Кіріспе

Үлкен Соноран шөлінің бөлігі, Калифорниядағы шөл.

Колорадо шөлі – АҚШ-тың Калифорния штаты және Мексиканың Баха Калифорниясында орналасқан, үлкен Соноран шөлінің бір бөлігі. Оның аумағы шамамен 7 миллион акр (2,832,802 км²) құрайды, оның ішінде көп суармалы Коачелла, Империал және Мескали аңғарлары бар. Бұл жерде көптеген бірегей флора мен фауна кездеседі.

География және геология

Колорадо шөлі – шамамен 7 миллион акр (2 832 802 км²) аумақты қамтитын, ірі Сонора шөлінің бір бөлігі. Шөл Империал округін қамтиды және Сан-Диего округінің, Риверсайд округінің, Калифорния штатының Сан-Бернардино округінің шағын бөлігі, сондай-ақ Мексиканың Мехикали муниципалитетінің солтүстік бөлігін қосады. Колорадо шөлінің көп бөлігі салыстырмалы түрде төмен жатыр, 1000 футтан (305 м) төмен, ал шөлдің ең төменгі нүктесі теңіз деңгейінен 275 фут (84 м) төмен, Солтон теңізінде орналасқан. Қиыр Шығыс тауларының ең биік шыңдары шамамен 10000 футқа (3048 м) жететін болса да, аймақтың көптеген таулары 3000 футтан (914 м) аспайды. Бұл аймақта геологиялық құрылым тектоникалық тақта шекарасының рифтен жарылысқа өтуімен сипатталады. Сан-Андреас жарылысының оңтүстік тармақтары Шығыс Тынық мұхитының үстіртінің солтүстікке қарай созылған бөліктерімен қосылады. Осының салдарынан, аймақ жер сілкінісіне бейім, жер қыртысы керілуге ұшырайды, бұл уақыт өте келе жер бетінің төмендеуіне әкеледі.

Климат

Колорадо шөлінің климаты оны басқа шөлдерден ерекшелендіреді. Аймақта жазғы күндізгі температуралар биік таулы шөлдерге қарағанда жоғары болады және көбінесе мұз жаумайды. Сонымен қатар, Колорадо шөлінде жылына екі жаңбырлы маусым болады (қыс және жаздың соңында), әсіресе аймақтың оңтүстік бөлігінде; ал солтүстік Мохаве шөлінде көбінесе тек қысқы жаңбырлар жауады. Оңтүстік Калифорния – Солтүстік Бая Калифорнияның батыс жағалауындағы Жартаслы жоталар немесе басқа батыс жоталар, Тынық мұхитының шығыс жағалауынан келетін ауа мен жаңбырдың көп бөлігін тоқтатады, нәтижесінде құрғақ климат қалыптасады. Колорадо шөлінің құрғақ ортасында су және ылғалды жерлердің аумағы шектеулі, бірақ олар жануарлар дүниесі үшін өте маңызды. Маусымдық жаңбырлардан және жер асты суларынан ағып шығатын сулар шөлдегі арналарды, шөл пальмасының оазистерін, тұщы су батпақтарын, тұзды көлдерді, шөлдегі су тоғатын жерлерді, уақытша және көп жылдық ағыстарды, және шөл жағалауындағы өсімдіктер қауымдастығын – қамыс, жыда және бөгде тамарисктерді құрайды. Аймақтағы ең маңызды су жүйелері – Солтон теңізі мен Колорадо өзені. Шөлдегі жануарлардың көпшілігі суаттарды су көзі ретінде пайдаланса, бірқатар түрлер, мысалы, арройо бақасы, шөл балығы, Юма қазғыры және оңтүстік-батыс саз бүршігі тек осы суаттарда ғана кездеседі. Кейбір жерлерде жазғы жаңбырлар қысқа мерзімді маусымдық тоғандарды жасайды, онда Couch's spadefoot бақасы сияқты сирек кездесетін түрлер мекендейді. Шөл пальмасының оазистері – Колорадо шөлінде ғана кездесетін сирек экологиялық қоғамдастықтар. Олар тек тұрақты су көздері бар жерлерде ғана кездеседі, мысалы, бұлақтарда немесе жер асты суларының қозғалысымен жер бетіне итерілетін, өткізбейтін тау жыныстарының бойындағы жарылымдарда. Оларды Сан-Хасинто, Санта-Роза және Кіші Сан-Бернардино тауларында, Анза-Боррего шөлдік мемлекеттік паркінің шатқалдарында және Коачелла аңғарындағы Сан-Андреас жарылысы бойында табуға болады.

Эндемиялық өсімдіктер

Колорадо шөлінің кейбір аймақтарында эндемикалық флора кездеседі. Төменгі Колорадо өзені аңғарының бойында, ағысқа қарайтын шатқалдарда, жазықтарда немесе төменгіден жоғарырақ биіктіктерде кем дегенде үш түр өседі: Hesperocallis undulata (толқынды дала лилиясы), Nolina bigelovii (Бигелоу нолинасы) және Peucephyllum schottii (шөлей дала шыршасы).

Қоршаған орта мәселелері

Колорадо шөлі Калифорниядағы ең сирек қоныстанған аймақтардың бірі, бірақ адамның қызметі аймақтың ортасы мен жануарлар әлеміне маңызды әсер етті. Көптеген бірегей қоғамдастықтар, әсіресе су және құмды жүйелер, таралуымен шектеулі және оларды кең, құрғақ шөлді және жарамсыз жерлер бөліп жатыр. Адамның тіпті шектеулі араласуы осы бірегей аймақтық жүйелерде тіршілік ететін эндемикалық және сезімтал түрлерге айқын зиян келтіруі мүмкін. Аймақта адамның тудырған ең үлкен әсерлерінің бірі Колорадо өзеніндегі суды бұру және су тасқынынан қорғау шараларынан туындады. Бұл шаралар аймақтың су таратқыш жүйесін күрт өзгертті, су ресурстарын Los Angeles және San Diego сияқты суармалы егістік жерлерге және қалалық жағалау аймақтарына қайта бағыттап жіберді. Бұрынғы серпінді Солтон теңізі және Колорадо өзенінің экожүйелері қазір адамның су шаруашылығымен басқарылуда. Шөлде су ресурстарының тапшылығына байланысты, осы өзгерістер аймақтың жануарлар әлемі мен ортасына елеулі әсер етті. Сонымен қатар, аймақтың бір бөлігі, әсіресе Коачелла аңғары, қарқынды өсу мен даму қысымына тап болып отыр.