Кіріспе

Стрельцы (стрельцы, , ; стрелец, ) – 16 ғасырдан 18 ғасырдың басына дейінгі ресейлік атыс қарулы жаяу әскерлерінің бөлімдері, сонымен қатар стрелец әскерлеріне қажетті адамдар дәстүрлі түрде алынатын әлеуметтік топ. Олар жиынтығында "стрелецкое войско" (стрелецкое войско, мылтық әскері) деп те аталады. Бұл жаяу әскерлер феодалдық шақыру арқылы жиналған атты әскерлерді немесе "поместное войсконы" (поместное войско) күшейтіп отырды. Алғашқы бөлімдерді Иван Грозный Ресейдегі тұрақты әскердің алғашқы құрамы ретінде құрды.

Шығуы және ұйымдастырылуы

Бірінші стрельцтер бөлімшелерін 1545 және 1550 жылдар аралығында Иван Грозный құрды және олар аркебуздармен қаруланды. Оның билігі кезінде Ресей үзбей соғыстарда болды, оның ішінде Скандинавияға қарсы Ливон соғысы, солтүстіктегі Польша-Литва одағымен және оңтүстіктегі хандықтармен соғыстар өтті. Олар алғаш рет 1552 жылы Қазанды қоршауда шайқасқа түсті. Бастапқыда стрельцтер еркін саудагерлер мен шаруалардың арасынан таңдалды. Кейіннен бұл бөлімдегі әскери қызмет өмір бойына және мұрагерлік болып бекітілді. 16 ғасырда олар элиталық күш болғанмен, олардың тиімділігі нашар оқытылуы мен рекруттарды таңдаудағы қиындықтардан азайды. Стрельцтер "Таңдаулы" (выборные), кейін "Мәскеулік" (московские) және "Қалалық" (городские, түрлі ресейлік қалаларда) деп бөлінді. Мәскеулік стрельцтер Кремльді күзетіп, жалпы күзет міндеттерін орындады және әскери операцияларға қатысты. Олар сонымен қатар Мәскеуде жалпы полиция және өрттен қорғау қызметтерін атқарды. 1660 жылдары швед империясына тыңшылық жасап, кейіннен дезертир болған орыс дипломаты Григорий Котошихин олардың балталар, шелектер, мыс сорғылар және ілгектер арқылы көрші ғимараттарды бұзып, өрттің таралуын тоқтатуға тырысқанын хабарлады. 17 ғасырда Ресейге саяхат жасаған неміс саяхатшысы Адам Олеарий олардың суды ешқашан пайдаланбағанын айтты. Қалалық стрельцтер гарнизондық және шекаралық міндеттерді орындады және жергілікті биліктің бұйрықтарын орындады. Стрельцтер бөлімі Стрелецкий приказ (стрелецкий приказ) бағынысында болды. Соғыс кезінде олар жоғары тұрған офицерлеріне бағынды. Қалалық стрельцтер жергілікті воеводалардың (жергілікті губернаторлар немесе жартылай тәуелсіз билеушілер) қарауында болды. Стрельцтер күштерінің ең ірі әскери-әкімшілік бірлігі – "Жабдық" немесе "Құрал" (прибор) болды, ол кейіннен приказ (приказ) деп, ал 1681 жылы полк (полк) деп атала бастады. Стрельцтердің командирлері (стрелецкие головы) және полк командирлері Приказдың басшылары болды. Олар текті болуы керек және үкімет тағайындауы тиіс. Полктер "Жүздіктерге" (сотни) және "Ондықтарға" (десятки) бөлінді. Олар драгун, атты әскер (стремянные) немесе жаяу әскер (пешие) болуы мүмкін.

Киім-кешектер мен жабдықтар

Стрельцылардың формасы, жаттығуы және қару-жарағы бір-біріне ұқсас болды. Формалары қызыл, сары, көк немесе жасыл түсті жейделерден (кафтан) және апельсин түсті етіктерден тұрды. Олардың басты қаруы – аркебус немесе мылтық болса, қорғану үшін айбалталар немесе бардыштар мен қылыштарды алып жүрді. Кейбір бөлімдер найза қолданды. Ұзын қарулар аркебус немесе мылтықпен ату кезінде оған тіреу ретінде де пайдаланылды.

Қызмет көрсету шарттары

Ресей үкіметі ақша тапшылығын жиі бастан өткерді, сондықтан стрельцилерге көбінесе лайықты жалақы төлемеді. 1550 жылдары олар жылына шамамен төрт рубль табуға құқылы болғанмен, көбінесе табыстарын арттыру үшін шаруашылықпен айналысуға немесе сауда жасауға рұқсат алатын. Бұл олардың жауынгерлік қабілетін және наурызға қатысуға деген ынтақын азайтатын, себебі наурыз маусымы табыссыз өтуді білдірді. Стрельцилер мен олардың отбасылары өздеріне бөлінген аудандарда немесе поселкелерде тұрып, мемлекеттік қазынадан ақша мен нан алды. Кейбір аймақтарда стрельцилерге ақша орнына жер берілді. Мәскеудегі стрельци поселкесі қазіргі Мәскеу мемлекеттік университетінің бас кампусы тұрған жерге жақын орналасқан.

