Кіріспе

Бжелашница () – Динар Альп тауларында орналасқан тау. Ол Сараевоның оңтүстік-батысында, Игман тауымен шектеседі. Бжелашницаның ең биік шыңы, осы тау тобының атына ие, биіктігі 2067 метрге жетеді. Басқа да маңызды шыңдар: Крвавац, Мали Влахиня және Хранисава. Бжелашница жотасы оңтүстікте Ракитница, батыста Неретва, солтүстік-шығыста Игман тауы және солтүстік-батыста Иван тауымен шектеседі. Сараеводан 20 минуттық қашықтықта орналасқандықтан, ол жаяу серуендеу және шаңғы тебу үшін танымал туристік орын. Бжелашница 1992-1995 жылдардағы Сараево қоршауы кезіндегі қақтығыстардың ошағы болған, және кейбір аймақтарда мина қаупі жоғары. Жергілікті тау клубтары жоғарырақ жатқан шалқыған шыңдарға дейін жететін көптеген жолдарды құрып, күтіп ұстап тұрады. Тауды тау велосипедімен жүретін жандар да аралайды және параглайдерлер үшін базаға айналған.

Этимология

Таудың аты "бижел" түбірінен шыққан, ол "ақ" деген мағынаны білдіреді.

Геология

Геологиялық тұрғыдан алғанда, Беляшница Динар тауларының бір бөлігі болып табылады және көбінесе екінші және үшінші дәуірдегі шөгінді тау жыныстарынан, әсіресе әктас және доломиттен тұрады.

Климат және өсімдіктер

Сараевоның биік нүктелерінен қазан айының ортасынан маусым айының басына дейін Беляшницаның ақ қармен жабылған күмбезі көз тартады. Беляшницаның төменгі бөлігі көбінесе бук ағаштарымен жабылған орманды алқап. Бірақ, 1500 метр биіктіктен жоғары ағаштар өспейді. Беляшницада альпілік тундра климаты (ET) басым, онда қыс ұзақ, суық және жылдың көп бөлігін қамтиды, ал жаз қысқа да, салқын да болады. Қыс айларында қар тым көп және үнемі жауады, көбінесе қыстың көп күндері қар бораны болады.

Метеорологиялық станция

Беляшница шыңы үстіне орнатылған құрылыстардың арқасында алыстан оңай танылады. 1878 жылы Берлин конгресінен кейін Боснияны Аустрия-Мажарстан империясы басып алған соң, австриялықтар сол 1878 жылы шыңға алғашқы метеорологиялық станцияны орнатып, Балқан аймағындағы тұңғыш метеорологиялық станцияны құрды. Бұл құрылым 1894 жылы жыл бойы штаттық жұмыс істейтін, одан да жетілдірілген метеорологиялық обсерваториямен ауыстырылды. Обсерватория қазірге дейін сол жерде, соңғы соғыста келген зақымдар жөнделіп, Балқан аймағының метеорологиялық байқауындағы маңызды буын ретінде қызмет етеді. 1993 жылы обсерваторияның қасында тұрған байланыс орталығы және оның ескерткіш мұнарасы қиратылды. Бұзылған мұнараның қалдықтары 2006 жылы алынып тасталды.

