Кіріспе

АҚШ Микронезия Маршалл аралдары Палау келісімдері

Еркін қауымдастық келісімдері (COFA) – АҚШ пен Микронезия Федеративтік Штаттары (FSM), Маршалл аралдары Республикасы (RMI) және Палау Республикасы арасындағы еркін қауымдастық қатынастарын орнату және реттеу жөніндегі халықаралық келісімдер. Осының нәтижесінде бұл елдер кейде Еркін қауымдастырылған мемлекеттер (FAS) деп аталады. Үш келісімнің де келесі мерзімі 2043 жылы аяқталады. Бұл елдер Солтүстік Мариан аралдарымен бірге бұрын Тынық мұхиты аралдарының сенімдік территориясын құраған, ол 1947 жылдан 1951 жылға дейін АҚШ Әскери-теңіз күштері, ал 1951 жылдан 1986 жылға дейін (Палау үшін 1994 жылға дейін) АҚШ Ішкі істер департаментінің басқаруында болған Біріккен Ұлттар Ұйымының сенімдік территориясы еді. Келісімдер АҚШ пен БҰҰ арасындағы аумақтық сенімдік келісімнің жалғасы ретінде пайда болды, ол АҚШ федералдық үкіметін «сенімдік территорияның және оның халқының ерекше жағдайларына және тиісті халықтардың еркін білдірілген тілектеріне сәйкес, сенімдік территория халқының өзін-өзі басқаруға немесе тәуелсіздікке қарай дамуын ілгерілетуге» міндеттеді. Келісімдерге сәйкес, АҚШ федералдық үкіметі 15 жылдық кезеңде арал істері жөніндегі кеңсе арқылы кепілдік берілген қаржылық көмек көрсетеді, ал оның орнына толық халықаралық қорғаныс билігі мен жауапкершілігі беріледі. Еркін қауымдастық туралы келісімдерді 1980 жылы келіссөзшілер бастады және тараптар 1982 және 1983 жылдары оларға қол қойды. Тынық мұхиты мемлекеттерінің азаматтары оларды 1983 жылы өткізілген референдумдарда мақұлдады. АҚШ Конгресі келісімдер бойынша заңнаманы 1986 жылы қабылдады және ол 1986 жылдың 13 қарашасында заңға қол қойылды.

Еркін ассоциация келісімдеріне қатысушы мемлекеттер

Еркін қатыстық мемлекеттері Еркін қатысу күні бойынша реттелген. Қатысқаннан бергі уақыт Қатысу деңгейі Халықаралық мәртебе 21 қазан 1986 АҚШ осы аймақтардың азаматтарына қорғаныс, қаржылық гранттар және АҚШ-тың әлеуметтік қызметтеріне қолжетімділікпен еркін қатысу шарты бойынша көмектеседі. БҰҰ мүшесі 3 қараша 1986 АҚШ осы аймақтардың азаматтарына қорғаныс, қаржылық гранттар және АҚШ-тың әлеуметтік қызметтеріне қолжетімділікпен еркін қатысу шарты бойынша көмектеседі. БҰҰ мүшесі 1 қазан 1994 АҚШ осы аймақтардың азаматтарына қорғаныс, қаржылық гранттар және АҚШ-тың әлеуметтік қызметтеріне қолжетімділікпен еркін қатысу шарты бойынша көмектеседі. БҰҰ мүше мемлекеті

Экономикалық ережелер

Қатысқан мемлекеттердің әрқайсысы Аралдық істер басқармасының барлық техникалық көмек шараларына белсенді қатысады. АҚШ осы елдерге ғана көптеген АҚШ-тың ішкі бағдарламаларына қол жеткізуге мүмкіндік береді, оның ішінде апатқа қарсы ден қою және қалпына келтіру, сондай-ақ Федералдық төтенше жағдайларды басқару агенттігі арқылы қауіпті азайту бағдарламалары, АҚШ Білім министрлігінің кейбір бағдарламалары, Пелл гранты және Ұлттық ауа райы қызметі, АҚШ пошта қызметі, Федералдық авиация басқармасы, Федералдық байланыс комиссиясы, Федералдық депозиттік сақтандыру корпорациясы, Халықаралық телекоммуникациялар одағының Халықаралық жиіліктерді тіркеу кеңесіндегі АҚШ өкілдігі кіреді. Компакт аймағы АҚШ-тың кедендік аумағынан тыс болғанымен, импортқа қатысты баж салығы көбінесе алынбайды. Қатысқан мемлекеттердің көптеген азаматтары АҚШ-та тұрып, жұмыс істей алады, ал көптеген АҚШ азаматтары мен олардың жұбайлары қауымдасқан мемлекеттерде тұрып, жұмыс істей алады. 1996 жылы АҚШ-тың Жеке жауапкершілік және жұмысқа мүмкіндік беру туралы заңы штаттардағы шетелдік резиденттерге Медикейд көмегін алып тастады, тіпті көптеген басқа шетелдік резиденттерге қолданылатын бес жылдық күту мерзімінен кейін де. Алайда, 2020 жылдың желтоқсан айында Конгресс еркін қауымдастық аймақтары үшін Медикейдті қайта жаңартты.

