Кіріспе
Ермак Тимофеевич (1532 жылы тамыздың 5-і немесе 6-сы аралығында туған) – орыс казак зерттеушісі және қарақшысы, казак атаманы. Ресей патшасы Иван Жауыздың тұсында Ермак Сібірді Ресейдің құрамына қосып алуды бастады. Ресейдің тері саудасына деген қызығушылығы оларды Сібірге қарай кеңейтуге жетеледі. Қазан татар хандығын Ұлуғ Мұхаммед Сібірге ең қолайлы жол ретінде құрды. 1552 жылы Иван Жауыздың жаңартылған әскері хандықты жоқ етті. Қазанды басып алғаннан кейін патша, шығысқа қарай кеңеюді бастау үшін күшті және бай Строгановтар саудагер әулетіне сенеді. 1570-ші жылдардың соңында Строгановтар патша атынан Азияға жорық жасау үшін казак жауынгерлерін жалдады. Осы казактар Ермакты өздерінің әскерлерінің басшысы етіп сайлады және 1582 жылы Ермак 840 сарбазбен Сібір хандығына шабуыл жасады. 1582 жылы 26 қазанда Ермак және оның әскері «Сібірді жаулап алу» деп аталған шайқаста Кучум ханның татар империясын жеңіп шықты. Ермак Сібірде қалып, 1584 жылға дейін татарларға қарсы күресін жалғастырды. Осы жылы Кучум хан ұйымдастырған шабуылда ол және оның серіктері қаза тапты. Ермақтың өміріне қатысты мәліметтер, оның сыртқы келбеті, тегі және оқиғалардың мерзімі тарихшылар арасында әлі де дау тудырып отыр, себебі оның өмірін баяндайтын деректер сенімді емес. Дегенмен, оның өмірі мен жаулап алулары Сібір аймағындағы қарым-қатынастарға зор әсер етті, аймаққа ресейліктердің қызығушылығын арттырды және Ресей патшалығын Уралдың шығысындағы империялық держава ретінде орнатуға ықпал етті.
Yermak Timofeyevich (Ермак Тимофеевич, ; born between 1532 – August 5 or 6, 1585) was a Cossack ataman and is today a hero in Russian folklore and myths. During the reign of the Russian tsar Ivan the Terrible, Yermak started the Russian conquest of Siberia. Russians' fur trade interests fueled their desire to expand east into Siberia. The Tatar Khanate of Kazan was established by Ulugh Muhammad as the best entryway into Siberia. In 1552, Ivan the Terrible's modernized army toppled the khanate. After the takeover of Kazan, the tsar looked to the powerful and affluent Stroganov merchant family to spearhead the eastward expansion. In the late 1570s, the Stroganovs recruited Cossack fighters to invade Asia on behalf of the tsar. These Cossacks elected Yermak as the leader of their armed forces, and in 1582 Yermak set out with an army of 840 to attack the Khanate of Sibir. On October 26, 1582, Yermak and his soldiers overthrew Kuchum Khan's Tatar empire at Qashliq in a battle that marked the "conquest of Siberia". Yermak remained in Siberia and continued his struggle against the Tatars until 1584, when a raid organized by Kuchum Khan ambushed and killed him and his party. The specifics of Yermak's life, such as his appearance, background, and dates of events, remain points of controversy for historians because the texts that document his life are not reliable. However, his life and conquests had a profound influence on Siberian relations, sparking Russian interest in the region and establishing the Tsardom of Russia as an imperial power east of the Urals.