Әскери тактика

Әскери қолбасшылар стрельцилерді тұрақты формацияларда, көбінесе белгіленген формацияларға немесе бекіністерге қарсы орналастырды. Олар көбінесе платформадан атып, орыс тілінде "гуляй город" (сөзбе-сөз "жүретін бекініс") деп аталатын жылжымалы ағаш "бекініс" пайдаланды. Олар залп немесе каракол тәсілімен атыс жасады, бірінші қатар атып, содан кейін қайта зарядтау үшін артқа жылды, ал екінші қатар ату үшін алға жылды.

Саясат

XVI ғасырдың соңында 20 мыңнан 25 мыңға дейін стрелец болды. 1681 жылы олардың саны 55 мыңға жетті, оның ішінде Мәскеуде 22 500-і болды. Стрелецтердің қолөнермен және саудамен айналысуы олардың арасында елеулі мүліктік теңсіздікке және саудагерлермен араласуына әкелді. Стрелецтер өздерінің жауынгерлік қабілеттерін бірнеше рет көрсетті, мысалы, 1552 жылы Казанды қоршау кезінде, Ливониямен соғыста, 17 ғасырдың басындағы Солтүстік соғыстарда, Польша мен Қырымдағы әскери операцияларда. Бірақ 17 ғасырдың екінші жартысында стрелецтер тұрақты әскер немесе рейтер полктерімен салыстырғанда артта қала бастады. Әскери қызметтің ауырлығы, жалақының үнемі кешіктірілуі, жергілікті билік пен командирлердің зәбірлеушілігі 17 және 18 ғасырдың басында қарапайым стрелецтерді, әсіресе кедейлерін, крепостнойлыққа қарсы көтерілістерге қатысуға итерді. Оларға 17 ғасырдың басындағы және соңғы Руриктердің Романовтар әулетімен ауыстырылғаннан кейін болған шаруа соғыстары (мысалы, Стенка Разиннің казактары), 1682 жылғы Мәскеу көтерілісі, 1698 жылғы стрелец көтерілісі және 1705–1706 жылдардағы Астрахан облысындағы Булавин көтерілісі кірді. Сонымен қатар, іспеттес сатыдағы стрелецтер әлеуметтік мәртебесін сақтап, тұрақты стрелецтерді үкімет тарапында ұстап тұруға тырысты. XVII ғасырдың соңында Мәскеудің стрелецтері түрлі үкіметтік топтар арасындағы билік үшін күреске белсенді қатысып, Ескі Нанымдыларға қолдау көрсетті және кез келген шетелдік жаңалықтарға қарсылық танытты. Стрелецтер 17 ғасырдың соңында мәскеу саясатында белгілі бір "преториялық элементке" айналды. 1682 жылы олар Петр I-нің таққа отыруына кедергі келтіруге тырысып, оның орнына жартылай інісі Иван V-ті тағайындауға ұмтылды.

Таратылуы

1689 жылы София Алексеевна құлағаннан кейін Петр I үкіметі стрельцилердің әскери және саяси ықпалын біртіндеп шектеу процесіне кірісті. Сегіз москвалық полк қаладан алынып, Белгородқа, Севскке және Киевке көшірілді. Осы шараларға қарамастан, Петр I Еуропадағы Ұлы елшілігі кезінде стрельцилер тағы да көтеріліс жасады. Көтерілісті 1661 жылы Алексей I-нің қызметіне шотландтық генерал Патрик Гордон кіргенімен, Петр елшілігін қысқартып, стрельцилерді жазалау үшін қайтып келді, оның ішінде көпшілік алдында өлім жазасы мен азаптаулар қолданылды. Азаптаулардың ішінде жалаңаш арқаны қуыру, темір ілгектермен етті жырту және «бутук» деп аталатын ағаш престе аяқтарды ұрып-соғу болды. Өлім жазасына кесілгендер дөңгелекке байланып, тірідей жерленді. Көптеген денелер София Алексеевна мен Евдоксия көтеріліске көмектескені үшін Новодевичье монастырының төңірегіне ілінді. Корпус 1689 жылы техникалық түрде таратылды. 1700 жылы Нарва шайқасында жеңіліске ұшырағаннан кейін үкімет оларды таратуды тоқтатты. Ең тиімді стрельци полктері Ұлы Солтүстік соғысының ең маңызды әскери операцияларына және 1711 жылғы Прут өзеніне жасалған Петрдің жорығына қатысты. Стрельцилер біртіндеп тұрақты армияға қосылды. Сонымен қатар, қалалық стрельцилер таратыла бастады. Көптеген стрельци бөлімдерін тарату 1720 жылдары аяқталды. Қалалық стрельцилер кейбір қалаларда 18 ғасырдың соңына дейін сақталды. Императорлық гвардияның Преображенский және Семеновский полктері патшаның қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін стрельцилер мен дәстүрлі рындыларды алмастырды.