Әскери ережелер

COFA АҚШ-қа келісім шарттарында белгіленген аумақтарда қарулы күштерді орналастыруға және келіссөздер жүргізу арқылы базалар үшін жерді пайдалануға мүмкіндік береді, сондай-ақ АҚШ-тың рұқсатысыз басқа елдердің әскери күштерін кіргізбеуге құқылы. Өз кезегінде АҚШ өзінің серіктес елдерін қорғауға және барлық халықаралық қорғаныс шарттары мен істерін басқаруға жауапкершілік алады, бірақ олардың атынан соғыс жариялай алмайды. Палау аумағында ядролық, химиялық немесе биологиялық қару қолдануға тыйым салынған. Маршалл аралдары мен Микронезия Федеративтік Штаттарының аумағында мұндай қаруды тек ұлттық төтенше жағдай, соғыс кезінде немесе АҚШ-қа, Маршалл аралдарына немесе Микронезия Федеративтік Штаттарына жасалған немесе жасалуға дайын тұрған шабуылдан қорғану үшін ғана сақтауға болады. Келісімге қатысқан мемлекеттердің азаматтары Американың қарулы күштерінде қызмет ете алады, және келісім азаматтары арасында әскери қызметке жазылу деңгейі жоғары. Мысалы, 2008 жылы Микронезия Федеративтік Штаттары АҚШ-тың кез келген штатынан жоғары бір адамға шаққандағы әскери қызметке қабылдау көрсеткішін көрсетті, сондай-ақ Ирак пен Ауғанстандағы ұлттық орташа көрсеткіштен бес еседен астам қаза тапқандарды құрады: 107 000 халқына тоғыз сарбаз.

ХХІ ғасырдағы жаңартулар мен жаңартулар

2003 жылы RMI және FSM-мен келісімдер 20 жылға жаңартылды. Бұл жаңа келісімдер екі елге де 3,5 миллиард АҚШ доллары көлемінде қаржыландыру қарастырды. "Келісімнің әсері" бағдарламасы аясында Америка Самоасы, Гуам, Гавай және Солтүстік Мариан аралдарына жыл сайын 30 миллион АҚШ доллары бөлдіріледі. Бұл қаржы осы аймақтардың үкіметтеріне RMI, FSM және Палаудан келген иммигранттарға қызмет көрсету шығындарын өтеуге көмектеседі. АҚШ-тың Кваджалейн атолындағы зымыран сынақтарын жүргізу құқығы да сол мерзімге жаңартылды. Жаңа келісімдерге сәйкес, иммиграциялық ережелер де өзгертілді. АҚШ-қа сапар шегетін RMI және FSM азаматтары енді міндетті түрде паспорт ұстауы керек. АҚШ пошта қызметіне АҚШ пен RMI/FSM арасындағы почтаға қатысты халықаралық тарифтерді бес жыл ішінде кезең-кезеңмен енгізуге рұқсат берілді. USPS 2006 жылдың қаңтарында бұл өзгерістерді іске қосуды бастады, бірақ 2007 жылдың қарашасында ішкі қызметтер мен тарифтерді қайта жаңарту туралы шешім қабылдады. Бұл жаңартылған келісім, көбінесе "II келісім" деп аталады, FSM үшін 2004 жылдың 25 маусымында, ал RMI үшін 2004 жылдың 30 маусымында күшіне енді. Палауға қатысты келісімнің экономикалық тармақтары, жылдық 18 миллион долларлық субсидиялар мен гранттарды қамтиды, 2009 жылдың 30 қыркүйегінде аяқталды, ал жаңару туралы келіссөздер 2010 жылдың соңында аяқталды. АҚШ-тың Палауға көрсеткен қаржылық қолдауы АҚШ Конгресі қабылдаған тұрақты қарарға негізделген. АҚШ-тың қаржылық көмегін ауыстыру мақсатында құрылған Compact Trust Fund, Ұлы рецессия салдарынан күтілген нәтиже бермеді. Әскери және азаматтық қорғаныс ережелері 2015 жылға дейін сақталды. 2003 жылдың 17 желтоқсанында 108-188 заң ретінде қабылданған түзетілген келісім Маршалл аралдары мен Микронезияға 2023 жылға дейін қаржылық көмек көрсетті. Палау Республикасымен еркін қауымдастық туралы келісім, АҚШ-тың 99-658 заңымен бекітілді, ал 2018 жылы АҚШ пен Палау арасында қол қойылған келісімді қарау туралы келісімге сәйкес, 2024 жылдың 30 қыркүйегіне дейін белгілі бір қаржылық ережелер ұзартылды. 2022 жылдың наурызында президент Джо Байден COFA-ны өзгерту және жалғастыру бойынша келіссөздерді жүргізу үшін елші Джозеф Юнды АҚШ-тың президенттік келіссөздер жөніндегі арнайы өкілі етіп тағайындады. 2023 жылдың 16 қазанында әрбір еркін қауымдасқан мемлекеттің (FAS) өкілдері мен АҚШ Мемлекеттік департаментінің өкілдері келісімге қол қойды. Барлық үш келісімнің жалпы сомасы 20 жыл ішінде 7,1 миллиард долларды құрайды (889 миллион доллар Палауға, 3,3 миллиард доллар FSM-ге, 2,3 миллиард доллар RMI-ға және 634 миллион доллар АҚШ пошта қызметіне ішкі тарифтік почта қызметін жалғастыру үшін). Палаудың қаржы министрі Калеб Удуи-младший және АҚШ елшісі Юн Палаудың COFA-ны ұзарту туралы келісімге 2023 жылдың 22 мамырында қол қойды, арал үкіметі бұрын күнін басқа екі елмен үйлестіруді сұраған болатын. 2023 жылдың 23 мамырында FSM келіссөзшісі Лео Фалькам және Мемлекеттік департамент өкілі Микронезияның ұзартуына АҚШ-тың Понпейдегі елшілігінде қол қойды. Маршалл аралдарының Сыртқы істер және сауда министрі Джек Адинг пен елші Юн 2023 жылдың 16 қазанында RMI келісіміне қол қойды. Әрбір келісімді күшіне енгізудің соңғы қадамы – әрбір заң шығарушы органның Конгресте қаржыландыру механизмін мақұлдауы. Жаңа келісімдерді іске асыратын заңнаманы АҚШ Конгресі 2024 жылдың наурызында қабылдады.