Аутентиктілігі
Ермек туралы басқа да танымал зерттеушілер мен тарихи тұлғаларға қарағанда ақпарат аз. Ермек туралы білетініміздің көбі – халық аңыздары мен жұмбақтардан алынған. Ермектің замандас сипаттамалары жоқ, ал барлық портреттер – болжам ғана. Бірақ, тіпті осы егжей-тегжейлі әңгіме де сенімді емес, себебі баяндаушы Ермекті ешқашан көрмеген. Ресей жазушысы Валентин Распутин Ресей қоғамына оның қосқан үлесін ескерсек, Ермек туралы бізде ақпараттың жетіспеуіне өкінеді. Ермектің бала кезі мен саяхаттары туралы білім, басқа зерттеушілермен салыстырғанда, шамалы. Тарихшылар Ермектің өмірі мен ерліктерін қайта құруға тырысқанда қиындықтарға кезеседі, себебі Ермек туралы екі маңызды бастапқы дереккөз бұрмаланған немесе дұрыс емес болуы мүмкін. Бұл дереккөздер – Строганов жылнамасы мен Синодик. Строганов жылнамасы Строгановтар отбасының тапсырысымен жазылған, сондықтан Сібірді жаулауда отбасының рөлін асыра көрсетеді. Синодик – Тобольск архиепископы Киприан (Киприян) Ермектің жорығы туралы оның қайтысынан соң қырық жыл өткенде жазған құжат. Мәтін ауызша дәстүр мен экспедиция естеліктеріне негізделген, бірақ архиепископтың Ермекті қасиетті деп жариялау ниетімен әсер еткен болуы мүмкін. Уақыт өте келе ұмытылған егжей-тегжейлі мәліметтер мен Ермектің қасиеттілікке ие болуы үшін фактілерді әсемдеу немесе жою, Синодиктің қате болуы мүмкін екенін көрсетеді. Кедейліктен құтылу үшін ол оңтүстікке, Владимирге көшіп, Муром ормандарында көлікші болып жұмыс істеді. Муром орманында воевода оны адал емес жолаушыларды – оны жалдаған қарақшыларды тасымалдағаны үшін тұтқындады. Афонасийдың ұлы (Ермақтың әкесі) Тимофей ақша табу үшін Чусоваядағы Строганов жеріне көшіп барды.
Кәсібі
Ермак Строгановтардың өзен флотында Кама және Волга өзендері бойында тұз тасымалдауында жүктік және теңізші болып жұмыс істеді. Жұмыстан шаршап, ол бандиттік топтар құрып, жұмысынан кетіп, Дон өңіріне көшіп, өзен қарақшысы болып жұмыс істеді. Қарақшылар арасында ол Ермақ деп аталды. Сібірді жаулап алуға дейін Ермақтың әскери тәжірибесі 1558–83 жылдардағы Ливон соғысында патшаның қазақ жасағын басқару және сауда кемелерін тонаудан тұрды. Аңыз бен халық әндеріне сүйенсек, жылдар бойы Ермақ гетман Иван Колзо және тағы төрт қазақ басшысымен бірге Волгада тонау мен қарақшылыққа қатысқан. Көптеген қазақтар сияқты, Ермақтың тобы да «ұрылар шеберлігімен» айналысты. Ермақ қарақшы болғанымен, әйгілі және адал орыс жауынгері ретінде танылды. Ливон соғысындағы тәжірибесі арқылы ол соғыс тактикасын үйреніп, басқа гетмандардан шеберлігімен ерекшеленді. Орыстар Қазан татар хандығы арқылы оңтүстік жолмен өту арқылы Сібірге оңайрақ енуге болатынын шешті, бірақ алдымен Қазанды жаулау қажет еді. Иван Қатыгез билікке келгеннен кейін алғашқы шетелдік мақсаты – Қазанды алу болды. 