1984 жылғы қысқы Олимпиада ойындары

1984 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарында Беляшница тау шаңғысы спортының ерлер арасындағы жарыстарын қабылдады, онда батыл Билл Джонсон (АҚШ) жеңіске көтерілетінін болжап, күміс жүлде алған швейцариялық шаңғы шебері Питер Мюллерді озып, төмен түсуде жеңімпаз атанды. Америкалық егіздер Фил мен Стив Маре Беляшницадағы слаломда АҚШ үшін алтын және күміс медальдар жеңіп алды. Швейцариялық Макс Юлен алып слаломда күтпеген түрде алтын медальді иеленсе, күміс жүлде Югославияның сүйіктісі Юре Франкоға бұйырды. Югослав үкіметі Қысқы Олимпиаданы өткізу үшін үлкен инвестиция жасады. Қажетті құрылыс жұмыстары үшін Бабин Дол аймағы дамытылды және Бабин Долдан Беляшница шыңына дейін ұзын басты шаңғы жолы салынды. Ойындарға дайындық барысында Сараевоны Хаджичи арқылы Мало Полье, Велико Полье және Бабин Дол ареналарымен байланыстыратын Игман үстірті арқылы жол салынды. Бабин Дол ауданында сол кезден бері бірнеше құрылыстар сақталған, оның ішінде танымал Маршал (бұрынғы Фамос) қонақ үйі және аймақтағы шаңғы нысандарының көп бөлігі бар. FIS әлем кубогы жарыстары 1983 жылдың 18 қаңтарында және 1987 жылдың 21-22 наурызында өтті. 1983 жылы тек төмен түсу (жеңімпаз: Герхард Пфафенбихлер, Стив Подборски және Франц Кламмерден бұрын) өтті. 1987 жылы ерлер слаломы (жеңімпаз: Грега Бенедик) және алып слалом, ерлер (жеңімпаз: Марк Жираделли) мен әйелдер (тең жеңіс: Мария Валлизер және Врени Шнайдер) жарыстары өткізілді. Басқа да FIS жарыстары Беляшницада өткізіліп, қазірге дейін жалғасуда.

Босния соғысы (1992-1995)

Игман жазығына көрініс беретін Бжелашница шыңының стратегиялық маңызын ЮНА және маршал Тито бастаған Югославия жетекшілігі бұрыннан таныған болатын. Ірі радарлық орын Влахинья жотасының бір бөлігінде, ал жақын орналасқан Бжелашница шыңындағы ауа райы станциясының жанында байланыс орталығы мен мұнара салынды. Дегенмен, Босния соғысы барысында Бжелашница Сараево қоршауының бір бөлігі ретінде маңызды стратегиялық аймаққа айналып, басып алынды. Бяляшница таулары мен Игман жазығының Конжиц пен Біріккен Ұлттар Ұйымы бақылайтын Сараево әуежайы арасындағы аумағы қақтығыстың бастапқы кезеңдерінен бастап АРБиХ бақылауында болды. 1993 жылдың ортасына қарай Игманның орталық жазығы серб әскерлерінің күшті қысымына тап болды, себебі Сараево туннелінің салынуы нәтижесінде аймақ қоршаудағы қаланың маңызды логистикалық артериясына айналды деген күдік күшейді. 1993 жылдың шілдесінде VRS ірі шабуылға шығып, Трновоның құлауына себеп болды. 1993 жылдың 4 тамызында серб күштері Бжелашница шыңын және Игманмен жабдықтау жолының бір бөлігін басып алды. НАТО әуе шабуылының қаупінен VRS алға жылжуы тоқтатылды. Жағдайдың ушығуына байланысты VRS Бжелашница шыңынан шегінді, бірақ бұрын байланыс мұнарасын жарылыспен қиратты. Француз Біріккен Ұлттар Ұйымының (UNPROFOR) әскерлері Бжелашницада орналасты, ал Игман аймағы БҰҰ-ның демилитаризацияланған аймағы (DMZ) деп жарияланды. Жақын орналасқан Трескавица және Бабин Дол маңындағы жағдай, VRS және АРБиХ бөлімшелері арасындағы қақтығыстардың салдарынан шиеленісіп тұрды. Бжелашницаның оңтүстік беткейіндегі Умольян және Лукавац сияқты ауылдар майдан жебінде болмаса да, артиллериялық оқтардан ауыр зақымдар алды. ARBiH күштерінің Игман DMZ-ін пайдалануы туралы пікірталас UNPROFOR қолбасшысы генерал Майкл Роуз, АРБиХ генерал Расим Делич және VRS қолбасшысы Ратко Младич арасындағы даудың себебіне айналды. 1995 жылдың ортасына қарай әскери жағдай қайтадан шиеленісті, ал 1995 жылдың тамызында VRS тағы да шабуылға шығып, UNPROFOR-ды Бяляшница жотасынан ығыстырып, Бабин Дол арқылы Великое Польеге қарай жылжыды. Алайда, 30 тамызда екінші Маркаледегі бомбалаудан кейін НАТО "Deliberate Force" операциясын бастады, оның барысында НАТО авиациясы VRS басқару орталықтарын және басқа да нысаналарды шабуылдады. Осы әуе шабуылдары кезінде Влахинья жотасындағы VRS радар станциясы да толығымен қиратылды. Бұл шабуылдар 1995 жылдың 14 қыркүйегіне дейін жалғасты, содан кейін Сараево айналасындағы қарулы күштердің қару-жарақтарын шығару рәсімін жүзеге асыру үшін тоқтатылды, нәтижесінде Сараево қоршауы аяқталды.