Басқа да әлеуетті КФО мемлекеттері

Гуамның бұрынғы үкіметі, губернатор Эдди Кальво басшылығымен, Гуамның болашақ саяси мәртебесі бойынша плебисцит өткізу үшін үгіл жұмыстарын жүргізді, онда Маршалл аралдары, Микронезия және Палау үлгісіндегі еркін қауымдастық мүмкін болатын нұсқалардың бірі ретінде қарастырылды. Пуэрто-Рикодағы тәуелсіздік қозғалысы аймаққа еркін қауымдасқан мәртебе беруді жақтады. 2017 жылғы мәртебе туралы референдумда «Тәуелсіздік/Еркін қауымдастық» опциясы ұсынылды; егер сайлаушылардың көпшілігі оны таңдағанда, еркін қауымдастық пен толық тәуелсіздік арасынан таңдау үшін екінші кезеңде дауыс беру өтетін еді. 2022 жылы АҚШ Конгресі Пуэрто-Рико мәртебесі туралы заң жобасын ұсынды, ол аймақтың мәртебесі бойынша федералды деңгейде қолдау көрсетілетін референдум өткізуді көздейді, онда еркін қауымдастық мәртебесі ұсынылатын күтілуде.

АҚШ-тың міндеттемелерді орындауы

АҚШ-тың бұрынғы сенімгерлік аумақтарының басқаруы, қазір еркін қауымдастық шарты бойынша қамтылған, соңғы бірнеше онжылдықтар бойы үнемі сынап келді. 1961 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының миссиясының баяндамасында алғашқыда "Америкалық басқарудың барлық салалардағы кемшіліктері" атап көрсетілді: нашар көлік инфрақұрылымы, соғыс салдарынан келтірілген зиянды өтеу туралы талаптарды қанағаттандырудың қалдырылуы; әскери мақсаттар үшін алынған жерлерге тиісті өтемақы төленбеуі; тұрмыс жағдайының нашарлығы; экономикалық дамудың жеткіліксіздігі; білім беру бағдарламаларының кемтоқтығы; және медициналық көмектің дерлік болмауы. 1971 жылы конгрессмен Пэтси Минк одан әрі атап өтті: "[АҚШ] Микронезияны басқару құқығын иеленгеннен кейін, аралдардың бейжайлық пен көмек көрсетілмеуі салдарынан тоқырап, құлдырауына жол берді. Халықтың көп бөлігі әлі де кедейлікте өмір сүріп, біздің үшін маңызды санайтын негізгі жағдайлардан – лайықты білім беруден, тұрғын үйден, денсаулық сақтаудан және қазіргі заманғы санитарлық жағдайлардан мүсіркеусіздікпен айырылған". Шарты күшіне енгеннен кейін, АҚШ Тың Океан аймағындағы ядролық сынақтардың салдарына қатысты АҚШ-тың міндеттемелерін орындамауы туралы сын-пікірлер АҚШ Өкілдер палатасының Азия және Тың Океан жөніндегі Сыртқы істер комитетінің кіші комитетіне де жетті. Баяндамашылар атап көрсеткендей, еркін қауымдастық шартының 177-бабы АҚШ-тың "ядролық сынақтардың өткенге, қазіргіге және болашаққа қатысты салдарына жауапкершілігін" мойындаса да, RMI шарты аясында құрылған Ядролық талаптарды қарау трибуналының 2,2 миллиард долларлық шешімінен 4 миллион доллардан аспайтын сома ғана төленді, ал АҚШ Талаптар соты бұл шешімді күшіне енгізу үшін екі талап арызды қабылдамады. Осы орайда, дәрігерлер Тың Океан аймағындағы ядролық сынақтардың кең таралған салдарына назар салды, олар радиогендік аурулардың, сондай-ақ жүрек аурулары, қант диабеті және семіздіктің таралуымен байланысты, бұл "[АҚШ әкімшілігінен кейін тамақтану әдеттері мен өмір салтының күштеп өзгеруінен" туындады. 