп белгілі болды. Стефан Неманья 1168 жылы ағасы Тихомирді қуғынға жіберіп, велики жупан атағын алды, бұл Хиландар жарғысында көрсетілген. Латын құжатында король Стефанға мега юпанус деген атау қолданылды. Кейіннен бұл жоғары ақсүйектік шен болды, мысалы, Алтоман Войнович (1335–59) осы шенді иеленді.
Кейінгі Русь княздері
13 ғасырда Киевтің еншіктері ретінде туған басқа Рус княздықтарының билеушілері, мысалы Владимир-Суздаль және Галиция-Волынь, «үлкен князь» атағын талап ете бастады. Содан кейін Мәскеу, Тверь, Ярославль, Рязань, Смоленск және басқалары да Киев Русінің бұрынғы мемлекетінің заңды жалғасы екенін мәлімдеді. 15 ғасырдан бастап Мәскеу (Московия) Ұлы княздары өз атағына «және барлық Рустің» деген сөз тіркесін қоса бастады, ал Иван IV 1547 жылы өзін «Ресейдің патшасы» деп жариялады.
Польша-Литва одақтастығы
Литва билеушілері Дидисис кунигаикшист атағын қолданды, ал 1569 жылдан кейін ол Польша-Литва одағының монархтары қолданған екі негізгі атақтың біріне айналды. Швециялық Ваза әулетінен шыққан Польша патшалары да осы атақты поляк емес жерлері үшін пайдаланды. Бұл литвалық атақ кейде Magnus Dux немесе Grand Duke деп латын тіліне аударылды.
Қазіргі заманғы қолданысы
1582 жылы Швеция королі Иоган III Швеция корольдерінің қосалқы атақтарына Финляндияның Ұлы князін қосты, бірақ бұл Финляндияның аумақтық немесе азаматтық жағдайына ешқандай әсер етпеді, себебі Финляндия бұған дейін Швеция патшалығының толыққанды біріктірілген бөлігі болған. Киелі Рим империясының Габсбург әулеті 1765 жылы Трансильванияда (Сибенбург) да осындай Ұлы княздық құрды. Ресейдің жаулауларынан кейін, бұл атақ Ресей императоры Литваның (1793–1918) және автономиялы Финляндияның (1809–1917) билеушісі ретінде де қолданылды. Оның титулдарының ішінде: «Смоленск, Волынь, Подолияның Ұлы князі», «Нижний Новгородтың, Черниговтың лорды және Ұлы князі» сияқты атаулар бар еді. Орыс атағын «үлкен князь» деп аудару, әсіресе Петр дәуірінен бұрын, «ұлы князь» дегеннен дәлірек болар еді, бірақ бұл термин ағылшын тілінде жиі қолданылмайды және стандартты емес. Бірақ неміс тілінде орыс Ұлы князі Großfürst, швед тілінде Storfurste, ал латын тілінде Magnus Princeps деп аталды. Ұлы князь атағы Ресей империясы кезеңінде Романов әулетінің ең жоғары тұрған мүшелеріне берілетін династиялық атақ болып сақталды. Александр III ресми түрде бекіткен Ұлы князь атағы Ресей императорларының ұлдары мен еркек желісінен таралған немерелеріне тиесілі болды. Императорлардың қыздары мен әкесінің немерелері атақтың басқа түрін (Великая Княжна, Velikaya Knyazhna) қолданды, ал орыс Ұлы княздарының әйелдері (Великие Княгини, Velikie Knyagini) басқаша аталатын. Қазіргі уақытта Ресейдің Ұлы князі немесе Ұлы княгинясы Императорлық Билік деп аталады. Ұлы князь атағы сондай-ақ Тоскана Ұлы Герцогтігінің мұрагері үшін де қолданылған.