Кіріспе
XVI ғасырдағы орыс салты-дәстүрлері туралы кітап. "Московия істері туралы жазбалар" (Rerum Moscoviticarum Commentarii) (1549) – барон Зигмунд фон Герберштейннің Московия Ұлы Герцогтігінің географиясы, тарихы және салты-дәстүрлері туралы латын тілінде жазған кітабы. Бұл кітап Батыс Еуропа үшін Ресей туралы алғашқы маңызды мәліметтер көзі болды.
Notes on Muscovite Affairs (Rerum Moscoviticarum Commentarii) (1549) was a Latin book by Baron Sigismund von Herberstein on the geography, history and customs of the Grand Duchy of Muscovy. The book was the main early source of knowledge about Russia in Western Europe.
Өмірбаян
Герберштейн – 1517 және 1526 жылдары Ресейге екі рет Австрия елшісі ретінде жіберілген австриялық дипломат болды. Карниоланың Випава (немісше Виппах) қаласында туған ол словен тілін білді, бұл Ресейдегі миссиясы кезінде маңызды рөл атқарды, себебі словен және орыс тілдерінің екеуі де славян тілдері болғандықтан, ол қарапайым орыс халқымен тілдесе алды. Бұл сапарлар Ресей туралы аймақтан тыс жерлерде өте аз мәлімет болған кезде жасалды. Ресей туралы жарық көрген сирек сипаттамалар кейбір жағдайларда қате болды.
Мәскеу мен Ресей туралы тарихи жазба
XVI ғасырда Мәскеу – Алтын Орданың қысымымен Киев Русінің құлауынан кейін пайда болған Ресей мемлекеттерінің бірі еді. XV ғасырдың соңынан бастап, Мәскеу князьдері Киев Русінің мұрасын жалғыз өзі мұрагерлік еткендігі туралы талаптарын білдіре бастады. Мәскеу көптеген басқа ресейлік княздықтарды қабылдап, 17 ғасырдың соңында Ұлы Петр тұсында Ресей империясына айналды. Ресей – бұл аймақ, ал Мәскеу – мемлекет болды, бірақ ол енді тек Мәскеуден ғана тұрмады. Содан кейін Мәскеуді Иван III (1462–1505) бастап, Мәскеу монархиясы басқарды, ол Мәскеуді кеңейтті, ал Иван IV «Ресей патшасы» деген атақты алғанмен аяқталды. Осы мақалада Ресей мен Мәскеу ұқсас ұғымдар ретінде қарастырылады. Жер аумағы тұрғысынан Мәскеу мен Ресейдің Орал тауларының батысындағы арасында көп айырмашылық жоқ. Герберштейн Мәскеу (Мәскеуге негізделген аймақ) туралы жазды, себебі сол кезде Батыста осылай аталды. Біз бұл аймақты Ресей деп білеміз, сондықтан осы жерде де осылай аталады.
Мазмұны
Нәтижесінде Герберштейн Ресейдің энциклопедиялық көлемдегі алғашқы егжей-тегжейлі куәгерлік этнографиясын жасай алды, ол сауда, дін, әдет-ғұрып, саясат, тарих және тіпті орыс саяси мәдениетінің теориясы бойынша сол кезге өте дәл көзқарас ұсынды. Бұл кітап Ресейді абсолюттік монархия ретінде қарастыратын еуропалық көзқарас қалыптасуына зор үлес қосты. Бұл көзқарас жаңа емес еді, бірақ бұрынғы авторлар оны идеалдандырылған түрде бейнелеген. Герберштейн өзінің көзқарасын қалыптастыруда екі маңызды факторға ден қойды: ол монархияның абсолютті билігін бұрынғы еңбектерден де баса көрсетті. Ресей патшасы туралы жазғанда Герберштейн: «Оның халқына билік ету құқығымен ол әлемдегі барлық монархтардан асып түседі» деп жазды. Ол орыс саяси мәдениетін басқа авторлардың айтқандарынан мүлдем өзгеше тұрғыдан қарастырды. Басқалар орыстар өз билеушілеріне фанатикалық адалдықпен қарап, олар тарапынан әділдік көретінін айтса, Герберштейн мұны басқаша көрді және басқаша жазды. Оның зерттеулері Мәскеудің фанатикалық адалдыққа қарамастан, қатты саяси күреске ұшырағанын және Мәскеудің аймақтағы үстем күшке жақында ғана айналғанын көрсетті. Мәскеуді біріктіруге қол жеткізген Иван III Герберштейннің пікірінше, қатыгез тиран, маскүнем және әйелдерді жек көретін адам болды – ол әділдік пен теңдік принципін сақтайтын билеуші емес еді. Оның Иванның біріктіру науқанының сипаттамасы – аймақтық билеушілердің билігін жою мақсатымен халықтың толықтай қуғын-сүргінге салынуы мен мәжбүрлеп көшірілуінен тұрды. Бұл Иванның «барлық князьдерді және басқаларын гарнизондар мен бекіністерден қуғын-сүргінге салу жоспарына» әкелді, ал бұрынғы тәуелсіз князьдер «оның жетістіктерінің ұлылығына тәнті болған немесе қорқынышқа ұшырағандықтан оған бағынды». Бұл бұрынғы қабылдаулармен мүлдем қайшы болды, бірақ қазіргі тарихқа жақын болды. Сол сияқты, бұрынғы Мәскеу монархиясының әділдігі туралы идеал Герберштейннің шаруалардың «өте жаны мұңлы жағдайда» екенін бейнелегенімен салыстырылды, себебі олардың мүліктері ақсүйектер мен әскерлер тарапынан тонауға ұшырады.