2011 жылы заң шығарушылар АҚШ Конгресі денсаулық сақтау, білім беру және жұмыспен қамту мүмкіндіктері үшін АҚШ-қа көшіп келген, әсіресе Жеке жауапкершілік және жұмыс мүмкіндігі туралы заң қабылданғаннан бері, шарты бойынша азаматтарға уәделенген медициналық көмек пен қызметтердің шығындарын толық төлемегенін атап өтті. АҚШ-тың жауапкершілігі туралы сұрақтар да көтерілді, себебі АҚШ әскері тастап кеткен немесе қиратқан көптеген ескірген соғыс кемелері мен мұнай танкерлері шарты аймағындағы атолдар мен аралдарда қалды.

Денсаулық сақтау мәселелері

2009 жылы Гавайи штаты сол кездегі губернатор Линда Линглдің басшылығымен, штаттың жан-жақты Medicaid қамту жоспары – Med QUEST-тен Гавайидегі барлық келісімшарт тұрғындарын алып тастау арқылы келісімшарт азаматтарының денсаулық сақтауға қол жеткізуін шектеуге тырысты. COFA тұрғындары керісінше, Basic Health Hawaii бағдарламасына бағындырылды, онда «көлік қызметтері жойылды және науқастар жылына он күннен аспайтын медициналық қажетті стационарлық емдеуге, жылына он екі амбулаториялық қабылдауға және күнтізбелік айына ең көп дегенде төрт дәрі-дәрмек рецептіне ие бола алады. BHH диализдік емдеуді тек шұғыл медициналық қызмет ретінде ғана қамтиды, ал диализбен емделетін науқастардың айына қабылдайтын оннан он екіге дейінгі дәрі-дәрмектерінің құны толық өтелмейді. BHH «қатерлі ісікпен ауыратын науқастардың екі-үш ай ішінде белгіленген дәрігерлік қабылдауларын толық пайдалануына» себеп болады. Мұндай саясаттың Тең қорғаныс туралы ережені бұзатын заңсыз кемсітушілік құрайтынын атап өткен федералды округ сотының судьясы Джон Майкл Сибрайт Basic Health Hawaii бағдарламасын енгізуге қарсы алдын ала тыйым салды. Өте ауыр зиян келтіру мүмкіндігін анықтаған судья Сибрайт «BHH-ның шектеулі қамтуы COFA тұрғындарының қажетті емдеуден бас тартуына себеп болып отыр, өйткені олар оны өзге жолмен алуға шамалары жетпейді» деген нақты дәлелдерді ескерді. Линглдің орнына келген губернатор Нил Аберкромби штаттың пайдасына шешім шығарған Тоғызыншы апелляциялық округ сотына тыйым салуға қатысты шағымды жалғастырды. АҚШ Жоғарғы Соты істі қараудан бас тартқаннан кейін, Аберкромби әкімшілігі көптеген COFA тұрғындарын Med QUEST-тен алып тастап, оларды қолжетімді денсаулық сақтау туралы заңға көшірді. Басқа штаттарда, әсіресе Маршалл аралдарынан келген көптеген адамдар тұратын Арканзас штатында COFA тұрғындары Medicaid-ке құқылы емес. 2020 жылы АҚШ Конгресі Біріктірілген қаражаттар заңымен COFA тұрғындары үшін Medicaid-ке құқылы болуын қалпына келтірді.