1552 жылдың қазан айының басында Иван Қатыгездің жаңартылған әскері сәтті болды және Иван шығысты Строгановтар сияқты кәсіпкер орыс азаматтарына ашты. Аника Строганов бұрынғы Қазан хандығын Сібірге кіру жолы ретінде пайдаланып, Сібірдің оңтүстік-батыс бұрышында жеке империя құрды. Патша Строгановтарға Тобол және Ертіс өзендері бойындағы мұсылман басшысы Кучум ханның жеріне кеңейуге рұқсат берді. Строгановтар Ресейге жатқан жерлерге экспедициялар ұйымдастырып, шығысқа қарай жылжыды. Олар бұрынғы Қазан хандығының туыс мемлекеті – Сібір хандығына шабуыл жасады, себебі ол батыстағы Сібірдің терісін бақылауда ұстады. Кучум хан Строгановтардың Орал арқылы кеңеюіне кедергі келтіру үшін көршілерімен және Қырым татарларымен одақтастық құрды. 1572 жылдың шілдесінде Кучум Строгановтардың елді мекендеріне алғашқы шабуыл жасады, нәтижесінде шамамен жүз адам қаза тапты. 1573 жылы татар әскері күшейіп, басшылығы өзгерді. Кучумның туысы Махметқұл татар әскерін басқарды. Строгановтар қоныс аударушылардың Пермь маңындағы жерлерде қалуын күте алмайтынын түсінді, егер олар тек қорғаныс шайқасын жүргізсе. Патша Строгановтар отбасына Азияны жаулап алуға рұқсат берді. Бірақ патша көп ұзамай ойын өзгертті және Кучум ханның империясын құлатуға Ресейдің жеткілікті ресурстары мен әскері жоқ деп қорқып, Строгановтарға Сібірден кетуге бұйырды. Ермақ жауынгерлердің ішіндегі ең белгілісі болғандықтан, ол «Сібірді жаулап алу» жолындағы капитан (атаман) атанды. Мүмкін, Строгановтар орыс халқына Сібірді жаулап алуда Ермаққа қарағандай, оларға да қарыздар сезімін тудыру үшін осы оқиғаны басқаша баяндаған шығар. Сібір тарихшылары бұл мәселеде екіге бөлінген: кейбіреулері Строгановтар Ермақтың жорығының артында тұрды деп санайды, ал енді біреулері олардың қатысы болмады дейді.
Ермектің өлімі
Ермақтың қазасының нақты мәліметтері тарихқа сіңіп кеткен, бірақ аңыз бойынша оқиғаның бірнеше түрі сақталған. Ең көп таралған түсінігі бойынша Кучум мақсатты түрде Ермаққа ақпарат жіберді, онда Орталық Азиядан келген Бухара саудагерлері көп мөлшерде азық-түлікпен саяхаттап, Кучумның адамдары олардың жолын тоқтатып отырғаны айтылды. Ермақтың жасағы 1584 жылғы 4-5 тамыз күндері Ертістің екі саласынан құралған шағын аралда тоқтады және лагерь құрды. Ермақ қайықтарының дауылда суға кеткенін көрген соң, өзеннен өтуге тырысты. Патшаның сыйлаған қару-жарағының салмағынан Ермақ суға батып, көз жұмды. Дегенмен, оның денесіне жануарлар тимеген, иіс шығармаған, ал мәйіті адамдарды қорқытып, жаман түс көрсеткен. Осы белгілерге құлақ асқан татарлар оны батыр ретінде жерледі, оның құрметіне отыз өгіз сойып жеді. Оның бағалы қару-жарағы татар басшыларына таратылды. Алғашқы жасақ 150 шайқасқа қабілетті жауынгерге дейін азайды, ал басшылықты патша Ермаққа күшейту үшін жіберген алғашқы