He accentuated the absolute power of the monarchy even more than previous works had done. Writing about the Russian Tsar, Herberstein wrote that "in the power he holds over his people the ruler of Muscovy surpasses all the monarchs of the world." He presented a view of Russian political culture quite opposite to that argued by other writers. Although others claimed Russians were fanatically loyal to their ruler and treated in return with great fairness, Herberstein saw and wrote differently. His investigations made it clear that Muscovy, contrary to the view of fanatical loyalty, had suffered a violent political struggle and that Muscovy had emerged only very recently as the dominant power in the region. Besides the man who achieved the unification of Muscovy, Ivan III was characterized by Herberstein as a cruel tyrant, drunk, and a misogynist, far from being a ruler of great fairness and equity. His description of Ivan's unification campaign was a series of banishments and forced relocations of whole populations to break the power of regional rulers. That culminated in Ivan's "plan of ejecting all princes and others from the garrisons and fortified places" and all formerly independent princes of Russia "being either moved by the grandeur of his achievements or stricken with fear, became subject to him.". All was very much at odds with previous perceived reality but much closer to currently understood Russian history. Similarly, the previously touted ideal of the fairness of the Muscovy monarchy was contrasted with Herberstein's depiction of peasants as being in "a very wretched condition, for their goods are exposed to plunder from the nobility and soldiery".
Патша мен патша
Герберштейннің және оның кітабының ерекше көзге түскен соңғы бір жағы, бірақ оны көпшілік түсінбеді, ол 19 ғасырдың соңына дейін пайда болмаған және әлі де дау тудыратын орфографиялық шатасуға қосқан үлесі болды: ол "царь" (орысша царь, [t͡sɑrʲ] деп айтылады) сөзін "czar" деп жазды. Бұл қазіргі кезде шатастыруға себеп болуы мүмкін, себебі бұл диграф қазіргі уақытта тек поляк тілінде қолданылады және онда [t͡ʃ] деп айтылады. Дегенмен, Герберштейн сөйлеп, жазған ерте заманғы неміс тілі, сондай-ақ 20 ғасырға дейінгі венгр тілі және поляк тілінің [t͡s] дыбысын беру үшін қолданылған "мазуризация" диалекттері де осылай жазылған. Бұл диграфтың айтылуына қарамастан, барлық славян тілдерінде "царь" аталымы [t͡s] деп айтылады, және ол латын әрпімен жазылған славян тілдерінде де, кириллицадан транслитерацияланған тілдерде де әрқашан қарапайым "ц" әрпімен жазылады. Ағылшын және француз тілдері 19 ғасырда "cz" орфографиясынан "ts" орфографиясына көшкен.
Ағылшын тіліндегі аудармалары
Маршалл По, Герберштейн және жалпы орыс тарихы туралы көп жазған, латынша атауды аударғанда "Москвильдіктер туралы жазбалар" деген ағылшынша атауды тұрақты түрде қолданады. Латын тіліндегі атаудың шамалы дәл ағылшынша аудармасы – "Московия істері туралы жазбалар" болар еді, осы мақалада осылай қолданылады. Бұл еңбектің ағылшын тілінде бір жартылай және екі толық аудармасы бар, ең соңғысы Дж. Б. К. Грандидің неміс тіліндегі нұсқасына негізделген. Ресей туралы жазбалар: барон Зигмунд фон Герберштейннің "Rerum moscoviticarum commentarii" атты елдің ең ертедегі есебі. Аударған және редакциялаған Р. Х. Мейджор, Лондон: Хаклюит қоғамы, 1851-1852, 2 том; қайта басылым, Нью-Йорк: Б. Франклин, 1963. Мәскеу және Московия сипаттамасы, 1557, Зигмунд фон Герберштейн. Бертольд Пикард редакциялаған, Дж. Б. К. Гранди аударған, Лондон: Дент, Нью-Йорк: Барнс & Нобл, 1966.
Description of Moscow and Muscovy, 1557, Sigmund von Herberstein. Edited by Bertold Picard, translated by J. B. C. Grundy, London: Dent, New York: Barnes & Noble, 1966