Шахта тәуекелдері

Кең көлемде миналарды жою жұмыстары демалыс аймақтарының және әсіресе, қазіргі шаңғы жолдарының маңында жүргізілді, оларды толығымен қауіпсіз деп санауға болады. Бжелашница тау тізбегінің көп бөлігі соғыстан зардап шекпеді, сондықтан Бжелашница шыңының батысы мен Гранисава тауының шығысы арасындағы аумақта мина қаупі өте төмен.

Бжелашница Олимпиадалық тау шаңғысы орталығы

Беляшница Олимпиадалық тау шаңғысы орталығы мен оның барлық құрылыстары Беляшницаның басты шыңының шығыс беткейінде орналасқан. 6 лифт бар: Бабин Долдан басталатын бір заманауи үш орындық лифт, үш буксирлік лифт және қалған екі бір орындық дискілі лифт. Олимпиадалық 3100 метрлік серпіліс трассасы мен алып слалом трассасынан бөлек, 3200 және 550 метр аралығындағы ұзындығы әртүрлі төрт трасса бар, олар көк, қызыл және қара деңгейлеріндегі барлық қиындық деңгейлерін қамтиды. Дейтон келісімінен кейінгі кезеңнен бастап шаңғы орталығы мен Бабин Дол аймағын дамытуға көп инвестиция жасалды, соңғы екі жылда бұл инвестициялар ең жоғары деңгейге жетті. Жаңа қонақүйлер, пәтерлер кешендері мен мейрамханалар бұл аймақты заманауи шаңғы курортына айналдырды. Жақындағы жаңарту жұмыстары аясында ескі лифт екі заманауи лифт пен 2017/2018 шаңғы маусымына дайын қар жасау жүйесімен алмастырылды. Бұл 2019 жылдың ақпан айында Сараево мен Источно Сараевода өткен 2019 жылғы Еуропалық жастар қысқы олимпиадалық фестиваліне дайындық аясында жасалды.

Жаяу жүру

Бжелашница жотасы негізінен үш жотадан тұрады: Влахинья жотасы, Струг жотасы және Ракитницаға параллель оңтүстік жотасы. Ол басқа жоталардан Дуго Полье деп аталатын кең аңғармен бөлінеді. Бұл тауларда көптеген жаяу жолдар бар. Бір жол солтүстіктен Бжелашницаның басты шыңына (2067 м) дейін жетеді және ең танымал турисі Иосип Броз Титоның құрметіне Жосипова Стаза деп аталды. Басты шыңнан солтүстік-шығысқа қарай Мала Влахиньяның (2055 м) шыңына қарай жотамен жүруге болады. Бұл жотаның батыстағы соңғы шыңы Хранисава (1964 м) деп аталады, оған Хаджичи мен Пазарич арасындағы Локве ауылынан басталатын жолмен көтерілуге болады. Бұл Бжелашница жотасының ең батыс шыңынан көрініс ашуға мүмкіндік береді. Тағы бір жаяу жол Дуго Польеден басталып, қиын қалпына келтірілген жолмен Пинус Мугоның тығыз бұталары арқылы Кравацтың (2061 м) шыңына жетеді. Бір жорық Ракитница каньонына параллель жүреді, Умольжаниден басталып, Лукомирде аяқталады. Лукомир Балқанда осы биіктікте жыл бойы тұрақты түрде мекенделген, жартылай көшпелі елді мекен болып саналады. Бұл тау тобында жақсы жабдықталған көптеген тау үйлері бар. Станари П. Д. (1540 м) тау тізбегінің орталық-батыс бөлігінде жаяу жүру үшін тамаша база болып табылады. Ситник, Умольжани және Лукомирде алдын ала брондау қажет болатын басқа да тау үйлері бар.