топтың басшысы Глюховқа жүктелді. Казақтар көп ұзамай Қашлықты тастап, Ресейге қайтуды шешті. Олар алысқа бармай, патшаның 100 сарбаздық қосымша күшін кездестірді. Осы жағдайдың жақсарғандығынан Ермақтың жасағы Қашлыққа қайтып, патшаның бұйрығымен өздерінің позицияларын нығайтуға бел буды. Бірақ, шапшаң әрекет ететін және көреген татарлар топтың қашқанын біліп, қаланы бірден қайтарып алды, бұл олардың бұрынғы бекінісін қайта басып алуына кедергі келтірді. Татарлардың позициясы мықты болғанымен, оларды билігінен айырылған Кучум басқармады, сондықтан олар бұрынғыдай тұрақты емес еді. Сонымен қатар, патшадан тағы үш жүз сарбаз Ресейге қосылуға келді. Чулковтың басшылығымен бұл жаңа күш партияның күшін айтарлықтай арттырды. Татар басшылығының дүрбелеңіне және жаңадан келген сарбаздарға қарамастан, орыстар Қашлыққа тағы шабуыл жасаудан бас тартты. Керісінше, Ермақтың қазасынан кейін болған оқиғалардың нәтижесінде олар 1587 жылы Қашлықтан он екі шақырым қашықтықта Тоболск қаласын құрды. Татарлар тез арада таныс жауларына шабуыл жасаса да, қысқа уақыттан кейін тоқтады, орыстарды жаңа қалаларында қалдырды. Бұл үрдіс Ермақтың өлімінен кейін күшейді, оның аңызы жылдам тарады, сонымен бірге теріге бай және орыс ықпалына ұшырамайтын жер туралы хабар да тарады. Отарлау әрекеттері де көп ұзамай басталды, өйткені 1586 жылы Ермақ қайтыс болғаннан кейін алғашқы белгілі қала Тюмень құрылды. Ермақ Сібірді кеңейтуге қазақтардың қатысуының үлгісін көрсетті, ал осы адамдардың барлаулары мен жаулап алулары шығыстағы Ресей империясына көптеген аумақтардың қосылуына себеп болды. Ермақ қайтыс болғаннан кейін казактар оралғаннан кейін, патша Борис Годуновтың басшылығымен қамал салудың ірі жобасы басталды. Оның жетістіктері, аймақтағы ресейліктерді қорғауды кеңейту сияқты, Сібірге одан да көп кәсіпкерлерді тартты. 1590 жылы Тобольск аймақтың басты қаласы және әкімшілік орталығы деп жарияланғандықтан, оның беделі арта түсті. 1593 жылы Об өзенінің бойында, алпыс төртінші ендікте Березоф сауда орталығы құрылды, оған казактар көмектесті. Жерлестерден тері жинау тәжірибесі кеңінен тарады, ал 17 ғасырда мұндай терілер патша қазынасына түскен табыстың 25-33 пайызын құрады. Алайда орыстар өздерінің жетістіктеріне қанағаттанбай, Ермақтың бастаған кеңею қарқыны 17 ғасырға дейін жалғасты. Шындығында, ғасырдың бірінші жартысында 1619 жылы Енисейск бекінісі, 1632 жылы Якутск қаласы құрылды және 1639 жылы Тынық мұхитының жағалауындағы Охот теңізіне жетудің маңызды жетістігіне қол жеткізілді. Бұл науқандардың барысында Ермақтың ықпалы жоққа шығарылмайтын болды, өйткені оның Сібірдегі салыстырмалы түрде қысқа уақытында қол жеткізген жетістіктері ресейлік пионерлердің жаңа дәуірін жариялады. Ермақтың өмірі мен жеңістері Ресейдің Сібірге қатысты саясатына және осы