Кіріспе

Жеке адамның өздігінен жоспарлап жасаған жаппай кісі өлтіруі

Жалғыз қасқырдың шабуылы немесе жалғыз актердің шабуылы – бұл жеке адамның өз бетінше жоспарлап, қоғамдық орында жасаған жаппай қастандықтың ерекше түрі. АҚШ-та мұндай шабуылдар көбінесе оттық қарумен жасалады. Басқа елдерде бұқаралық пышақтау үшін пышақ қолданылуы мүмкін. Анықтамалар әртүрлі болғанымен, көптеген дерекқорларда оқиғаны жаппай кісі өлтіру деп санау үшін кем дегенде төрт құрбан (жарақат алғандарды қоса) болуы керек. Жалғыз актердің шабуылдары академиялық зерттеулердің нысанына айналды. Зерттеулер көрсеткендей, кейбір шабуылдар жеке наразылықтар мен кек алу ниетінен туындайды, ал басқалары – адамдарды қорқыту және олардың ой-өрісіне әсер ету мақсатымен жасалған террористік әрекеттер. Академиялық тұрғыдан қарағанда, жалғыз актердің жаппай атыс оқиғасы қоғамдық орында болады және егер бұл өлімдер банк тонауы немесе бандалық соғыс сияқты басқа қылмыстар кезінде болса, бірнеше адамды өлтіру жаппай кісі өлтіруге жатпайды. Бұл анықтамаға жеке ортада отбасы мүшелерін өлтіру сияқты отбасылық трагедиялар да кірмейді. Криминолог Грант Дью 1976 мен 2018 жылдар аралығында АҚШ-та 845 жаппай атыс оқиғасын тіркеген. Алайда, олардың тек 158-і ғана қоғамдық орында болған жалғыз актердің атыс оқиғасының критерийлеріне сай келді. "Жалғыз қасқыр" термині – үйірден шығып кеткен немесе қуылған үйірлік жануар туралы түсінікке негізделген. Бұл терминді осы құбылысты зерттейтін ғалымдарға қарағанда, американ құқық қорғау органдары жиі қолданады.

Анықтама

Жалғыз актер немесе жалғыз қасқыр термині заңдық термин немесе әлеуметтік ғылым тұжырымдамасы емес. Бұл – бұқаралық ақпарат құралдары мен радикалды саяси тұлғалар жасаған, нақты анықталмаған және академиялық тұрғыдан даулы құрылым. Академиктер үшін анықтама мынадай талаптарды қояды: қылмыскер сыртқы топтың басшылығысыз дербес әрекет етуі керек. Мысалы, Колумбайн орта мектебіндегі қырғын кезінде екі оқушы 12 оқушы мен бір мұғалімді атып өлтірді. Бұл жағдай да академиялық анықтама бойынша жалғыз актерлік ату болып саналады, өйткені қылмыскерлер ешкімнің нұсқауысыз әрекет етті. Ату орталық жерде болды. Отбасының бір мүшесі отбасы мүшелерінің барлығын үйде өлтірген отбасылық қаніпес сияқты жаппай өлтірулер жалғыз актерлік ату ретінде қарастырылмайды.

Нысандар

Академиялық зерттеулер наразылық білдірген жалғыз әрекет етушілер мен жалғыз әрекет етуші террористерді ажырата білуге бейім.

Идеологиялық (террористік)

Жалғыз әрекет ететін террористер идеологиялық тұрғыдан жетеледі, олардың себептері саяси немесе діни болуы мүмкін, және олардың мақсаты – қорқыныш туғызу және қоғамдық пікірге әсер ету. Жалғыз қасқырлар мен нақты террористік топтар арасындағы байланыстар көбінесе бейресми және онлайн жүзеге асырылады. Бұл адамдар көбінесе интернетте және ақпарат құралдары арқылы радикалды болады. Террористік ұйымдардың қашықтан басқарғандығы кейіннен анықталған жеке тұлғалар жасаған террористік шабуылдардың мысалдары бар. Осылайша, техникалық тұрғыдан олар жалғыз қасқырлар емес еді.

Идеологиялық емес (шағымға негізделген)

Көптеген жалғыз әрекет етушілердің атыс-шабуылдары идеологиялық себептері жоқ, бұрынғы мектебі немесе жұмыс орны сияқты ұйымға шағымдануымен жасалады.

Психикалық денсаулық факторлары

Жалпы халықпен салыстырғанда, жалғызбасты қасқыр террористерінің психикалық ауру диагнозы қойылғандығы айтарлықтай жоғары, алайда бұл олардың толыққанды бейнесін шығаруға мүмкіндік бермейді. Зерттеулер көрсеткендей, жалғызбасты қасқыр террористерінің шамамен үштен бірі өмірінде бір рет психикалық ауруға шалдыққан. Бұл жалғызбасты қасқырлардың психикалық аурудан зардап шегу ықтималдығы, мысалы, Аль-Каида немесе ИГИЛ сияқты ұйымдасқан террористік топтардың мүшелеріне қарағанда 13,5 есе артық. Психикалық ауру мен жалғызбасты қасқыр терроризмі арасындағы байланысқа террористік топқа жақындық, әлеуметтік оқшалану және түрлі стресс факторлары сияқты қоршаған орта факторлары әсер етеді. Психикалық денсаулық мәселелеріне тап болған адамдар, әсіресе түрлі "психологиялық бұзылыстардан" зардап шеккендер, экстремистік идеологиялардың ықпалына түсіп, жалғызбасты қасқыр терроризм актілерін жасауға осал болуы мүмкін. Басқаша түсіндіру бойынша, террористік топтар қауіпсіздік тұрғысынан қауіпті деп санайтын психикалық аурулары бар адамдарды қабылдамайды, бұл іріктеу қателігіне алып келеді.