өзгерістерден кейін болған отарлау әрекеттеріне елеулі әсер етті. Ермақ пен Строгоновтар келісімін жасасқанға дейін Ресейдің Сібірге деген көзқарасы, ең алдымен, қорғаныспен айналысқан, агрессия емес. Ең бастысы татар шапқыншылығын тойтару болды, және Иван Строгоновтарға жазған хатында көрсетілгендей, рулар Ресей аумағына кірмесе, орталық үкімет сирек араласты. Бұл, әрине, Ермақпен өзгерді, оның жеңістері татарларды қорғанысқа көшірді және Ресейдің Шығыста агрессивті күшке айналуына мүмкіндік берді. Осы жаңа міндеттеме мен аймаққа қатысуды Иван Ермақтың берген лақабымен – «Сібір патшасы» деп қабылдауы жақсы көрсетеді. Ермақтың пионерлік ісі осы жүйенің болуына да мүмкіндік берді, өйткені ол бағындырылған халықтардан алынған сыйлықтар мен толықтырулардың арқасында сарбаздардың жалақысын толықтыру қажеттігіне қол жеткізгеніне байланысты болды. Бұл жүйе болмаса, мұндай келісімге келудің қиын екені анық. Болашақ саяхатшылар да Ермақтың Сібір жерлеріне деген тәсілін еске алатын, көптеген отарлау әрекеттерінен айырмашылығы бар, мұнда бұрыннан бар империялық билік болды. Алайда Ермақ Кучумның территориясы біртілді емес екенін білді. Ермақ осы халықтардың көптегені тек бағынышты екенін және олардың нәсіл, тіл және дін жағынан әртүрлі екенін атап өтті. Кучум мен оның мұсылман татарларынан айырмашылығы, осы топтардың көптегені бұрынғы дінді ұстанды. Осы айырмашылықтардың барлығынан туындаған нәтиже, көптеген адамдар тек қиындықтан сақтану үшін сыйлық төлейтін және кімге сыйлық төленгеніне мән бермейтін. Ермақтың ерекше күші осының барлығын көріп, пайдасына қолдану болды, аймақта ықпал етудің жылдам және тиімді жолдарын анықтап, іске асырды. Бұл жаңа жүйе казактар үшін де бір түрлі қысымды жеңілдетті, олар Ресей шекарасындағы қиындықтарымен белгілі болды. Ресей аумағының шекарасындағы өнімді және пайдалы жерлерге олардың көп санын жіберу арқылы, оларға демалыс берілді. Алайда, бұл жаңа құрылым сынсыз емес еді, және кейбіреулер Ермақты казак атынан сатқын деп қарады. Мұндай қарсыластар Ермақтың қазасын казак кодексінен бас тартып, патшаның құлы болғаны үшін жаза ретінде қарады. Сәйкес келіп, оның қазасына патшаның символы – оның қаруы себеп болды. Ескерткіштің артында жазылған: «Сібірді жаулап алған Ермақ Тимофеевич атынан, алғыс айтатын ұрпақтан. Дон қазақ әскерінің 300 жылдығына арналған. Ол 1584 жылғы 5 тамызда Ертіс толқындарында көз жұмды». Кейбіреулер Ермақтың Дондағы Качалинск селосында туғанына сенеді. Бұл аймақ ұзақ уақыттан бері Ермақты өздерінің бірі деп санайды, бірақ оның онда туғанына немесе онда болғанына ешқандай дәлел жоқ. Тобольскіде және Санкт-Петербургтегі Мемлекеттік Ресей мұражайында Марк Антокольский салған Ермақтың ескерткіштері де бар. Ермақтың құрметіне Ертістің жоғарғы ағысында оның атымен аталатын қала бар.
Фильм
Ермак 1947 жылы режиссер Иван Пирьев түсірген «Сибирь жерінің ертегісі» (Skazanie o zemle sibirskoi) фильмінде көрінеді. Фильмде Андрей есімді пианисттің Екінші дүниежүзілік соғыста жараланып, музыкаға деген сенімін жоғалтып алғаннан кейін, қағаз өңдеу зауытында жұмыс істеуге Сібірге көшіп келуі туралы айтылады. Сібірде Андрей Мәскеуде ғашық болған әншімен қайта табысады. Екінші кездесулерінен нәтиже шықпаған соң, ол Сібірдің алыс солтүстігіне барады және кеңес құрылыс жобаларының қуатына қатты әсерленіп, «Сибирь жерінің ертегісі» атты хорлық симфония жазады. Кейін Андрей Сібірдің түкпірлерінде сүйіктісімен қайта қосылады. Екеуі Андрейдің симфониясы Консерваторияда орындалатын Мәскеуге сапар шегеді. Симфония оның өмірін баяндайды және көрермендерге «сырлы, жабайы, күміс сұр» Сібір пейзажын көрсетеді. Ол жердің «ұлы күшін» көрсете отырып, «Ресей және Кеңес Одағының Сібірді жаулап алуының ұлы ерлігін» жеткізеді. Симфонияда Ермак Сібірмен шайқасу үшін «тұман мен көліктен өтіп келген» күшті тұлға ретінде бейнеленеді. Фильмде Ермак «пантомималық батыр» ретінде әскерін шайқасқа бастап барады. Саймон Франклин мен Эмма Виддис бұл жерде режиссердің халық қиялына үңіліп, ол жаратқан ландшафттың эпикалық ландшафт екенін айтады. Шайқас аяқталғанда, табиғаттың өзі Ермақтың жетістіктерінің ұлылығын көрсетеді. От найзағайға айналады, содан кейін жаңбыр жауа бастайды: табиғаттың үстемдігі аяқталады, табиғат Ресейдің күшіне мойынұсынып, Сібір бағындырылады. Монтаж кейін ландшафтты жұмсақ, тегіс және көңілді етеді. Андрей Ермақтың ұрпақтары Сібірді қалай билегенін айтады. Ақырында, Ермак бүкіл Ресейді қалыптастырған жаулап алуды бастаған батыр ретінде бейнеленеді. 1996 жылы режиссерлер Владимир Краснопольский мен Валерий Усков «Ермак» фильмін жасады, бұл Виктор Степанов, Ирина Альфёрова және Никита Джигурданың қатысуымен Сібірді жаулап алу туралы тарихи драма.
The film then begins a visual montage which traces Russian history and the representation of the Russian landscape over time. Yermak is shown as a “pantomime hero” leading his forces into battle. Simon Franklin and Emma Widdis describe that “here, the director taps into the folk imagination and the landscape that he evokes is plainly the landscape of the epic. As the battle ends, the natural world itself expresses the majesty of Yermak’s achievement. Fire turns into lightning, and then the rain begins: the conquest of the elements is complete, as nature bows down in the face of Russian strength, and Siberia is conquered.” The montage then shifts to show the landscape as softer, flatter, and gentler. Andrei proceeds to describe the process through which Yermak's descendants continued to dominate Siberia. Ultimately, Yermak is portrayed as the hero who launched the conquest that shaped the whole of Russia. In 1996, directors Vladimir Krasnopolsky and Valeri Uskov produced the film Yermak, a historical drama about the conquest of Siberia which starred Viktor Stepanov, Irina Alfyorova, and Nikita Dzhigurda.
Халық әндері мен поэзиясы
Ермек туралы көптеген халық әндері мен өлеңдер бар, олар осы батыр туралы біздің түсінігімізге үлес қосады. Ермек туралы халық әндері мен поэзиясының қалай өзгергенін зерттеу арқылы, оның қайтысынан бері оның аңызға айналған беделі уақыт өте қалай дамығанын көруге болады. 18-шы ғасырдан бері бүкіл Ресейде Ермақтың ерліктері туралы 150-ден астам ән жиналып, таратылған. Көптеген халық әндері Ермақтың өмірі туралы тарихи мәліметтермен толық сәйкес келмесе де, әртүрлі әндер арасында көптеген ортақ белгілер мен ұқсастықтар бар. Көбінесе бір әннің бірнеше нұсқасы болады, олардың кейбір егжей-тегжейлері бірдей, ал кейбіреулері әртүрлі. И. И. Дмитриев (1760–1837) «Ермак» атты драмалық поэмасын жазды, ал К. П. Рылеев (1795–1826) 1821 жылы «Ермақтың қазасы» атты өлеңін жазды.
Видеоойындар
Ермак Age of Empires III: Definitive Edition ойынында, тарихи шайқастар бөлігінде, Чуаш мүйісін бағындыруына арналған жеке сценарийде пайда болады.